 никах кыз вә егет хатын әм ир арасында була ул аларны зинадан вә хәрәмнән саклый әм өсләренә олы бурычлар йөкли сөннәтнең иң авыры булып никах санала никахны саклау таркатмаска тырышу үзара тугрылыклы булу хатын вә ир өстенә бердәй бурыч йөкли никахка биш кеше килергә тиеш ул биш кеше болардан гыйбарәт беренчесе никах хөтбәсен укучы икенчесе вәли якын карендәше өченче әм дүртенчесе ике шаит бишенчесе кияү егетенең өлкән туганы яки атасы шаитларның ике балигъ булган ир затыннан мөселман булулары шарт никах укыр алдыннан кыздан син фәлән кызы фәлән фәлән углы фәләнгә хәләл җефетлеккә риза булып бардыңмы дип егеттән син фәлән углы фәлән фәлән кызы фәләнне хәлөл җефетлеккә кабул итеп алдыңмы дип соралыр никах мәҗлесендә кияү кешенең хөтбә укылганнан соң аллаы тәгаләгә рәхмәтөн җиткереп мөхәммәд пәйгамбәрне мактап әм үзен шул өммәттән дип күрсәтеп сүзләр әйтүе вә коръәннән берәр аять укуы кирәк була әм сөннәт санала шулай ук никах ныклыгы мәәр ягъни калым белән билгеле булыр ул бу вә аңлашылмаучылык булмасын өчен мәәрне алдан ук килешеп вә сөйләшеп куялар татарлар арасында мәәр алуның нәрсә икәнен онытып та бетергәннәр инде аның урынына кыз алу яки кыз сату дип йөртелә торган уөн уйналына әмма моның асылында да нәкъ менә шушы мәәр күздә тотылганлыгын күпләр белеп бетермиләр әм кыз алырга килгән егет үзе дө аның асылын төшенеп җитмичә хәтта мондый уен булырга тиешлеген дә күз алдында тотмыйча әзерлексез килә әм көлкегә дә калгалый шунлыктан өйләнүче егетләр кыз сатып алу дигөн уенның мәгънәсен белеп торсыннар әм нигезендә шәригать кануны ятканлыгын төшенсеннәр өйләнгәндә мәәр хакын тулысынча түләү сөннәт санала идел итил яки әтил елгасы борынгы исеме ра йки рау урта гасырларда итил русиянең аурупа өлешенд иң зур елга озынлыгы км татарстан чиклренд км бассейнының мйданы мең км татарстан чиклренд км валдай калкулыгында башлана казанга кадр географик киңлект аннары меридиональ юнлешк күчеп ага каспий диңгезен коя татарстан территориясендә иделнең урта агымы аңа кама зөя казансу һм башка елгалар коя иделдә гидроэлектростанция каскадлары һм сусаклагычлар корылу сбпле суның агыш режимы нык үзгр казан янында уртача еллык су чыгымы м с зывыздан түбндрк м с чамасы су сте тигезлегенең уртача еллык тирблешлре м га кадр җит казан янында иделгә млн т каты млн т сыек матдлр агып тш суы гидрокарбонатлы сульфатлы кальцийлы суның иң аз вакыттагы минеральлшүе мг л кораблар йрешле идел дөнья океанына кушылмаган елгалардан иң зурысы идел бассейнының елга системасы үзенә мең су агымын кертә һәм аның чамасы кушылдыгы бар безнең эраның антик авторлары иделне ра дип атап йөрткәннәр бу атама иран телләреннән килеп чыкты урта гасырларда итил яки әтил исеме белән танылган борынгы төрки этил эртил сүзеннән килеп чыккан беренел мәгънәсе һәм тамыры ачык түгел ихтимал иртеш гидронимы белән бердәйдер әтил суы ака торур кыйа төби кака торур балык тәлим бака торур күлең тәкый күшәрүр халык җыры идел түбәндәге русия субъектлары аша ага тверь өлкәсе мәскәү өлкәсе ярославль өлкәсе кострома өлкәсе иваново өлкәсе түбән новгород өлкәсе чуашстан мари ил татарстан сембер өлкәсе самар өлкәсе сарытау өлкәсе волгоград өлкәсе әстерхан өлкәсе калмыкия идел бассейнында өлешчә яки тулысынча әстерхан волгоград сарытау самар сембер түбән новгород ярославль иваново кострома мәскәү смоленск тверь владимир калуга орөл рязань вологда киров пенза тамбов тула өлкәләре пермь крае удмуртия мари ил мордовия чуашстан татарстан башкортстан калмыкия коми җөмһүрияте мәскәү һәм казакъстанның атырау өлкәсе урнашалар идел балтыйк диңгезе белән идел балтыйк су юлы югары волочк һәм тихвин системалары аша тоташкан ак диңгез белән северодвинск системасы һәм ак диңгез балтыйк каналы аша тоташкан азак һәм кара диңгезләре белән идел тын каналы аша тоташкан югары идел бассейнында эре урман массивлары урта һәм өлешчә түбән идел буендагы мәйданнарны техник культураларның һәм бөртеклеләр чәчүлекләре биләп торалар бахчачылык һәм бакчачылык киң таралган идел урал районында эре нефть һәм газ чыганаклары саликам тирәсендә калий тозлары ятмалары бар түбән иделдә баскынчак эльтон күлләрендә аш тозы табыла нуриев рудольф мөхәммәт улы наука и религия интернет хфә мәгълүмат саклау һәм тапшыру өчен берләшкән компьютер челтәрләренең бөтендөнья системасы бөтендөнья челтәре һәм глобаль челтәр яисә челтәр генә дип тә йөртелә протоколлары нигезендә төзелгән интернет нигезендә бик күп төрле бирелмәләр тапшыру системалары эшли мәсәлән бөтендөнья пәрәвезе үзара һиперсылтамалар белән тоташкан документлар системасы челтәре интернет төзелә торган принциплар беренче тапкыр челтәрендә кулланыла елда америка агентлыгы заказы буенча төзелгән эшләнмәләрен файдаланып елда акш ның милли фәнни фонды университетлар һәм исәпләү үзәкләре арасында элемтә өчен челтәрен төзи ябык тан аермалы буларак янына тоташу ирекле иде һәм елга аңа дән артык вак челтәр шул исәптән руссиядән читтә дән артык челтәр тоташтырылган иде опера челтәрен коммерция куллануга тапшыру белән заманча интернет барлыкка килде хәбәрләрне тиз тапшыру юнәлешендә америка тикшеренү програмы белән җозеф ликлайдер җитәкчелек итә ул елда дигән эшен бастыра ликлайдер ярдәмендә компьютер челтәренең җентекләп эшләнгән беренче концепциясе барлыкка килде бу концепция леонард клейнрокның бирелмәләрне тапшыру пакетларын коммутацияләү тәгълимате өлкәсендәге эшләре белән ныгытылды шул үк вакытта доналд дейвис англиядә челтәр концепциясен дөньяга китергән һәм ул аңа әһәмиятле өлеш өстәгән компьютер төеннәре бирелмәләрне генә тапшырырга түгел төрле телләрнең һәм компьютер системнарының тәрҗемәчесе булырга тиеш тә аерым җибәрелә торган файллар фрагментларын аңлатыр өчен пакет термины белән беренче булып нәкъ дейвис куллана башлады шундый челтәрне эшләргә лос анҗелестәге калифорния университетына стэндфорд университетына юта штаты һәм санта барбарадагы калифорния штаты университетларына кушылды компьютер челтәре дип аталды һәм елда проект кысаларында шушы дүрт күрсәтелгән фәнни учреждениеләрне бу челтәр берләштерде барлык эшләр акш ның саклау министырлыгы белән финансландылар аннан соң челтәре тиз итеп үсә һәм ныгый башлады аның белән төрле фән өлкәләре галимнәре куллана башладылар ның беренче серверы елның сентябрь көнендә калифорния университетында лос анҗелес урнаштырылган иде компьютерында кб оператив хәтер булган иде беренче тапкыр дигән сүзнең нибары ике символын гына җибәреп булды шуннан соң челтәр эшли башлады ул системга керү дигән сүзнең кыска язылышы системның эш торышына га инде кире кайтарып җитештеләр һәм киләсе омтылыш уңышлы булды нәкъ менә шул датаны интернетның туган көне дип санарга мөмкин шул ук елда бөтендөнья пәрәвезе трафик буенча файлларының беркетмәсен узып интернетта мәгълүматны төп тәэмин итүче була бөтендөнья пәрәвезенең консорциумы оеша бөтендөнья пәрәвезе интернетны үзгәртте һәм аның заманча кыяфәтен булдырды дияргә була елдан бөтендөнья пәрәвезе интернет төшенчәсен тулысынча диярлек алыштыра хәзерге вакытта интернетка элемтә иярченнәре радио каналлар кабельле телевидение телефон кәрәзле элемтә махсус оптик җепселле линияләр яки электр чыбыклары аша тоташырга мөмкин бөтендөнья челтәре алга киткән һәм үсеп килүче илләрдә тормышның аерылгысыз өлешенә әверелде биш ел дәвамында интернет миллионнан артык кулланучы аудиториясенә җиткән башка коммуникация чараларына мондый популярлыкка ирешү өчен күбрәк вакыт кирәк иде интернеттан файдаланучыларның мәгълүмати ресурсларга керү иреге дәүләт чикләре һәм яки милли доменнар белән чикләнми әмма тел чикләре саклана интернетның өстенлек алып торучы теле булып инглиз теле тора рус теле нче урында татар интернеты яки кыскача татнет татарстан республикасы дәүләт телләрендә татар һәм яки рус телләре төзелгән һәм татарстан һәм яки татар халкы турында альтернатив билгеләмә нигезендә татнет интернет челтәрендә төп эчтәлеге татар халкы һәм яки татарстан турында материаллар булган барлык ресурслар җыелмасы республика карелия лаишевский район а а ельцин борис николаевич искәндәр зөлкарнәйн яки александр македонияле б э к б э к александр бөек борынгы македониянең мәшһүр патшасы гаскәр җитәкчесе дөньякүләм империяләрнең македония империясе берсенә нигез салучы мөселман халыкларында күбесенчә искәндәр дип йөртелә көнбатыш фәнендә александр бөек дип атала инде борынгы заманнан ук аны тарихта иң уңышлы гаскәр башлыгы дип атаганнар татар фольклорында искәндәр тиңдәшсез каһарман идел буе болгары дәүләтенең кайбер шәһәрләренә нигез салучы дип тасвирлана б э к елда искәндәр зөлкарнәйн кече азия ярымутравын һәм ахеменидлар империясен яулап алып һинд субконтинентының төньяк көнбатыш чикләренә кадәр барып җитә гидасп янындагы сугышта пор патшаны җиңгәннән соң ул пенджабның зур өлешен буйсындыра күп кенә македонияле гаскәрне яулап алынган җирләрдә калдырып ул үзе көньяк көнбатышка китә карл фукс алман табибы ботаник этнограф тарихчы археолог һәм нумизмат медицина докторы елдан профессор елларда казан университеты ректоры к фукс елның сентәбрендә нассау кенәзлегендәге һерборн шәһәрендә туа аның атасының һерборн академиясендә дин өйрәтмәләре профессорының нче баласы була башлангыч белемне ата анасыннан ала елда фукс һерборн югары һөнәр мәктәбенә академисенә укырга керә ул төрле медицина фәннәреннән лекцияләр тыңлый башлый ләкин алар белән тулырак танышу ике ел дәверендә үз чоры өчен аурупаның иң яхшы уку йортларыннан саналган гөттинген университетында укылган вакытында була елда к фукс марбург университетында медицина һәм хирургия докторы дәрәҗәсе ала петербургка кайткач елның көзендә фукс күптән түгел ачылган казан император университетына профессор булып билгеләнә табигый тарих һәм ботаника фәннәре укыта лекцияләрне кызык итеп рус телендә укый студентларны экскурсияләргә алып бара бу турыда студентлар үз истәлекләрендә матур язмалар калдырганнар фукс университетта ботаника бакчасы да утырта университетта укытудан башка карл федорович фукс авыруларны дәвалау белән дә шөгыльләнгән гади халык татарлар да аны хөрмәт иткәннәр өйләренә чакырганнар хатын кызлар ягына да үтәргә рөхсәт биргәннәр аның мөһерендә дә табиб фукс диеп язылган була күпьеллык фидакарь хезмәте өчен карл федорович фукс нче дәрәҗәле изге владимир ордены икенче дәрәҗәле изге анна ордены һәм шул орденга алмаз бизәк белән бүләкләнгән аңа действительный статский советник чины бирелә казанда яшәүнең беренче елларыннан ук төбәкне өйрәнә башлаган казан мәдәниятен һәм гореф гадәтләрен беренче өйрәнүчеләрдән хезмәтләре медицинага казан тарихына татар чуашлар башкортлар мордваларның мәдәнияте һәм этнографиясенә карый ул минераллар борынгы тәнкәләр кулъязмалар китаплар җыйган татарлар арасында ихтирамлы булуыннан файдаланып фукс татарларның дини йолаларын бәйрәмнәрен гаилә тормышын өйрәнгән алар турында мәкаләләр китаплар язган алар арасында ике монография дә бар краткая история города казани һәм казанские татары в статистическом и этнографическом отношениях бу китапларында ул татарларның көнкүрешләрен киемнәрен йорт җирләрен ризыкларын бәйрәмнәрен җентекләп тасвирлый йортларның чисталыгы гаиләдәге татулык татарларның кунакчылыгы турында яза шулай итеп татарлар турында объектив мәгълүмәтне бөтен дөньяга тарата карл фукс елның апрелендә үлә галимне соңгы юлга озатырга гаҗәеп күп кеше килә алар арасында татарлар да була казанның арча зиярәтенә күмелә карл фукс научно биографический сборник казань жиен арский район кешенең хәзерге татарстан җирләренә килеп урнашуы борынгы палеолит дәверенә туры килә таш һәм бронза дәверләренең төрле археологик культурларына нисбәтле бик күп истәлекләр сакланган б э к гасырларда тимер дәвере ананьино культурасы барлыкка килгән аңа кергән кабиләләр бөтен идел чулман төбәген биләгән б э к меңеллыкның урталарында бу төбәкнең көнбатыш өлешенә городец культурасы кабиләләре килеп төпләнгән чулманның түбән агымында табылган пьянобор культурасы истәлекләре яңа эра башына туры килә халыкларның олуг күченеше дәверендә урта иделнең көнчыгыш төбәгенә себер ягыннан төрки угыр кабиләләре үтеп керә һәм алар чулман буйларыннан пьянобор культурасы кабиләләрен кысрыклап чыгара гасырдан башлап идел чулман буйларының күп өлешен утрак тормышлы имәнкискә культурасы кабиләләре били пьянобор культурасы кабиләләре төбәкнең төньяк һәм төньяк көнбатыш өлешендә генә кала бу төбәктә гасырларда төрки каһанлыгы хәзәр каһанлыгы һәм бөек болгар дәүләте мәдәниятенә якын төрки телле халыклар санының артуы күзәтелә гасырларда иделнең урта өлешендә болгарлар беренче феодал мәмләкәт идел буе болгар дәүләтен төзиләр анда игенчелек һөнәрчелек ш и металл эретү кою сәүдә итү шәһәрләр төзү нык үсеш ала хуҗалыкта игенчелек һәм терлекчелек төп урынны алып тора төбәк крәстияннәре үз җир милекләренең ирекле хуҗалары була гасыр азагында гасыр башында барлыкка килгәннән бирле елга кадәр идел буе болгары хәзәр каһанлыгы көче белән урнаштырылган тынычлыгыннан файдаланып чәчәк атып яши бирә уртак тел табуга хәзәр каһанлыгындагы күпмилләтле халкының аралашуында кулланылган хәзәр теле борынгы болгар теле белән якын булуы да тәэсир иткәндер гасырның икенче яртысында кимәк каһанлыгыннан килеп чыккан кыпчак кәбиләләре гасырлар дәвамында дәшт ы кыпчак исемле далаларда хәл иткеч көч булып тора кыпчак телләрендә сөйләшәләр бу арада идел буе болгарында яшәүче болгар халкы борынгы бабаларыннан килгән огур төркеменә керүче борынгы болгар теле урынына кендәлек эшләрендә күбрәк кыпчак төркеменә керүче болгар кыпчак телен куллана башлыйлар гасырның беренче яртысында бу төбәктә казан ханлыгы оеша халкы идел буе болгары һәм алтын урда дәүләтләренең милли мәдәни һәм иҗтимагый иктисадый гадәтләрен дәвам иттерә казан ханлыгы дәверендә идел урал татарларының милләт булып формалашуы төгәлләнә рус дәүләте белән казан ханлыгы арасында идел урал төбәгендә һәм сәүдә юлларында хәкимлек итү өчен туктаусыз көрәш бара һәм ул казан ханлыгының яулап алынуы җирләренең рус дәүләтенә буйсындырылуы белән тәмамлана төбәк белән идарә итү эше мәскәүдә оешкан казан сарай идарәхәнәсенә тапшырыла елда казан епархиясе оештырыла аның төп максаты идел урал буе халыкларын чукындыру чиркәү монастырьлар төзү башлана мондагы җирләргә күпләп руслар күчерелә бу исә җирле халыкның милли төзелеше үзгәрүенә җитди йогынты ясый к колониялаштыру татар халкы казаннан зур елга һәм олы юл буйларына урнашкан авыллардан куыла гасырларда татар халкының байтак өлеше яңа җирләргә чулман һәм урал буе төбәкләренә күченеп утыра бу исә игенчелек терлекчелек һөнәрчелек сәүдә итү кебек хуҗалык алып бару традицыларында өзеклекләр тудыра казан ханлыгындагы тарханлык һәм сөюргаллык урынына дәүләт чиркәү монастырь патша сарае идарәсендәге эре җир биләүчелек формалары барлыкка килә төбәкнең төп халкы ясаклыларга әверелә татар аксөякләре йомышлылар к йомышлы татарлар катлавына кертелә бер өлеше үзләренең элеккеге өстенлекләрен саклап калу өчен православиене кабул итә җирләрнең тартып алынуы мәҗбүри хезмәтнең дини изүнең көчәя баруы татар халкының иҗтимагый икътисади һәм мәдәни үсешендә каршылыклар тудыра бу исә фетнәләр китереп чыгара к җангали хәрәкәте крәстияннәр кузгалышы батырша хәрәкәте крәстияннәр кузгалышы нәтиҗәдә патша хакимияты сәяси ташламалар ясарга мәҗбүр була гасыр ахырларына татар халкының милләт буларак формалашуы тәмамлана милли буржуазия сыйныфы ныгып җитә татар башкорт совет социалистик републигын төзү проекты игълан ителә әмма ул проект гамәлгә ашмый шулай булса да татар халкының үз дәүләтчелеген торгызуга беренче адым ясала елның майда составында татарстан ассрны оештыру турындагы декретка кул куела әмма елларның нче яртысыннан совет хөкүмәтенең рус булмаган милләтләргә карашы җитди үзгәрә милләтләрнең милли мәдәни үзенчәлеген чикләү сәясәте өстенлек ала бу исә аларның телләрен һәм милли мәдәниятләрен үстерүгә зур зыйан китерә әлифбаның ике мәртәбә алыштырылуы елларда татарстанның үзендә һәм републиктан тыш төбәкләрдә татар вакытлы матбугатының милли мәдәният учаклары театерлар уку йортларының бер бер артлы ябылуы мәктәпләрнең рус телендә генә укытуга күчерелүе милли мәдәниятнең үсешен нык тоткарлый югары советы елның августында татарстанның сәяси статусын үзгәртә һәм татарстан сср ның дәүләт мөстәкыйльлеге турында декларация кабул итә в ноябре в республике бы создан координационный совет в который вошли более различных политических организаций большей частью национальные и коммунистические задачей совета была организация бойкота использование всех легальных средств для того чтобы не допустить всенародного голосования и выборов на территории татарстана в конце ноября сессия верховного совета республики татарстан приняла постановление о несогласии с проектом российской конституции к всенародному голосованию по всей республике было организовано распространение газеты суверенитет вышедшей тиражом экземпляров в которой заявлялось что участие в выборах в федеральное собрание это измена государственным интересам татарстана илкүләм тавыш бирү алдыннан татарстан президенты минтимер шәймиев елда кабул ителгән татарстан конституциясе нигезендә татарстан республикасы вадандашлары русия федерациясе ватандашлыгына ия булуларын хәтерләтеп республика халкының ирекле килеш үз ихтыярын белдерү өчен бар шартлар тудырылганын раслады шулай ук яңа рф конституциясы татарстан яки кайбер башка республикаларда хуплау тапмау ихтималына карамастан республика хөкүмәте аны гомүмән илкүләм дәрәҗәсендә кабул ителгәне аркасында хөрмәт итәчәген ассызыклады татарстан хөкүмәте һәм төрле сәяси көчләрнең илкүләм тавыш бирүне бойкот итәргә чакырулары аркасында елның декабрь көнне республикада сайлауларда катнашканнар саны гадәттән тыш түбән булды тан ким мәсәлән актаныш районында сайлау участокларга өч кеше генә килде рәсми тел ул ил дәүләт яки башка җирләр кануннамәсендә махсус белдереп куелган тел кануннамасыз илләрдә тел рәсми булып аталса да ул рәсми түгел дөньяда булган илләрнең яртысында рәсми телләре бар берәүләрдә бер генә рәсми тел бар мәсәлән албания франция алмания вә литвада башкаларда берничә рәсми тел була беларусь бельгия канада финляндия әфганстан парагвай боливия һиндстан вә көньяк африка гыйрак италия россия вә испания күк кайбер илләрдә бер генә тел рәсми итеп беркетелгән әмма аларның аерым өлешләрендә башка өстәмә телләр дә рәсми булып йөриләр кушма штатлар кебек берничә илләрдә рәсми телләр юк аларның аерым төбәкләрендә булса да һәм инде австралия эритрея люксембург швейцария вә тувалу күк берничә илдә рәсми телләр бөтенләй юк колонизацияне күргән филипин белән африканың берничә илендә рәсми вә укыту теле итеп беркетелгән телләр җирле дә түгел киң кулланыла торган да түгел капма каршы мисал итеп ирландияне китерергә була монда ирланд телендә бик әз кеше сөйләшсә дә ул беренче рәсми тел булып аталган инглиз теле исә иң киң кулланыла торган булса да ул икенче рәсми тел булып кына аталган ирландия кануннамасы мәтдә зынджырлы медресе корт ул көрән төсенә хәтле шикәр салып пешерелгән һәм киптерелгән эремчектән ризык аны гөбәдия бәлешләргә салалар кортлы май ясыйлар яки бер килеш татлы әйбер күк чәй белән ашыйлар эремчеккә бераз су яки сөт салып савыт төбенә утырырга бирмичә вакыт вакыт болгатып торып кайнаталар кызартуны тизләтү өчен савытны капкач белән ябалар су бетә торган саен аны өсәп торасы су эремчек астында гел бераз булырга тиеш көя башламау өчен эремчек сары төскә керә башлагач аңа кирәкле балылыгына хәтле шикәр салып капкачны алып куеп гел болгатып торасы корт көрән төскә әверелгәч аны калган су беткәнче кортып аласы корт чәй өчен ясалса шикәрне күбрәк салырга була җофар сукыр тычканнар гаиләлегеннән имезүче хайван идел дон һәм урал елгалары бассейнында гына очрый тр территориясендә елга кадәр идел алдының көньяк өлешендә күренә иж елгасы бассейнында сакланып калуы мөмкин гәүдәсе тыгыз см га кадәр озынлыкта авырлыгы г га кадәр башы зур хәрәкәтчән озын борын белән тәмамлана койрыгы см озынлыкта ике ягыннан кысылган кабырчык һәм сирәк төк белән капланган койрык төбендә исле майлы матдә бүлеп чыгаручы мускус бизләре урнашкан май тирене юешләнүдән саклый аяк бармаклары араларында киң йөзү ярылары бар арткы аяклары алгыларыннан озынрак һәм көчлерәк йон капламы ефәксыман куе өске ягы кара коңгырт аскы ягы көмешсыман соры төстә яртылаш суда тереклек итә өнен чыгу юлларын су астында калдырып текә ярларда куак тамырлары астына казый эңгер меңгердә һәм төнлә активлык күрсәтә суда яшәүче умырткасызлар вак балык үсемлекләр белән туклана ана җофар елга бер тапкыр бала китерә трның кызыл китабына кертелгән вики колшәриф мәшһүр татар каһарманы шагыйрь дәүләт эшлеклесе рухани сәид тарихи чыганакларда колшәрифнең тәрбияле укымышлы затлы нәселдән булуы искәртелә елда әтисе мансур үлгәч казан руханиларының җитәкчесе итеп сайлана бу казан мәмләкәтенең катлаулы каршылыклы һәлакәт алды еллары колшәриф илдә иминлекне торгызырга казан белән мәскәү арасындагы мөнәсәбәтләрне тыныч сәяси юл белән хәл итәргә омтыла әмма явыз иван хөкүмәте аның тәкъдимнәрен кире кага һәм казанга каршы канкойгыч сугыш башлый башка чара калмагач колшәриф тә бүтән ватандашлары белән берлектә үз иленең халкының бәйсезлеген саклап көрәшкә күтәрелә колшәриф һәм аның янындагы башка татар укымышлыларының батырларча һәлак булуын бу күренешләрнең шаһиты кенәз а курбский да билгеләп китәргә мәҗбүр була шулай итеп елның октябрендә ил белән бергә аның рухи остазы колшәрифнең дә гомере киселә кызганычка колшәрифнең бик аз әсәрләре генә сакланып калган татарлар арасында гаять киң таралган октябрь инкыйлабына кадәр казанда күп мәртәбәләр нәшер ителгән бакырган китабы үзенең төзелеше белән хрестоматияне хәтерләтә анда сөләйман бакырганый кол сөләйман әхмәд ясәви кол әхмәд нәсими фәкыйри мискини икани һәм кайбер башка төрки шагыйрьләрнең әсәрләре белән беррәттән колшәрифнең дә дүрт шигыре бар барлыгы бәет аларның барысы да төзелешләре тышкы формалары белән газәл жанрында әмма шигырьләрнең берсен автор үзе мөнәҗәт дип атаган колшәриф әсәрләре дини суфичыл характерда аларда лирик каһарманның алланы мактавы аңа тартылуы сурәтләнә автор үз укучыларын гафләт ваемсызлык йокысыннан уянырга күңелләрен пакьләргә нәфескә бирелмәскә алланы һәрчак күңелдә тотарга чакыра колшәрифнең янә бер әсәре мәгълүм ул елда казанда аерым китап итеп тә нәшер ителә кыйссаи хөбби хуҗа дип исемләнгән бу дастанның төп каһарманнары тарихта билгеле затлар хәким ата сөләйман аның хатыны ганбәр һәм уллары хөбби хуҗа әүвәл дастанда сөләйман һәм ганбәр тасвирлана аларның изге эшләре сурәтләнә алга таба хөбби хуҗаның игелекле эш гамәлләре могҗизалары гәүдәләнә хәбибрахман зәбири күренекле татар мәгърифәтчесе матбугатчы дәреслекләр авторы хәбибрахман зәбири габделвәли улы псевдонимы чистапули елда яки елда диелгән чистай өязе зирекле авылында татарстанның хәзерге яңа чишмә районы урта хәлле крестьян гаиләсендә туа башлангыч белемне чистайда мөхәммәтзакир хәзрәт мәдрәсәсендә ала елда казанга килеп галләм хәзрәт мәдрәсәсендә укый башлый х зәбиринең дәреслекләре башлангыч мәктәп балаларын күздә тотып төзелгән аларның барысы өчен уртак бер сыйфат ул кечкенәләргә ислам динен шәригать кануннарын өйрәтү мөгаллим әл гыйбадәт китабында автор намаз уку тәһарәт алу фарызлары сөннәтләре турында сөйли дәреслекләренең икенче үзәк фикере баланың әхлагын холкын тәрбияләү бу фикерен дә ул ислам дине кагыйдәләренә бәйләп алып бара гыйбадәт кешене югары әхлаклы гүзәл холыклы итә ди ул әхлак дәресләре кызларга махсус кыйраәт китабы дәреслекләрендә моны исбат итү өчен вак вак дини хикәяләр әйтемнәр хикмәтле сүзләр туплый х зәбири беренче булып елда рәсемле мәктәп балаларына юлдаш яхуд рәсемле әлифба чыгара бу үз заманы өчен зур кыюлык була әлифба озак еллар кулланышта йөри зәбири әлифбасыннан соң әлифбаларга рәсем кую гадәткә кереп китә х зәбиринең октябрьгә кадәр төпләнеп яшәгән урыннары уфа белән казан каласы уфада ул сабах ширкәтенең уфа шөгъбәсенә җитәкчелек иткән казанда елның февраленнән башлап дүрт кенә сан дөнья күргән тәрбия журналының җаваплы сәркатибе октябрьгә кадәр татар театры сәйяр нең казанда махсус бинасы булмый ул кайда урын таба шунда спектаклен күрсәтә бу артистларга зур мәшәкатьләр уңайсызлыклар тудыра февраль революциясе алды көннәрендә татар театры өчен махсус бина булдыру кичектергесез бурычларның берсенә әйләнгән була бу турыда киңәшмәләр үткәрелә планнар сызыла ирек йорты дип аталачак әлеге бинаны хәлле кешеләрдән җыелган акча хисабына төзү бурычы куела шушы эшне башкарып чыгу өчен комиссия төзелә комиссия составына х зәбири дә кертелә октябрьдән соңгы елларда үзәкләштерелгән дәүләт нәшрияты гына китап бастыру ихтыяҗларын канәгатьләндереп җиткерми татар язучылары журналистлары галимнәре берләшеп бер нәшрият төзү фикеренә киләләр һәр әгъза билгеле бер күләмдә взнос кертү юлы белән елның март аенда яңа китап исемле дәүләттән бәйсез хосусый нәшрият оеша нәшрият чыгымнарының күп өлешен хосусый эшмәкәрләрнең казан берләштерелгән кредит җәмгыяте күтәрә нәшрият татар язучыларының китапларын буржуаз милләтче язучы дип тыелып килгән ф әмирхан әсәрләрен борынгы татар җырларын татар галимнәренең фәнни хезмәтләрен бастыруны максат итеп куя яңа китап нәшрияты озак яши алмый әбрар кәримуллин аның эшчәнлеге елда хөкүмәт органнары тарафыннан туктатылуы турында яза анда актив һәм гаепләнгән әгъзалардан унсигез кешенең исеме китерелгән барысы кырык өч кеше катнашуы әйтелгән шул исемлектә г рәхим җ вәлиди һ максуди г шәрәф б урманче һ атласи и бикколов с җәлал кебек байтак күренекле китапчыларга түбәндәге гаепләүләр тагылган яңа китап нәшрияты татар милләтчеләренең үз мәнфәгатьләрен беренче планга куен матбугат аша легаль рәвештә совет властена каршы көрәшү өчен төзелгән китапчылар халыкка яңалифкә күчүне совет властеның татарларны урыслаштыру сәясәте итеп аңлату эшләре алып барганнар шул ният белән протесты дигән нәрсә әвәләп чыгарганнар камил якуб исемендәге басмаханәгә алың китап фабрикасына башка совет учреждениеләренә үтеп кереп идеология фронтын үз кулларына алу бурычын куйганнар х зәбиригә кыскача биографик белешмә теркәлгән гажур нәшриятында эшләгәндә камил якуб исемендәге китан фабрикасына яшерен рәвештә үтен кереп шунда коръән бастырып шупы халык арасына таратырга йорүе патша властен сагынып искә алуы м солтангалиев белән бәйләнеш тотуы әйтелгән х зәбири елның маенда кулга алынган һәм биш елга себергә җибәрелгән бу вакытта ул авыл хуҗалыгы тәэминаты акционерлык җәмгыятенең склад мөдире булын эшли торган булган ул шәхес культы чорының ботен газапларын үз башыннан кичергән барлыгы өч мәртәбә кулга алынган икенчесендә ноябрь психик авырулар хастаханәсендә дәваланырга мәҗбүр ителгән елның маенда өченче мәртәбә ун елга ирегеннән мәхрүм ителгән елның гыйнварында тоткынлыкта вафат булган елның сентябрендә акланган тат бәйсезлек маршы төркиянең милли гимны мәхмүт акиф эрсой тарафыннан елда язылган һәм елның мартында рәсми рәвештә кабул ителгән сүзләр сайлаганда шигырь карап чыкканнар гимнга үз көен композитор тәкъдим иткән ләкин шуларның икесе генә кулланылыш тапкан беренчесе әли рифат чагатайның елда иҗат ителгән көе моннан соңгы аудионы тыңла икенчесе госман зәки үнгөрнеке ул елдан башлап бүгенгегә кадәр кулланыла рәсми башкарыла торган беренче куплет курыкма сүнмәс бу шәфәкъ нурларында ал байрак исән имин илем өстендә янган иң соңгы учак ул минем милләтемнең йолдызыдыр балкыячак ул минем милләтемә милләтемә анчак чытма йөзеңне зинһар өчен әй назлы һилал каһарман халкыма гөл сыман бу шиддәт һәм бу җәләл юкса синең өчен түккән каныбыз булмас хәләл хактыр хакка табынган милләтемә истикълал софия а яңалиф яңа әлифба сүзләреннән кыскартма рәсми совет матбугатында яңа төрки әлифбасы гомумсоюз латинизация проекты чикләрендә елларның ахырында тәкъдим ителгән барлык төрки телләрнең латин язуына күчерү буенча проекты рәсми рәвештә төрки телле республикаларда һәм автономияле өлкәләрдә елда гарәп язуы нигезендәге әлифбаларга алмашка кертелә елларда тизәйтелгән темплары белән кирилл язуы нигезендәге әлифбаларына алмаштырыла төрки телләрне латин яки кирилл хәрефләренә нигезләнгән язуга күчерү буенча беренче омтылышлар гасырның уртасында күренәләр шул ук вакыттан рус миссонеры николай ильминский тарафыннан татарлар өчен кирилл язуы нигезендәге әлифба булдырыла ул хәзерге татар әлифбасыннан дүрт хәреф белән аерылган ә урынында ө урынында ү урынында җ урынында ж ң урынында хәрефләре булганнар ильминский әлифбасының төп максаты мөселман халыклар арасында христиан динен тарату булган шуңа күрә бу әлифба мөселман татарлар арасында кулланылышка кермәгән әлифба керәшеннәр арасында гына таралган текст мисалы татарлар арасында латинчылык хәрәкәтенең башлангыч яралгылары елларда шагыйрь сәгыйть рәмиев мәкаләләрендә күренә үзенең дус ишләренә ул латин хәрефләре белән хатлар яза ул хәрефләрнең өстенлеген исбатларга тырыша с рәмиев шушы проект буенча язып та күрсәтә сәгыйть рәмиевнең бу фикерне яклаучылары бик сирәк очрый гарәп әлифбасын ташлауга дин юлындагы кеше генә түгел күп кенә укымышлылар да каршы була башка әлифбага күчү алар уенча үткән мирастан йөз еллар буе иҗат ителгән әдәбияттан аерылуга китерә яңалиф әлифбасы яңалифның беренче версиясендә һәм авазлары өчен хәреф булмый алар к һәм г авазлары белән берләштереп рәвешендә биреләләр в һәм авазлары өчен хәрефе кулланылган ш авазы өчен ш кирилл хәрефе кулланылган һәм хәрефләре җ һәм ч авазларны белдергәннәр текст мисалы төрки әлифбаларны берләштерү яңа төрки әлифбасының бөтенсоюз үзәк комитетының беренче пленумында үткәрелә пленумда һәр республика үз проектын тәкъдим итә ул проектларны бер берсе белән чагыштыралар төрле яктан өйрәнәләр һәм нәтиҗәдә һәр төрки халык өчен дә гомуми булган авазларга бер төрле хәрефләр сайлап алалар шул рәвешчә бер үк авазны бер төрки халыкта бер төрле икенчесендә икенче төрле йөртү бетерелә авазларына да мөстәкыйль хәрефләр бирелә тик аерым халыкларның үзләренә генә хас башкалар белән уртак булмаган авазлары өчен генә махсус хәрефләр арттырыла мәсәлән татар теленең ый сузыгы өчен ь диграфы алына башкорт теленең һәм өчен дә аерым һәм хәрефләре биреләләр яңалиф хәрефтән торган аларның е тартыкларны вә ы сузыкларны билгеләү өчен чит сүзләр өчен башка билгеләр да кулланыла алган кириилизациянең берничә проекты тәкъдим ителә ләкин дини үткәне белән авырайткан ильминский прокет ә ү авазлары иҗек башында аь уь иҗек уртасында я ю хәрефләре белән йөртелә аьти аьдяп аьйтелеш мясьаля уьс уьсю уьр уьрю ө авазы оь формасында языла оьрлек оьчпочмак боьтен я ю шулай ук йа йә йу йү әйтелешләрен дә белдерә юлдаш юкя яхшы яшел йы йе әйтелеше е хәрефе белән белдерелә егет ел ефяк йо йө әйтелеше ео еоь формасын ала еомры еомшак еомгак еоьряк еоьзем авазлары к г хәрефләре һәм авазлары белән берләштерелә кылыч койма агач тик нечкә нечкә һзм кайбер калын иҗекләрдә ике сүзнең бер төрле язылышыннан котылырга кирәк булган очракларда генә ул авазлар къ гъ белән күрсәтелә къядер бягъер карта къарта кама къама текст мисалы ләкин җәмәгатьчелекне шундый берничек тә канәгатьләндерә алмаган елда татар кирилл әлифбасы проектының тагын ике төрле варианты игълан ителә беренчесе профессор мөхетдин корбангалиев редакциясендә чыга анда татар теленең специфик авазлары өчен алты өстәм хәреф алына ә ө ү җ ң һ къ гъ комбинацияләре нәкъ фазлуллин проектыныда кебек кулланылалар авазы сүз башында в хәрефе белән ә калган очракларда у ү хәрефләре аша бирелә ватан вакыт дауыл дәүер йо йы йө йә йү әйтелешләре шушы күрсәтелгән рәвештә языла йорт йөзек йылга быйыл хикәйә йәш йа йу әйтелешләре я ю хәрефләре белән күрсәтелә куян ял аю юмарт е хәрефе иҗек башында йе әйтелешен егет егерме иҗек уртасында һәм ахырында авазын белдерә җимеш керпе иҗек башындагы авазы хәрефе белән бирелә эшче энҗе килүэ килүэм шул елны чыккан проектының икенче вариантында төзүчеләре ш рамазанов һ б ярым сузык авазы сүз башында генә түгел иҗек башына туры килгәндә сүз уртасында да в хәрефе белән языла тавы башлавы эшләве авыл давыл һава дәва э хәрефенең сүз уртасында язылуы бетерелә килүе килүем калган очракларда бу ике проект бер үк диярлек татарстан асср югары тарафыннан елның маенда проектның шушы соңгы варианты раслана бер аваз барлык төрки әлифбаларда бер хәреф белән күрсәлгән яңалифтан аермалы буларак кирилл язуы нигезендәге төрки әлифбаларда бер үк аваз төрле хәрефләре белән күрсәтелә мәсәлән үзбәк һәм казакъ телләрендә авазы өчен хәрефе башкорт телендә хәрефе комык телендә къ диграфы кулланыла ә татар тыва кыргыз һәм саха телләрендә авазы өчен авазлары өчен аерым хәреф булмый яңа татар латин әлифбасы яналиф дип атала нчы елларда кабул ителгән яналиф дигән әлифбага нигезләнеп ул татарстан республикасының нче кануны нигезендә елның сентябрендә кабул ителә ләкин россия федерациясенең конституцион мәхкәмәсе п кануны нигезендә әлифбаны елның ноябрендә канунсыз дип таный яналиф элек уникодта койрыклы юк иде шуңа санакларда аңа охшаш хәрефе кулланылды койрыклы юникодка и позициясендә кертелә татар википедиясе башта заманалиф имләсенда языла иде заманалиф заманлы әлифба европа шрифтларында нигезләнгән әлифбасы ый авазы и авазына каты ише булып тора шулай итеп тулы сингармонизм булдырыла мәсәлән һәм алынмалар өчен аерым хәрефләр гарәп теленнән алынмалар өчен мәсәлән сәлам имлә озын у авазы рус теленнән алынмалар өчен тартыктан соң барган очракта тартыгын йомшарта мәсәлән тюль люк озын а авазы рус теленнән алынмалар өчен тартыктан соң барган очракта тартыгын йомшарта мәсәлән тягач шаляпин популяр озын о авазы рус теленнән алынмалар өчен тартыктан соң барган очракта тартыгын йомшарта мәсәлән тка акснов озын э авазы рус теленнән алынмалар өчен мәсәлән энергия мэр бэлза эфир язганда акцент билгесе төшерергә мөмкин һәм язарга рус телендә хәреф белән кебек заманалифта күп диакритик хәрефләре бар ләкин һәр татар авазына бу әлифбада аерым хәрефе туры килә дифтонг имләсе яки диалиф дифтонг принцибында нигезләнгән татар латин имләсе дифтонг ике хәреф бер авазны билгели татар махсус авазлары ә ө ү ы ң гъ ш ч ый диалифта дифтонг белән гади инглиз латиницада билгеләнә яңалиф кабул иткәнче алман телендә умляут хәрефләре язуын татар теле өчен тәкъдим ителә иде ә ө ү ы ый һәм инглиз телендә шикелле һәм аналогиясендә һ хәрефе кулланып ч ш гъ ң сузык сингармонизмы каты нечкә махсус дифтонг кагыйдәсе уы үе бер мәгънәлек өчен баруы килүе куык күрми бармый һөҗүмче әнкәй сабыем киңәш гаскәр бу дифтонг имләсе сәгыйть рәмиев тәкъдим ителгән әлифбасы белән охшашлыгы бар диалиф гади латин клавиатурасында нигезләнә бернинди өстәмә хәрефләре таләп итмәде ләкин бердәм төрек әлифбасыннан ерак булганлыктан аннан рәсми рәвештә баш тартты әмма санак технологияләрендә диалиф кулланыла диалиф компьютер технологиясендә кулланып була чөнки анда латиницадан тыш махсус өстәмә диакритик хәрефләре юк кирил яңалиф әлифбаларында шикелле һәм кайчакта серверларда тыелган апостроф билгесе кулланылмый диярлек иналифта шикелле гади латин клавиатурасы куллану өчен иналиф интернет әлифбасы елда килеп чыкты бу имлә дифтонг әлифбасы тәҗрибәсе күзгә тотып санак белгечләре тарафыннан эшләнгән апостроф билгесе кулланып татар хәрефләре билгеләнә ә ө ү ы ый һәм инглиз телендә шикелле хәрефе кулланып ч ш гъ ң язу мисалы иналиф нигезендә ясалган дифтонг һәм аеруча иналиф имләсе техник әлифбалары булып торалар гади латин клавиатурасында нигезләнгән дифтонг һәм иналиф имләсе компьютер технологияләрендә киң кулланып була эзләү операцион системалары санак телләрендә һәр яңа гаҗетләрдә кирил әлифбасы латин әлифбасы гарәп әлифбасы татар теле кирил латин гарәп әлифбасы кануны буенча татар телендә өч әлифба кулланып була киләсе текст мисал өчен гарәп латин һәм кирил әлифбасында язылган әә ә ә ә ә әә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә әә ә ә ә ә әә ә ә ә ә ә әә ә ә әә ә ә ә ә әә ә ә ә әә әә әә әә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә ә әә ә ә ә ә ә ә рабинович чернобыль һәлакәте елның апрелендә совет берлегендәге хәзерге украинадагы чернобыль шәһәрендә булган атом электростанциясендә килеп чыккан һәлакәт иде дөньяда атом электростанцияләрдә һәлакәтләрдә иң начары исәпләнә ул радиоактив калдыклардан торган болытны җитештерә җил бу болытны көнбатыш совет берлеге көнчыгыш аурупа һәм скандинавия аша күтәреп чыгара украинаның беларусьның һәм русиянең күр җирләрен пычрата нәтиҗәдә кеше эвакуацияләнә һәм күчерерлә бу һәлакәт совет атом сәнәгатенең куркынычсызлыгы турындагы мифны юкка чыгары атом сәнәгатьнең үсешен кичектерә совет хакимиятен сер тормас булыгра мәҗбүр итә хәзерге бәйсезле русияне украинаны һәм беларусьны агуланган зонасында йогышсызландыру һәм сәламәтлекне саклавф мәшәкәтли чернобыль аэсы украинадагы припәт бистәсендә урнашкан чернобыльдан чакта төньяк көнчыгышка километрда һәм киевтән чакта төньякка километрда станция дүрт реактордан тора алардан һәркайсының электрик егәрлеге гигаватт термик егәрлеге гигаватт була һәлакәт заманнарында бергәләп украина электроэнергиянең чамасы җитештерәләр станция төзелеше елларда башлана елда нче реактор эшли башлый соңрак нче нче һәм нче һәлакәт вакытында нче һәм нче реакторлар төзеләләр генә бөтен дүрт рбмк реактор төренә керәләр һәлакәт хаталы реактор ясалыгына һәм куркыныч техниканы бозган арыган станция операторлар хатасына бәйләнгән була три майл айленд вакыйгасында да икенче дәрәҗәдәге һәлакәтенә өлеш керткән фактор операторларның яхшы булмаган өйрәнгәнлек һәм реакторның күп сыйфатлары белән таныш булмау берничә процедура тәртипсезлек һәлакәт сәбәбенә өлеш кертәләр алардан берсе куркынычсызлык офицерлар мөдир операторлар белән булмаган имин элемтә аннан да бигрәк операторларның яхшы булмаган өйрәнгәнлеге буенча экспериментнең максаты булган түбән реактивлыкта реактор эшен аңлауның сайлыгы да сәбәбе була реакторның күп сыйфатлары куркынычлы зур позитив киңлек коэффицентендә хәрби сер буларак яшерен иткән булдылар һәм операторлар ларны белмәделәр алай гына да түгел берничә куркынычсызлык системалар алдаган булдылар тәҗрибә башкаруының тәртибе инкяр иткән була һәм кадыйргали бәк йөз урталары йөз башы себер һәм касыйм ханлыкларында дәүләт эшлеклесе тарихчы кайбер раслаулар буенча елларда себер ханлыгында карачы бәк вазифасын үти күчем ханның гаскәре белән җитәкчелек итә ярмак илбасарларына каршы көрәштә катнаша елда урысларга әсир төшә елдан касыйм ханлыгына билгеләнгән уразмөхәммәт сараенда карачы бәк уразмөхәммәдне касыймга хан итү тантанасында аны алтын тәхеткә күтәреп утыртучы атаклы дүрт бәкнең уңнан беренчесе була аның бердәнбер билгеле әсәре елъязмалар җыентыгы җәмигы әт тәварих ул кулъязманы рус шәркыятьчесе н и березин фәнни әйләнешкә кертә икенче кулъязманы татар галиме гали рәхим таба ул казан университетының фәнни китапханәсендә саклана китап өч өлештән тора беренче өлеш борис годунов патшалык иткән заманга багышлана икенче өлеш рәшид әт дин җәмигы әт тәварихының компиляциясе өченче өлешкә касыйм ханнарының тулы исемлеге кергән соңгы өлешенең төп максаты уразмөхәммәтнең касыйм тәхетенә лаек булуын исбатлау ә менделеев дмитрий иванович олег леонидович лундстрем сварсем нэп новая экономическая политика петр птр алексеевич елның мае июне елның гыйнвары феврале патшасы елдан императоры елдан петр алексей михайловичның наталья кирилловна нарышкина никахыннан елның маенда туа ул бик хәрәкәтчән сәламәт булып үсә петр патша гаиләсенең иркә сөеклесе була беренче укытучысы дияк никита зотов әлифбаны үзләштерергә чиркәү китапларын укырга һәм язарга өйрәтә чынлыкта хакимият софья кулында була петр әнисе наталья нарышкина белән мәскәүдән преображенский авылына чыгып китә петрга немецлар пресбург крепосте төзиләр петр хәрби уеннар белән мавыга һәм чит ил кешеләре голландияле тиммерман брандт шотландияле гордон һәм швейцарияле лефорт белән таныша петр патшалык итә башлагач беренче зур дәүләт эше булып азак яулары тора яу белән баруның төп максаты төрекләрнең доннан азак диңгезенә чыгу юлын ябып торган азак крепостен алу нче елдагы азак яулары русия өчен уңышсызлык белән тәмамлана елгы икенче яу җиңү белән тәмамлана азак бирелә русия көньяк диңгезләргә чыга ләкин көньякта ныгып калу өчен союзниклар кирәк була бөек илчелекнең төп максаты кырым ханлыгына һәм төркиягә каршы союздашлар табу ләкин петр балтыйк диңгезенә чыгу өчен швециягә каршы союзниклар таба бөек илчелеккә ф я лефорт б п возницын ф а головин һәм петр михайлов исеме астында патша үзе җитәкчелек итә рус волонтерлары хәрби фәннәрне корабльләр төзү диңгезчелек серләрен өйрәнәләр иранга яуга чыккач елның маенда питер и казанда туктала кара иранга петр яулары болгар шәһәрендә булып кабер ташларындагы язуларны күчереп алырга кара йосыф ижбулатов зур мәчет манарасын төзекләндерергә әмер бирә патшаның казанга килү хөрмәтенә петропавел чиркәве төзелә синодның эш гамәлләрен патша исеменнән шул ук патша патша тарафыннан билгеләнгән чиновник обер прокурор контрольдә тоткан петр махсус указ белән руханиларга крестьяннар арасында аң белем тарату бурычын йөкли алар халыкка вәгазь сөйләргә үгет нәсыхәт бирергә балаларны гыйбадәт кылырга өйрәтергә аларда патшага һәм чиркәүгә карата ихтирам тәрбияләргә тиеш булалар мондый система нинди нәселдән булуга карамастан теләсә кемгә хезмәттә үсү мөмкинлеге биргән ләкин чынлыкта аңардан бик аз кеше генә файдалана алган протекционизм дәүләтнең ил сәнәгатенә ярдәм итүе чит илдән товар керткән өчен зур таможня пошлиналары билгеләү меркантилизм акча туплау максатында читкә товарны күбрәк чыгарып азрак кертүне тәэмин итә торган дәүләти чара бөртеклеләрне җыеп алганда тырма урак белән беррәттән литва чалгысы литовка һәм тырма кулланырга боера сарай ихтыяҗлары өчен ефәк кортлары үрчеткәннәр һәм алар ярдзмендә ефәк җитештергәннәр ат заводлары төзелгән яхшы токымлы сарыклар сатып алынган һәм киндер чәчү мәйданнары киңәйтелгән мануфактура производствосы аеруча актив үскән астероидлар кояш системасына кергән чагыштырмача зур түгел космик җисемнәр астероидлар кояш тирәли әйләнәләр формалары симметрик түгел диаметрлары дән алып км кадәр була атмосферасыз ләкин иярченнәре булырга мөмкин астероид тау токымыннан яки металлдан тора кече планеталарның күбесенең орбиталары марс белән юпитер орбиталары арасындагы астероидлар кушагында ята астрономнар кояш системасында бәләкәй астероидлар йөзләрчә миллионнан арта дип исәпли диаметры бер чакрымнан артканнары меңгә якын аларның берничә меңенең орбитасы җир орбитасы белән кисешә еш кына алар җиргә бик якын килә дөнья галимнәре шундый нәтиҗә ясый уртача мең елга бер тапкыр җир гигант астероид белән бәрелешә билгеле монысы глобаль катастрофага китерәчәк җирдәге тереклеккә зур зыян китермәгән астероидлар уртача елга бер тапкыр кунак булып килә икән әлеге вакытта җирдә космик җисемнәр төшү нәтиҗәсендә барлыкка килгән кратер бар русиянең себер киңлекләрендә әйләнәсе чакрымлы попигай кратеры билгеле бу кратер якынча миллион ел элек чакрым диаметрлы астероид төшүдән барлыкка килгән идел урал легионы белв милләтчелек милли мөнәсәбәтләр өлкәсендә хәрәкәт итә торган катлаулы күренеш бу күренешне төрлечә шул исәптән берьяклы хаталы аңлату очраклары да булгалый зур совет энциклопедиясендә һәм философик энциклопедиядә ул бер үк сүзләр һәм җөмләләр белән берьяклы гына аңлатыла милләтчелек буржуаз һәм вак буржуаз идеология сәясәт шулай ук милли мәсьәләдәге психология милләтчелек өчен теге яки бу милләтне башка милләтләрдән өстен кую хас кайбер авторлар милләтчелек милләтче дигән тамгаларны кешеләр үз милләтләре турында ниндидер кайгыртучанлык күрсәтеп гамәл иткәндә дә кулланалар аянычлысы шул татар милләте вәкилләренең милли мәдәниятне үстерүгә аны төзекләндерүгә камилләштерүгә юнәлдерелгән эшчәнлеге рус милләте старший брат вәкилләре тарафыннан милләтчелек дип бәяләнә моны рус милләте кешеләренең аңында гасырлар дәвамында державачылык принципларының гомумән милли мәсьәләне хәл итү эшендә урнашкан державачыл фикерләү ысулының шәкелләнүе белән аңлатырга кирәк билгеле бу теоретик проблема гына түгел аның практик әһәмияте дә гаять зур әгәр дә күпмилләтле федератив дәүләт үз структурасындагы милли берәмлекләргә киң планда һәм үзләре төзегән программалар буенча үсәргә камилләшергә мөмкинлек бирә икән ул шушы берәмлекләрнең зур таяныч булачагына ышана ала әгәр дә бу өлкәдәге мөмкинлекләр киселә икән күпмилләтле дәүләт үзе көчсезләнә дигән сүз чөнки милләтләр бергә оеша алмаса аларның һәркайсы үз ягын каерачак димәк эчке каршылыклар куера үзәк көчсезләнә бара лондон лундын лондон бөекбританиянең сәяси икътисади һәм мәдәни тормышында алдынгы позицияне били шәһәрдә хитроу халыкара һава аланы урнаша шәһәр аша гринвич меридианы үтә лондонда куп спектрлы милләтләр яшәгән шәһәре зур лондонда телләрдә сөйләшәләр милли статистика офисы мәгълүматы буенча елда лондоннын халкы аурупа берләшмәсенең халык саны буенча иң эре муниципалитет һәм бөек британиянең халкы лондон каласы халык саны буенча аурупа белешмәсендә икенче урында тора париждан соң конвертация кеше зур лондон халкы белән аурупа берләшмәсендә иң эре конвертация елларда лондон халык саны буенча дөньяда иң эре шәһәр булды лондон тарихы б э к елда римлылар тарафыннан исемле колония төзүеннән башлана хәзерге вакытта лондонның тарихи һәм административ үзәге вестминстер дип атала эш мәркәзе исә сити дип йөртелә темза елгасы ярында римляннар белән якынча елда ондим дип нигезләнгән ике гасыр вакытында ул эре туплавык пункты лондоннын борынгы ядросы лондон сити км мәйданында урнашкан һәм елда анда кеше яшәгән гасырдан бирле лондон термины борынгы үзәк уратып алган метрополияләр исеме бу конкуренциянең зур өлеше зур лондон мәйданы км англиянең регионы лондон мэры һәм лондон ассамблеясы белән идарә ителә лондонда дүрт бөтендөнья мирасы объектлары бар башка истәлекле урыннар букингем сарае лондон күзе пикадилли мәйданы изге павел соборы тауэр күпере трафальгар мәйданы шар биек йорты британ музее милли галлерея вест энд театрлары тит модерн һәм британ китапханәсе лондон метрополитен дөньяның беренче булып төзелде останкино телеманарасы ул мәскәүдәге телевизион һәм радиотапшыру манарасы аның биеклеге м торонтодагы си эн тауэр манарасыннан соң дөньяда иң биек бина ә евразиядә иң биеге манараның баш инженеры николай никитин архитекторлары л баталов белән д бурдин манара елларда төзелгән шундый вакытларда дөньяның иң биек бинасы булган төзелештә күп инновация кулланылган алардан корыч трослар кысылган киерелгән тимербетон шундый уйлап табу манараның корылышын гади һәм ышанычлы ясаган башка прогрессив фикерләрдән сай фундаментны атап була манараның тотрыклылыгын массив нигезе гарантияли нигез массасы мачта массасыннан кат кат арттыра янгын вакытында зур температурадан тартучы тросларның күпчелеге өзелде һәм белгечләр фикеләренчә манара таркалу куркынычы алдында торды соңрак тросларны торгызалар совет социалистик республикалар союзы советлар союзы ссср союз советских социалистических республик ссср советский союз перестройка роман аркадиевич абрамович чукотка автономияле округының экс губернаторы эшкуар мәгълүматлары буенча россиядә байлык буенча икенче кеше аның муллыгы берничә миллиард доллар билгеләнә армиядән соң абрамович бер мәскәү институтына керә аны тәмамламый шундый ук вакытта уют ямь кооперативын оештыра бу кооперативда полимерлардан уенчыклар ясылар соңрак кооператив буенча хезмәттәшләр сибнефтьнең җитәкчелек буыны булып киләчәкләр искә төшерәбез башта авэкс коми завод белән килешүне танмады шулай итеп дәүләткә зыян юк димәк гаеплеләр дә юк декабрендә җинаять эше җинаять асылы булмавы сәбәпле бетерелә абрамович лар белән бөекбританиядә регистрацияләнгән һолдиңгы аша сибнефтьнең ка русский аллюминийнең русал ка аэрофлотның ка ия була арадашчылар аша абрамович һолдингына төрле россия регионнарында электростанцияләр йөк һәм җиңел машиналар автобуслар заводлары кәгазь комбинатлары банклар һәм иминия компанияләр керәләр бу капиталга россия тышкы тулаем продуктыннан туры килә борис ельцин президентлыгы чорында роман абрамович иң йогынтылы олигархларда бесрсе булды масс медиада публикацияләр фикеренчә абрамович баш вә иң агрессив семьяның идеологы булды компартияне тыелу я думаны куып тарату фикерләренең авторы була имештер ленинны күмү һәм ризасызлык демонстрацияләрен армия белән куып тарату идеясының авторы имештер борис березовскийдан аермалы буларак владимир путинның хакимгә килүдән соң абрамович үз йогытнылыгын югалтмады роман абрамович белән ы олег дерипаска чит ил нигездә африкада һәм һиндстанда әлүмин һәм глинозем компанияләрен йоту белән кызыксыналар нигә абрамович чукотка губернаторы булып китте соң моның берничә версиясе фаразлана сәяси сәбәпләре дә икътисадый ягы да бар дип санала чукотка да табигый газ белән нефть ятмалары бар имеш анадырь култыгында эзләү эшләре үткәрәләр стройтрансгаз сибнефть чукотка белән берлектә чукотка ярымутыравында западно озерное ятмасын округ башкаласы анадырь белән тоташтыручы газүткәргеч төзелгән биредәге газ запаслары елга җитәчәк дип санала газүткәргечнең озынлыгы км төзелеш бәясе миллион акчаны губернатор үзе керткән елда чукотка хакимияте канаданың ширкәтенә купол алтын көмеш ятмасының процентлык өлешен сатты бу чукоткага көнбатыш инвесторларының беренче кертеме булды чукотка байлыгыннан абрамовичны биоресурслар кызыксындыра ала үз флоты булмаса да чукотка үз балык квоталарын үзе сатып торды абрамович сайланудан соң бер балык заводы инде төзелгән тагын ике озакламый төзеп бетерәләр ихтимал соралган льготалар бирелгән булса сибнефть экспорт квоталарына ия булыр ә чукотка портлары порто франко статусы алган булыр иде мәскәүнең бензин базарын монополияләштерүгә омтылучы сибнефть мәскәү нефть эшкәртү заводына чимал йөкләү контрактына имза куйды үз ягулык салу станцияләре челтәрен арттыра беренче хатыны абрамович ольга юрьевна әстерхан чыгышы белән икенче хатыны ирина маландина дүрт баласы улы аркадий кызлары аня соня һәм арина өченче хатыны дарья жукова аңардан балалары улы арон александр һәм кызы лея өчесе белән дә аерылышкан м караоре оре петрови сс айхи геннадий николаевич нял глобальләшү шар сүзеннән алынган фәнни технологик прогресс аркасында барлыкка килгән глобальләшү чорында җир йөзендәге төрле кешеләр төркемнәре арасында барлыкка килгән кәшефләр һәм башка төр мәдәни белемнең алдынгы үрнәкләре мәгълүмат технологияләре ярдәмендә тиз арада тарала гасырның икенче яртысында социология фәненә глобаль авыл төшенчәсе барлыкка килә интернет һәм башка мәгълүмат технологияләре барлыкка киләчәге нәтиҗәдә һәм аралашу өчен кулланылган тел белән чикләнмәгән җәмгыятьләрнең барлыкка киләчәге фаразлана глобальләшү китергән мәдәни үзгәрешләрдән канәгәть булмаганнары чишелеш буларак икътисади сәяси иҗтимагый һәм мәдәни мәсьәләләрдә үзирекле изоляция һәм эндогамияне берәр дин милләт яки этнос вәкилләре арасындагы гына никахлар тәкъдим итә этник милләтчелек агымнарын яклый роман тат кир андорра ла велья бугаз җырлавы резонансларны көйләү алымына нигезләнгән җырлауның бер төре азиядәге монгол алтай тува тибет һ б халыкларында аурупаның сардин һ б халыкларында африка һәм төньяк америка кайбер халыкларында таралыш тапкан өзләү исемле стиль башкортстанда да очрый бу сәнгатьнең төп үзенчәлеге берьюлы ике яки күбрәк тавышны ишеттерүдә чагыла бугаз җырлавы аурупа әдәбиятендә гасырның урталарында телгә алына ауропалыларда бу стиль гәҗәпләнү тудыра этнограф е к яковлев язганча сүзсез җырлаудан тәэсире сүзләр белән тапшырып булмый бу җырлау бугаз җырлавы кумайлер хөөмейлээр дип атала һәм гыжлаулар гаммасыннан тора җырчы үпкәләргә сыя торган һава күләмен эчкә сулый һәм эчтән гәҗәп гыжлауларны тудыра башлый шул гыжлауларның өзлексезлеге белән озаклыгы диафрагманы йөртү осталыгыннан тора шуннан яңа сулыш һәм гәҗәп тавышларын ике кыллы озын грифтан һәм куык белән тышлаган кузовдан торган топшулурма аккомпанементында тудыру сузыла көтмәгәндә бу тавышлар тоник һәм ритмик ахырсыз бетәләр шуннан бу тавышларга көй сүзен кулланып булмый имеш белгечләр фикеренчә тувалылар бугаз җырлавы хөөмей алтайлы бурят монголларның тиңдәш сәнгатеннән нык аера беренчедән стильләр күптөрлелеге белән стиль төпләр булып саналалар каргыраа хөөмей сыгыт эзеңгилээр борбаннадыр алардан тыш думчуктар новализация хөректээр күкрәк белән җырлау хову каргыраазы дала каргыраасы бугаз җырлавының чыгышы турында тувалыларда берничә риваять бар бер легендача каргыраа дөя үрчетүчеләрдә барлыкка килгән бута дөя баласы үлгәндә анна дөя каргыраага охшаш таваышлар бирә үзе каргыраа төшенчәсендә аваз ияртеме нигезе бар мәсәлән тува телендә каргыраар каргыра фигыле бар аның мәгънәләре бу сүз карк ка карга тавышына охшаш хөөмей төшенчәсенең чыгышы төрлечә аңлаталар кемдер аны махсус аваз ияртү сәнгате хөөлээр гүләү белән кемдер тувача хоо хоозу сүзләре бугаз я тамак белән бәйли монгол телендә дә хөөмий сүзе бар бу бугаз да тамак да бугаз җырлавы дигән сүз бәлки бу сүз монголлар тувалылардан отып алганнар хөөмей стилендә түбән ешлы моңы җырның шигъриятеннән мөһимрәк монголлар хөөмееннән аермалы буларак тувалылар хөөмее текстсыз башкарып була риваятьләрчә бер ятим егет кыя итегендә өч ел яшәгән һава ташкыннарының резонансы нәтиҗәсендә кыя күптавышлы кайтаваз биргән бер көн егет кыяда утырып җил тавышына ияргән кешеләр шундый җырны ишетеп анны хөөмей дип атаган сыгыт дигән стиль сыгыр сызгыру фигыленнән килеп чыга шулай ук сыгыт ул такмаклап елау шуннан сыгытчы елаучы сүзе шуннан сыгытның күмү йоласы белән бәйләнеше уйланыла эзеңгилээр термины эзеңги өзәңге стремя сүзеннән килеп чыга һәм бу стильнең төп сыфатларын тапшыра атланып барганда йөгән һәм ияргә беркетелгән чүмеч өзәңгегләргә кагылып махсус тавышлар бирәләр эзиңгилээр бу тавышларга иярү иде борбаннадыр тува борбаннат фигылеленнән тәгәрәтүнән килеп чыга шундый стильгә ритмик формалар хас бугаз җырлавы сәнгатенең чыгышына берничә караш бар шундый карашлардан ламаизм дине версиясен атап була соло ике тавышлы җырлау ламаист монастырендәге дини җырлар нигезендә барлыкка килгән имештер ләкин ламаизм тувага гасырда килгән һәм гасырда рәсми дин булып килгән ләкин бугаз җырлавы элегрәк барлыкка килгән күмү йолалары да шаман ялварулары да җырларның нигезедә булмаган ә лирик һәм мәхәббәт җырларынан килгәндер шикелле ике тавышлы бугаз җырлавыннан аермалы буларак тува монгол һәм тибет ламалары бугаз җырлавы һармоник коллектив күптавышлылык иде барлыкка килү вакыты шулай итеп билгелеп була бока шокар ат иясе карт боралдай дастаныннан боралдай тирмәгә карагач алтын шаһинәне күрә алты кыз шаһинә толымнарына көмеш алтын җепләр кушып үрә өч кыз муенса бәйли ә артында алты егет каргыраа хөөмей сыгыт башкара дастанның туу вакыты гасырларга исәплиләр шуннан бугаз җырлавы барлыкка килү вакыты элегрәк һишчиксез бугаз җырлавы башкаручылары әкиятчеләр кебек халык музыкасы һәм традицияләре саклаучылары булалар бөтен тувалыларда ихтирам казаналар уревдан свети оре фәрит заһидулла улы яруллин елның гыйнвары иске стильдә елның декабре елның октябре иң мәшһүр татар композиторларының берсе беренче татар балеты шүрәле нең көен иҗат итүче тассрның габдулла тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты камера инструменталь әсәрләр романслар җырлар язган шулай ук халык җырларын эшкәртүче дә булган фәрит яруллин елның гыйнварында аенда казанның суконный бистәсендә дөньяга килә аның әтисе заһидулла яруллин халык музыканты үзе дә байтак кына җыр һәм инструменталь пьесалар мәшһүр тукай маршы авторы башлангыч музыкаль белемне фәрит яруллин әтисеннән ала аннары елда ул казан сәнгать техникумына укырга керә башта виолончель буенча тора бара махсус фортепьяно сыйныфында белем ала башлый техникумда уку елларында ук ул татарстанның музыкаль мәдәниятына нигез салучыларның берсенә әверелә үзешчән хор түгәрәкләрен оештырып аларга җитәкчелек итә яңа ачылган яшьләр театрында сүзсез кинофильмнарда музыка башкара фәрит яруллинны да армиягә алып сугыш кырына җибәрәләр елда ул ульяновскидагы җәяүле гаскәриләр училиесын тәмамлый лейтенант дәрәҗәсен ала елда ул очраклы рәвештә дусты остазы генрих литинский белән очраша танылган профессор фәрит яруллинны мәскәү консерваториясенең хәрби дирижерлык факультетына күчерү хакында югары командованиегә үтенеч хаты яза әмма ләкин рөхсәт хаты килеп җиткәндә татар композиторын янәдән фронтка озаткан булалар фәрит яруллин татарның беренче милли балетын тудырган шәхес аның шүрәле балеты елдан алып казанда мәскәүдә генә түгел ә советлар союзын тәшкил иткән республика башкалалары театрларында да болгария румыния алмания кебек илләрнең мәртәбәле сәхнәләрендә дә уйналды һәм уйнала килә балетны татарстан тамашачылары да чит ил кунаклары да яратып карыйлар камера инструмент ансамбльләре бакый урманче габделбакый идрис улы урманчиев татар сынлы сәнгатенә нигез салучы рәссам график скульптор һәм архитектор татарстан ассрның һәм рсфсрның халык рәссамы татарстан ассрның г тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты бакый урманче елның февралендә казан губернасының тәтеш өязе хәзерге буа районы күл черкен авылында туа бакый идрис улы урманче елның февралендә буа шәһәре янындагы күл черкене авылында элеккеге казан губернасы хәзерге татарстан республикасы татар гаиләсендә идрис имам һәм чигүче мәхҗүбә апа гаиләсендә дүртенче бала булып дөньяга килә барлыгы гаиләдә алты кыз һәм ике малай була гаиләнең көнкүреше бакыйның сәнгатькә тартылып үсүенә зур йогынты ясый чөнки чигү тегү туку халык һөнәрчелеге белән шөгыльләнү бизәкләр ясау төшерү гаилә тормышының бер өлешен тәшкил итә башлангыч белемне халкыбызның гореф гадәтләрен әхлакый кагыйдәләрен әтисеннән үзләштерә елларда мөхәммәдия мәдрәсәсендә белем ала сынлы сәнгать белән чынлап шөгыльләнә башлаганчы зур тормыш мәктәбен үтә елда әтисенең зур гаиләсенә матди ярдәм күрсәтер өчен уралга һәм донбасска бара елларда тамбов губернасының тархан авылында мөгаллимлек итә беренче бөтендөнья сугышы елларында армиягә алынып казакъстанда хезмәт итә анда ул рәсем ясау буенча беренче сабагын ала октябрь революциясеннән соң халык мәгарифе өлкәсендә эшли башлый елларда глазов һәм тәтештә наркомпрос инструкторы булып эшли клублар мәктәпләр һәм бәйрәм демонстрацияләрен бизәү өчен лозунг һәм нәфис паннолар ясый беренче бөтендөнья сугышы вакытында армиягә мобилизацияләнә казакъстанга эләгеп андагы австрия әсирләреннән рәсем сәнгатеннән беренче дәресләр ала ул елдан алып елга кадәр бөтенсоюз авыл хуҗалыгы күргәзмәсендә эшли башкортстан карело фин авыл хуҗалыгы механизациясе һәм терлекчелек павильоннары өчен шактый зур нәгышь һәм сынлы сәнгать әсәрләре иҗат итә елларда мәскәүдә яши һәм елларда алма атада еллар сәмәркандта елларда ташкентта эшли ташкент театр сәнгате институты скульптура остахәнәсендә җитәкче буларак яшь кадрлар тәрбияләүгә керешә елларда алма ата һәм симәй шәһәрләрендә административ сөргендә вакытта казакъ шагыйрьләре һәм язучылары абай м ауезов с моканов әсәрләренә иллюстрацияләр график серияләр габдулла тукайның казакъ теленә тәрҗемә ителгән шигырьләренә казакъстанның тарихы көнкүреше һәм сәнгать әһелләренә багышланган әсәрләр иҗат итә елларда үзбәкстанда яши урта азия табигатенә бәйле нәкеш һәм график портретлар тематик картиналар пейзаж этүдләр яза балхаш бакыр эретү заводы мәдәният йортының архитектурасы проекты һәм декоратив бизәлеше авторы елларда ташкәнттә театр сәнгать институтында укыта анда сын сәнгате бүлеген оештыручыларның берсе елдан казанда яши һәм иҗат елда татартан хөкүмәте чакыруы буенча б урманче казанга кайта һәм гомеренең соңгы көненә кадәр шунда яши утыз елдан артык вакытны үз өченә алган бу дәвердә останың күп кенә иң күренекле татар халкы рухи мәдәниятенең мәңгелек хәзинәсен тәшкил итә алырдай әсәрләре туа елда габдулла тукайга багышлап тукай комплексын иҗат итә төп әсәрләре нәкеш сепаратор янында татарстан триптихы салтык болыны сын сагыш язгы аһәңнәр сания кәримова портреты тулпар татар мәдәнияте әһелләре портретлары татарстанның кырлай авылында габдулла тукайга мемориал архитектура комплексы елда рсфсрның атказанган елда халык рәссамы дигән мактаулы исем татарстан хөкүмәтенең мактау грамотасы хезмәт кызыл байрагы һәм халыклар дуслыгы орденнары белән бүләкләнде елның ноябрендә казанның хөрмәтле гражданы исеменә лаек булды дәрдмәнд һәм тукай шигырьләренә график иллюстрацияләр балаларга сәнгать тәрбиясе бирүгә багышланган татарча беренче дәреслек мәскәү рәсем сәнгатенә караган мәкаләләр һәм башкалар б урманче мирас итеп татар мәдәнияте эшлеклеләренең скульптура портретлары галереясен калдырды алар арасында урта гасырлар шагыйре кол гали мәгърифәтче галим ш мәрҗани к насыйри шагыйрь дәрдмәнд язучы ф әмирхан шагыйрь муса җәлил һәм башкалар да бар тассрның габдулла тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты елда казанда вафат бакый идрис углы урманче елның августында яшендә вафат була бөек оста казанның яңа бистә зиратында күмелгән нче елның нче февралендә рәссам бакый ага урманче исемен мәңгеләштереп күл черкене авылында һәйкәл музей йорты ачылды баки урманче живопись скульптура графика к летию со дня рождения каталог выставки издательство заман республика татарстан г казань октябрьский городок хатыны сара хатыны флора фольклорчы галим тәрҗемәче известия тоц тютчев фдор иванович марилар иск чирмешләр үзаталышлары марий мары маре мр русиядә күбесенчә мари ил республикасында яшәүче фин угыр халкы барлыгы якынча мең мари исәпләнә мари ил республикасында мең мари яши халык шулай ук башкортстанда мең татарстанда мең удмуртиядә мең свердловск өлкәсендә мең пермь өлкәсендә мең хант манси автономияле округында киров өлкәсендә түбән новгород өлкәсендә кострома өлкәсендә яши чит илләргә килгәндә исә марилар казакъстанда мең украинада мең үзбәкстанда мең яшиләр мариларның өч төркеме аерыла болын марилары тау марилары һәм көнчыгыш марилар мари һәм таулы мари телләрен кулланалар татарстан һәм башкортстанда яшәүче марилар татар телендә дә сөйләшәләр халыкның күпчелеге православие динендә шулай ук мәҗүсиләр мари дине тарафдарлар һәм мөселманнар бар арча кантоны елларда тассрда административ территориаль бүленеш берәмлеге үзәге арча авылы республиканың төньяк көнбатыш өлешендә урнашкан елда арча кантоны мәйданы км дә км халкы кеше шул исәптән татарлар руслар удмуртлар шәһәрдә яшәүчеләр авылларда яшәүчеләр кеше бер кмга уртача авыл җирендә кеше туры килә арча кантонында тире иләү күн эшкәртү агачтан һәм металлдан әйберләр җитештерү азык төлек предприятиеләре эшли иң эре хуҗалыклар паратскида елга корабларын төзекләндерү заводы фанера агач ярдыру заводы лопатино торак пунктында хәзер яшел үзән тимер юл станциясе җире заря агач материаллары эшкәртү заводы васильево авылында пыяла заводы да һөнәри кәсепчелек өлкәсендә эшләүчеләр саны кешедән арткан күпчелек халкының төп шөгыле игенчелек бу тармакка караучы крестьян хуҗалыгы һәм авыл хуҗалыгы кооперативы теркәлгән дә сөрү җирләре мәйданы мең га чамасы була шул исәптән арыш га солы га карабодай га бодай га бәрәңге га техник культуралар га һ б баш терлек шул исәптән сарык мөгезле эре терлек ат дуңгыз кәҗә була арча кантонында барлыгы мәктәп эшли шуларның башлангыч нче баскыч мәктәп тасср хөкүмәте елның ахырында ачларга ярдәм оештыру комиссиясе төзи татпомгол бу комиссия елның августына чаклы беларустан һәм рсфср өлкәләреннән миллион пот азык төлек ш и бурычка миллион пот чамасы чәчүлек орлыгы кайтара ачлык афәте кичермәгән төбәкләргә урта азия себер беларуска меңнән артык кеше озатыла авыл һәм шәһәрләрдә ачка интегүчеләрне дәүләт һәм җәмәгатьчелек ярдәмендә ашату пунктлары оештырыла совет хөкүмәте ачларга ярдәм итүче халыкара хәйрия оешмалары межрабпом һәм оештырган ашханәләрдә елның июленә миллионнан артыграк кеше туклана ачлык нәтиҗәсендә тасср халкы мең кешегә кими мең крестьян хуҗалыгы юкка чыга ачлык ни сәбәптән башланган һәм шундый коточкыч дәрәҗәдә таралган соң елларда тассрның үзәк башкарма комитеты президиумы рәисе булып эшләгән рәүф сабиров үзенең татарстан җөмһүриятенең икътисади хәле һәм ачлык дигән мәкаләсендә болай дип яза халыкны фәкыйрьлеккә дучар иткән сәбәп нигезендә рус хакимиятенең татар халкына карата гасырлар буе алып барган рәхимсез сәясәте ята ни кызганыч бу сәясәт бу кысулар һаман тагын да нечкәрәк тагын да мәкерлерәк юллар белән дәвам итә мисал өчен ел нигезләмәсе буенча казан губернасында рус крестьяннары крепостнойлыктан азат ителгән вакытта ревизия үткән һәр җан башына на ревизскую душу уртача дисәтинә җир алалар шул ук вакытта дәүләт крестьяннарына җан башына бирелгән җир мәйданы уртача дисәтинә тәшкил итә ә татар крестьяннарының иманасы ревизия үткән һәр җан башына дисәтинә генә була моның өстәвенә татар авылларында атлар саны азлыгын да күрсәтергә кирәк елларда ук татарның проценты атсыз проценты бер атлы һәм бары тик проценты гына ике атлы була шуның аркасында сөрүлек җир мәйданнарының күләме азая һәм икмәк тә җитәрлек булмый өстәвенә татарларның урман олы юл һәм елга буйларыннан куылуын яшелчә һәм җимеш бакчалары үстерергә хокуклары булмавын тереклек итәр өчен уңайсыз урыннарга төпләнергә мәҗбүр ителүләрен дә искә төшерик җирсезлектән тилмергән крестьяннарның тормыш көнкүрешен төрле төрле салымнар да кыен хәлгә куя салымнарның түләнми калган өлеше недоимкалар елдан ел үсә аларны түли алмаганнарның терлеген барлы юклы игенен актык мендәрен самавырын тартып алалар карьямездә ачлык көннән көн көч алмакта дип яза казан мөхбире бала чага хатын кыз ач тамак ялан өс суык өйдә калтырап туңып утыралар өстәвенә бу бичара ач крестьяннардан һәр көн имана сорыйлар ач ялангач калган мескен крестьян иманасын ташлап шәһәргә эш эзләп китәргә мәҗбүр була казан губернасындагы авыллардан эш эзләп читкә китүчеләр саны елда ук кә җиткән авылларда барча ирләр диярлек баку мәскәү идел буйларына хезмәт эзләп таралганнар авылда күбесенчә хатыннар калып кыр эшләренең барысын башкаралар дип яза әл ислах газетасы дөрес халык хуҗалыгының шулай бөлгенлеккә төшүе русиядә бер казан губернасына гына хас күренеш түгел сугыш аркасында бушап калган иген кырлары җимерелгән завод фабрикалар шахталар тимер юллар ягулык һәм сәнәгать өчен чимал җитешмәү русиядә яшәүче халыкларның хәлен чиктән тыш авырайта бигрәк тә азык төлек мәсьәләсе кискенләшә җитештерелгән ашлыкны бүлешүчеләр дә күбәя инде мәгълүм булганча бүбкның вцик елның маенда кабул ителгән декреты нигезендә авылларга икмәк җыю өчен продотрядлар җибәрелә ә елдан продразверстка планы кертелеп икмәк крестьян хуҗалыкларыннан көчләп тартып алына башлый һәм бу талау галәмәте сугыш беткәнгә кадәр дәвам итә октябрь инкыйлабыннан соң да татарларга караш уңай якка үзгармия совет дәүләтенең социаль һәм милли сәясәте нәкъ элеккечә романовларча ә бәлки тагын да мәкерлерәк төстә дәвам итә татарстанның шундый кыен хәлдә калуына карамастан яңа оешкан хөкүмәт башында торган сәхибгәрәй сәетгалиев һәм аның тарафдарлары үзәктән төшерелгән планны аеруча үҗәтлек белән үтәргә керешәләр бик тиз генә крестьяннарга мөрәҗәгать әзерләнә мөрәҗәгатьтә разверстка планының берсүзсез үтәлергә тиешлеге үтәмәгән кешенең җавапка тартылачагы әйтелә мөрәҗәгатькә каршы чыгучылар да була мәсәлән бу вакытта врк вакытлы революцион комитет секретаре булган шамил усманов мин халкыма чыгарылган үлем карарына кул куярга теләмим ди җир эшләре халык комиссары юныс вәлидов та әлеге канэчкеч документка кул куймый мәскәү каршында яхшы исем казанасылары килгән сәетгалиевчеләр бу каршы чыгуларга колак салмыйлар республика гаять өлгерлек белән разверстканы үтәргә керешә тиз генә өч продтрибунал төзелә алар теләсә кайсы вакытта теләсә кемгә хөкем карары чыгарырга вәкаләтле булалар разверстка планы һәр хуҗалыкка чәчү мәйданыннан чыгып таратыла әмма гаиләдәге кеше саны исәпкә алынмый кем дә булса планын үтәмәсә аны бөтен авыл халкы үтәргә тиеш була кантоннардан килгән хәбәрләрдә продотряд кешеләренең аеруча кансызлыгы явызлыгы хакында сөйләнә бу миһербансызлыкка каршы ач үлемгә дучар ителгән крестьяннар баш күтәрәләр арча кантонының арбор шубан олы әтнә кышлау крестьяннары тартып алынган ашлыкны кире кайтарырга теләп һөҗүмнәр оештыралар минзәлә бөгелмә кантоннарында тарихка сәнәкчеләр хәрәкәте исеме белән кереп калган восстание башланып тиз арада башка кантоннарга да җәелә сүз дә юк бу чыгышлар рәхимсез бастырыла балык бистәсе районыннан алынган бер документта чыгышларны бастырырга взвод солдат һәм милиционерлар җибәрелде алар масловка һәм күрше волостьтагы восстаниеләрне бастыруда зур активлык күрсәттеләр дип әйтелә өстәвенә халыктан чәчүлек орлыгын җыеп җәмәгать амбарларына салабыз дигән мәкерле сылтау белән тагын млн ярым пот икмәк тартып алына димәк елга халык икмәксез чәчүлек орлыксыз килеп керә һәм рәхимсез ачлыкка ялангачлыкка дучар ителә шәһәр халкының да хәле авырая сугышлар тынгач һәм хәрби заказлар туктатылганнан соң сугыш ихтыяҗлары өчен эшләп килгән предприятиеләр дә туктап кала шулай итеп меңнәрчә кеше урамга чыгарып ташлана барлы юклы тиеннәрдән дә мәхрүм ителә кантоннардан ачтан үлүчеләр хакында җан әрнеткеч хәбәрләр килә җиде волостьтан алынган мәгълүматларга караганда дип хәбәр итәләр чистай кантоныннан елның февраленә үлүчеләр саны мең кеше калган волостьтан хәбәрләр килеп җитмәде мондый хәбәрләр тәтеш спас минзәлә бөгелмә һәм башка кантоннардан да килә мисал өчен спас кантоныннан килгән хисапта мондый саннар китерелә кантонда яшәүчеләр саны барысы кеше шулардан читкә азык эзләп китүчеләр саны тулы ятим балалар ярым ятимнәр ачлыктан шешенеп авыручылар елның августыннан октябренә ачтан үлгән балалар саны олылардан кеше исәпләнә ни кызганыч мондый тетрәндергеч хәбәрләрне һәм үлүчеләр саны турындагы белешмәләрне татарстан кантоннарыннан килгән мәгълүматларның барысыннан да укып була елларда бүбк каршында һәм рсфср милләтләр эше буенча халык комиссариатында тассрның вәкаләтле вәкиле али гани улы ганиевнең үзәккә җибәргән хәбәренә караганда халыкның проценты ачлыктан үлү дәрәҗәсенә җиткән ачлык үзе белән тагын бер афәтне алып килә ул да булса тиф авыруы ачлыкка һәм ялангачлыкка дучар булган халык бу афәтне дә җиңә алырлык хәлдә булмый инде тифтан үлүчеләрнең саны елда ук меңнән артып китә бу вакытта крестьяннарны тәмам бөлгенлеккә төшергән бәлаләрнең тагын берсе янгыннар корылыктанмы бу әллә башка сәбәпләре дә булганмы әйтүе кыен янгыннар коточкыч дәрәҗәгә җитә бу афәт барлык кантоннарда да күзәтелә тулы бер авыллар дөрләп яна янгын беркемне дә аямый мәсәлән минзәлә кантонының сарсаз авылында янгын чыгып клюково авылында йорт кара кисәүгә әверелә арча кантонының яңа шимбер авылында йортның е яна спас кантоны тенишево авылында да йорт янып бетә янгыннарның бик тиз генә бөтен авылны камап алуы бәлки бер яктан йортларның күпчелеге салам түбәле булу сәбәпледер икенчедән ачлыктан интеккән кешеләрнең янгынга каршы торырлык көчләре дә булмагандыр дип уйларга да җирлек бар халык тәмам куркуга төшә крестьяннар бу хәлләрне коммунистлар сәясәте дип уйлый алар гомер иткән җирләрен ата баба туфрагын ташлап кан кардәш халыкларга урта азиягә себергә барып сыенырга телиләр юллар мөһаҗирләр белән тула татарстанны бу чорда меңнән артык кеше ташлап китәргә мәҗбүр була бәхтияр канкай углы канкаев емельян пугачев җитәкчелегендәге хәрәкәт юлбашчыларының берсе полк атаманы уфа провинциясенең куин волостендагы хәзерге мәчетле районы олы ака авылы мишәре туган елы шөгыле билгеле түгел фетнәгә елның ноябрендә кушыла декабрьдә аңа бирдә бистәсендә пугачевның идеркәй мәхмүтов кулы белән язылган манифесты бирелә бәхтияр үзе походный старшина аның иптәше габделкәрим күзкәев йөзбашы дәрәҗәсенә лаек була пугачев фәрманы буенча алар себер юлына әм кызылъяр төбәгенә крестьяннарны фетнәгә күтәрү өчен озатылалар бәхтияр үз отрядын мәчетле районындагы абдулла олы әм урта ака авылларында оештыра башлый аннан соң урта богалыш шарами авылларыннан да фетнәчеләр җыя фетнәче туплагач бәхтияр санар саранинск заводына юнәлә эшчеләр бәхтиярне заводтан чакрым алга чыгып ипи тоз белән каршылыйлар шунда ук аңа ат та бүләк итәләр бәхтияр кызылъяр каласына да үгетчеләр җибәрә әм нәтиҗәдә шәәр воеводасы н бахматов та аны кырга чыгып каршы ала бәхтияр февральгә кадәр кызылъяр каласында тора аңа кадәр үк инде шәәргә көнгер янында җиңелгән фетнәчеләр кайтып төшә аларның эзенә басып а папава әм д гагрин карательләре килеп җитә февральдә кала читендә булган яуда ишмән иткулов бәхтияр канкаев әм башка җитәкчеләр кул астындагы отрядлар да тар мар ителә бәхтияр себер юлына чигенә ул отрядын йөзбашлары габделкәрим күзкәев йосыф юнысов карамагына калдыра да үзе бирдә бистәсенә пугачев янына китеп бара шунда салават өстеннән шикаять яза әмма падишаның шәхсән үзе белән очрашуга ирешми күрәсең шикаятен бирми әм бирдәне калдырып мартка кадәр туган төбәгенә кайтып китә бәхтияр үрге кыйгы авылына кайта әм апрельдә шунда атаман иван белобородов белән очраша белобородов пугачевтан ашыгыч рәвештә яңа отрядлар туплау турында фәрман алган була шул фәрманны ул походный старшина дәрәҗәсен йөртүче бәхтияргә дә җиткерә бәхтияр мәчетле караидел районнарына себер юлына кергән авыллардан яңа икенче отряд туплый апрель тирәсендә бәхтияргә полковник дәрәҗәсе бирелә бәхтияр май ахырында уса юлына юнәлә әм балтач районындагы уразай исемле татар авылында лагир корып урнаша биредә аңа атаман гадел бигашев отряды да кушыла бәхтияр фетнәне бөтен уса юлына тарату өчен көрәшә башлый карательләрнең отрядларын эзәрлекләп ул үзе сухояз авылына юнәлә атаман гадел бигашев ангасяк заводында полковник габделҗәлил рыскулов иске тимкә походный старшина балтач сәетов туктар әбил байдашев сатана емаш зөлкәрнәй йосыпов суслово сәетягъфәр зәйсәнов биш мәче авылларына урнаша бүләк якупов белән арыслан рангулов әтәр әм барда юлларын саклый әмма июнь тирәсендә бәхтияр канкаевка пугачевның июнь көнне язган фәрманы килеп төшә бәхтияр кызылъярдан усага баручы пугачев армиясен уфа ягындагы карательләр өҗүменнән сакларга шулай ук зур отряд туплау белән шөгыльләнергә тиеш була бәхтияр сухоязда ярмөхәммәт кадермәтов габдулла туктаров отрядларын калдыра ә үзе борай районындагы чалкак аша үтеп курча авылына иске көрҗә борай районында күченә әмма июньдә ярмөхәммәт отрядын борны авылы янында и михельсон тар мар итә сендә ярмөхәммәт янә бәхтияргә килеп кушыла бәхтияр пугачев отрядының тылын саклап борай краснокама районнары аша үтә калтай авылына барып урнаша бу вакытта сарапул төбәгендәге карательләрнең активлашуын белеп бәхтияр июньдә байки туйкиев федоська янбактин әит сәгыйтов биккенә уразов кебек старшиналарга фәрман юллый аларның карательләргә каршы юнәлүен таләп итә июнь көнне әлеге старшиналар чурумак енактай авылы янындагы карательне куып тараталар карательләргә каршы көрәшү яңа отряд туплау өчен бәхтияр ярмөхәммәт кадермәтовны да ангасяк заводына озата тиздән бәхтияргә пугачевның казан өязенә керүе турындагы хәбәр килеп җитә ул бөре төбәгендә карательләргә каршы көрәшүче фетнәчеләр башлыгы итеп полковник ярмөхәммәтне калдыра да үзе июль тирәсендә төп гаскәрнең тылын саклау өчен пугачев артыннан китеп бара бәхтияр иптәше белән юлга чыга үз походын мамадыш янындагы авыллардан башлый аннан соң балык бистәсе саба теләче питрәч районнарына юнәлә июльдә аның отрядындагы сугышчылар саны гә июльдә гә җитә бәхтияр кул астында габдулла мостаев гаврила лихачев рахманкул дуслиев халит әминев кебек полковниклар пәйда була собханкул ичкаев субай азиков кебек подполковниклар үсеп чыга аның булдыклы гамәлләре ярдәмендә июнь июльләрдә пугачев гаскәре патша гаскәрләрен тар мар итеп кызылъярдан казангача барып җитә һәм казан татарларын баш күтәрергә этәрә бәхтияр нократ кама аша кичүләрне саклауга аеруча зур игътибар бирә аңа буйсынучы федот никитин июльдә соколка кичүе янында секунд майор м мельгунов карательләрен тоткарлый июльдә габдулла мостаев белән гаврила лихачев отрядлары шуран кичүе янында граф в меллин командасы белән кат кат бәрелешәләр бәхтияр фетнәчеләреннән куркып нократ тамагында полковник обернибесов отряды хәрәкәтсез тора нәтиҗәдә әлеге карательләрнең берсе дә казан янына барып подполковник и михельсонга ярдәм итәргә җитешми пугачевчылар казанда тар мар ителеп тә бәхтияр канкаев кул астына тупланган кешелек отряд теләче мамадыш питрәч балык бистәсе районнарында караган июль ахырына кадәр хәрәкәт итә пугачев татарстан җирен ташлап киткәч казан администрациясе бәхтияргә каршы карательләрнең берничә командасын юллый алар июльдә байтирәк авылы янында әүвәл гаврила лихачев отрядын тар мар итәләр июльдә алар җөри авылында тупланган бәхтияр канкаев отряды янына килеп җитә карательләрнең подполковник с неклюдов командалыгында берләшкән отряды канкоюлы дәвамлы яудан соң фетнәчеләрне куып тарата бәхтияр үз янында калган крестьян белән келәүш авылына чигенә август башында бирегә карательләрнең яңа отряды килеп җитә фетнәчеләр тулысынча тар мар ителә бәхтияр үзе бер туп әм берничә иптәше алар арасында мөгаен габдулла мостаев халит әминов балтач сәетов та булгандыр белән качып котыла гәрчә елның мартында екатерина фетнәчеләрне тулысынча гафу итү турында указ чыгарса да баш җәллад п панин татар каарманы бәхтияр канкаевны ел ахырына кадәр эзләтә һәм әлбәттә аның гөналарын кичерергә җыенмый кызганыч бригадир бәхтиярнең язмышы әлегә ичкемгә билгеле түгел туфан миңнуллин елда канкай угылы бәхтияр исемле тарихи әсәрен яза марсель сәлимҗанов әсәрне казанда г камал театрында куя татарстан радиосында әсәрнең елгы аудиоязмасы саклана мөхәммәтзыя бәхтияри вахит имамов сәет батыр тарихи повесть татарлар пугачев явында әдәби эпизодлар белән баетылган тарихи очерк яр чаллы камаз газета китап нәшрияты стәнфорд университеты браун университеты колумбия университеты шәмсетдин ярәхмәт улы гобәйдуллин шәмсетдин зәки шәмсетдин зәки чын исеме шәмсетдин ярәхмәт улы гобәйдуллин гасыр татар әдәбиятының күренекле вәкиле ул ырынбур губернасы зәк суы буендагы ишмәт авылында туган әтисе ярәхмәд белән бабасы фаткулла шушы авылда муллалык вазыйфалары башкарган белемле кешеләр була зәк суы исеменә нисбәтле рәвештә ул үзенә шагыйрь булгач зәки дигән тәхәллүс алган шагыйрь халык мәкалендә әйтелгәнчә сукыр күп күрер күп йөрер дигән кешеләр төркеменә карый күзе бөтенләй күрмәсә дә анда күзлеләр дә төзәтә алмаган сәгатьләрне төзәтү осталыгы булган ул эстәрлетамак өязе татар мәдрәсәләрендә шул исәптән ашказар балыклы эстәрлебаш авылларындагы атаклы мәдрәсәләрдә белем алган укыткан елда казанга барып укуын мөхәммәдкәрим бине мөхәммәдрәхим мәдрәсәсендә дәвам итә шәмсетдин зәки суфичылык карашларын алга сөрүче шагыйрь аның фәлсәфәсенең төп максаты хакыйкатькә ирешү шагыйрь үзенең шигырьләрендә хакыйкатьне эзләүче кяфер бозыклык артыннан йөрүче мөселманнан хәерлерәктер дигән фикердә тора ул гарәп фарсы телләрен татар теле кебек үк камил белгән һәр өч телдә шигырьләр иҗат иткән ш зәки елның сентябрь азакларында ике иптәше белән хаҗ сәфәренә чыгып китә таганрог шәһәренә барып җиткәч каты авыруга тарый һәм вафат була аны шунда мөселман зиратына җирлиләр шагыйрь оныгы галимәнең улы шамил әбдрәшитов бөек ватан сугышында кыю очучы булып таныла яшендә батырларча һәлак булган бу каһарманга советлар союзы герое исеме бирелә ул яшәгән ырынбур шәһәренең бер урамы шамил әбдрәшитов исемен йөртә пенсильвания университеты принстон университеты блог птр ильич чайковский михаил глинка дартмут колледжы корнелл университеты джузеппе верди жорж бизе жорж бизе елның октябрендә парижда җыр укытучысы гаиләсендә туа нче елда улының музыкаль талантын күреп әтисе аны париж консерваториясенә укырга бирә консерваторияне ул елда композиция классы буенча бик яхшы тәмамлый чыгарылыш курсында ук ул доктор миракль опереттасын яза консерваториядән соң бизе рим премиясенә лаек була ул үз осталыгын камилләштерү өчен италиягә дәүләт акчасына озак вакытка бару хокукын ала италиядә ул дон прокопио ел исемле беренче операсын иҗат итә туган ягына кайткач бизе париж сәхнәсенә энҗе эзләүчеләре операсы белән чыга ел елда в скотт романы буенча перт гүзәле операсы барлыкка килә музыка дәрәҗәләренә карамастан бу опералар уңыш китерми һәм елда бизе кабат оперетта жанрына мөрәҗәгать итә мальбрук походка җыелды ә елда а мюссе намуна поэмасы буенча җәмилә операсын иҗат итә чын танылу һәм дан композиторга а доде арль кызы арлезианка драмасы өчен язылган симфоник музыкасы китерә ел соңрак ул музыкадан ике оркестр сюитасы төзелә арлезианка дан соң бизе янә операга мөрәҗәгать итә елда п мериме новелласы буенча кармен операсын яза барлык опера сәхнәләре аша узган һәм музыка тарихында иң яраткан һәм популяр саналган француз опера реализмының очы дип танылган әсәрнең парижда беренче куелышы уңышлы булмый һәм тиздән ул опера театры репертуарыннан төшә яраткан бала чаны бизега шулай авыр була балачактан йөрәк бусагасыннан җәфа чигүе белән чирләгән композиторга бу фаҗига ахырына китерә ул елның июнендә парижда вафат була төп әсәрләре опералар дон прокопио энҗе эзләүчеләре перт гүзәле җәмилә кармен оперетта мальбрук походка җыелды симфоник музыка арль кызы арлезианка атилла нобель бүләге белла әхәт кызы әхмәдуллина струны озноб уроки музыки стихи метель свеча тайна сад сэр карл раймунд поппер рәшит гали улы сөнниев рәшит али улы сюняев дөньякүләм танылган астрофизик русия фәннәр академиясе академигы академиянең космик тикшеренүләр институтында бүлек мөдире акшның милли фәннәр академиясе әгъзасы халыкара астронавтика академиясе әгъзасы физика математика фәннәре докторы татарстан һәм башкортстан республикалары фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы мәскәү физика техник институты профессоры алманиядә мюнхен шәһәрендә урнашкан людвиг максимилиан университетының һәм татарстанда казан университетының шәрәфле профессоры рәшит сюняев елның мартында ташкәнт шәһәрендә дөньяга килә нәсел тамырлары элеккеге пенза губернасы хәзерге мордовияның кадошкин районындагы латыш һәм иса авылларына барып тоташа аның әтисе али абдрахман улы сюняев латыш авылында зур һәм хәлле бер гаиләдә туа рәшит сюняевның әнисе сәйдә исхак кызы кильдеева латыш авылына күрше булган иса авылында туа әмма булачак ире белән ташкәнттә гына очраша рәшит али улы ташкәнттә мәктәпне алтын медальгә тәмамлый елда мәскәүнең физика технология институтында кызыл диплом белән тәмамлый аннан соң академик яков зельдович җитәкчелегендә аспирантурада укый физика математика фәннәре докторы мфти профессоры астрофизика фәнендә иң мөһим төшенчәләрнең берсе итеп зельдович сюняев эффекты санала елдан рәшит сюняев русия фәннәр академиясының академигы хәзерге вакытта русия фәннәр академиясенең югары энергия бүлеген җитәкли галәм тикшеренүләре институтының әйдәп баручы фән хезмәткәре макс планк астрофизика институты идарәче директоры алмания рәшит сюняев йолдызларны һәм галәмне өйрәнүдә уңышлары өчен америка кушма штатларының физика институты һәм астрономия җәмгыяте тарафыннан елның иң күренекле астрофизигы булып таныла һәм фонды бүләгенә лаек була рәшит сюняевның фәнни хезмәтләре йолдызларны галактикаларны бөтен галәмне өйрәнү белән бәйләнгән ул үзе әйткәнчә хәзер астрофизика фәнендә яңадан яңа ачышлар килеп чыга бу яңа ачышлар безнең материаль дөньяга булган хәзерге карашларыбызны бөтенләй үзгәртүе мөмкин астрофизиклар хәзер бик күп урыннарда безгә күренмәгән һәм без тоймаган яшерен матдә эзләре табалар икән бу яшерен матдә безгә билгеле булган матдәдән якынча мәртәбә күбрәк икән рәшит сюняев теоретик кына түгел ул практик галим дә узган гасырның нче еллар уртасында аны космик экспериментлар белән шөгыльләнергә җибәрәләр рәшит сюняев күп космик иярченнәрдәге лабораторияларның җитәкчесе була мәсәлән аның җитәкчелегендә мир орбиталь станциясендә озак еллар эшләгән квант модуле һәм рингин нурлары белән эшләүче гранат телескопы фәнгә күп мөһим ачышлар китергән европаның берничә иле төзегән гамма нурлары белән эшләүче яңа интеграл телескопы рәшит абыйның соңгы экспериментларыннан рәшит абыйның тырышлыгы белән русия галимнәренә бу телескопның процент эш вакыты бирелде хатыны гүзәл әпсәләмова табиб дүрт балалары бар олы улы шамил молекуляр биология профессоры америка кушма штатларында гарвард университетында эшли икенче улы усман мәскәүдә яши ул компьютерлар белгече мәскәү физика инженерлык университетын тәмамлады кече улы али алманиянең кельн техник университеты профессоры кызлары зөлфия мюнхенда укый ренад зиннур улы сәгъдиев химическая физика сообения по кинетики и анализу ривнер фазыл улы ганиев танылган галим фән эшлеклесе техник фәннәр докторы русия фәннәр академиясе академигы русия фәннәр академиясенең линияле булмаган дулкынлы механика һәм технология фәнни үзәге директоры елдан ривнер ганиев нче елның апрелендә башкортостан ассрның илеш районы тәҗәй авылында туган нче елда уфа авиация институтын тәмамлый институттан соң яшь инженер нче почта тартмасы дип йөртелгән ябык конструкторлык бюросында авиация двигательләре буенча конструктор әзерләүче булып эшләп ала ссср фәннәр академиясенең мәскәү машиналарны өйрәнү институты янындагы аспирантураны тәмамлагач кандидатлык диссертациясе яклый ике елдан докторлыкны төп фәнни эшләре резонанслы күренешләр теориясенә карый ривнер фазыл улы сызма булмаган механика һәм машиналар эшләү юлында гаять зур галим аның тикшеренүләре машиналар һәм аппаратлар динамикасына шул исәптән авиация ракета космик техникасына да кагыла ганиевны механикада яңа өлкәне булдыручы дип йөртәләр академик ганиев җитәкләгән машиналарны өйрәнү институты галимнәренең тикшеренүләре нефть һәм газ конденсатын чыгару эшкәртү һәм ташу кебек мөһим мәсьәләләрне үз эченә ала ривнер ганиев гә якын фәнни хезмәт авторы һәм дән артык патент иясе континентал әйрлайнз зурлыгы буенча америка кушма штатларының дүртенче һава ширкәте штаб фатиры хьюстонда техас штаты урнаша елның октябреннән ширкәт рәсми төстә белән берләште яңа һава ширкәте бренды һәм логотибы белән эшләячәк ул дөньяда иң зур һава ширкәте булыр дип көтелә ширкәте көненә чит илләргә җиргә һәм акш эчендә җиргә мең рейс башкара күбесенчә ширкәт канада латин америкасы аурупа акш шәһәрләренә рейслар башкара тарихы елның июленнән башлана бу көнне зур булмаган ширкәте нигезләнә елның июлендә ул исемне га алыштырды монгол теле монгол хэл бу төшенчә монголиянең монголлары телен вә барча монгол төркеме телләрен аңлата моннан тыш монгол теле термины белән шулай ук борынгы гомуми монгол телен һәм иске язудагы монгол телен атыйлар монголиянең төп халкы булган монголларның кытайдагы эчке монголия һәм башка провинцияләрдә яшәүче монголларның төп аралашу теле төп диалект буенча гадәттә халха монгол яки халха кенә дип атала халха монгол теленең әдәбият нормасы һәм монголиянең дәүләт теле статусы бар бу телдә сөйләшүчеләр саны млн кеше чамасы халха диалекты монгол теле диалектларының үзәк төркеменә керә шулай ук көнчыгыш һәм көнбатыш диалекталь группалар да аерыла диалектлар арасындагы аермалар нигездә фонетикада ята монголиянең милли теле буларак монгол халык революциясеннән соң халха диалекты нигезендә төзелә башлады елдан башлап аның язуда кирил әлифбасы кулланыла башлый халха монгол теле белән монгол язуы теле монгол телләре төркеменә керә бу төркем түбәндәге төркемнәргә бүленә төньяк монгол телләре бүрәт калмык ордос хамниган ойрат көньяк монгол телләре дагур шира югур дунсян баоань ту әфганстандагы могол теле башкалардан нык аерылып тора бу телләр бер берсенә бик якын төзелешләре буенча алар флективлык элементлары белән агглютинатив телләр буларак саналалар монгол теле әлифбасында хәреф с записки мертвого человека змч сембер ульян россиядәге шәһәр сембер өлкәсе администрациясе үзәге бу шәһәр идел яры буенда урнашкан хәзерге шәһәр башлыгы панчин сергей сергей улы халык саны кеше буйсындырылган торак пунктлары белән кеше шәһәрнең беренче исеме сембер болгар кенәзе артыннан бирелә шуңа күрә ул урысча да синбирск аннары симбирск булып тора елда ул ульянов ленин артыннан ульяновск дип аталган шәәр идел елганың сул ягында мәскәүдән километр көчыгыштарак урнашкан муниципаль берәмлек буларак новоульяновск шәһәр округы чардаклы һәм сембер районнары белән чикләнә куйбышев тимер юлының ульяновск станциясе шәһәр аша а сембер чуел м автоюлы р саранск сембер мәләкәс самар р сембер сызран сарытау волгоград р сембер буа казан автоюллар баралар сембер крепостена хитрово богдан матвей улы елда нигез салган гасырда идел буендагы икмәк балык терлек һәм урман сәүдәсе эре үзәкләреннән берсе елларда сембердә беренче театры ачыла елларда театр училиесы шәһәр районларына бүленә ленин районы шәһәрнең иң иске районы ул идел һәм зөя арасының төньягында ята вә гадәт буенча үзәккә һәм төньякка бүленә травиата мангазея яңа чукындырылган татарлар алар өчен махсус сөрү җирләре бүлеп бирү һәм мәчетләрне җимерү турында азәрбаан азербайджан астрахань к трамвай шәһәр җирендә электр көче белән хәрәкәт ителә торган рельслы пассажирлар йөртә торган транспорт асылмалы контакт челтәре аша ватт егәрлектәге даими ток белән кире тогы рельста тәэмин ителә трамвай сүзе инглиз теленнән вагун юл дигәнне аңлата әгәр тарихка күз салсак гасырда бик күп завод фабрикалар ачыла алар шәһәр читендә төзелгәнлектән кешеләргә эш урыннарына йөрү ераклаша шуңа күрә пассажир транспорты мәсьәләсе кискен тора ул вакытта беренче урам трамвае елда нью йоркта җибәрелә тимер юлга куелган вагунны пар ат тартып барган һәм ул сәгатенә километр тизлектә хәрәкәт иткән ә икенче трамвай юлы елда яңа орлеанда барлыкка килә европада алар беренче булып парижда шуннан соң лондонда копенһагенда булдырыла россиядә мондый төр транспортны беренчеләрдән булып елда инженер полежаев эшли яңа электр трамвае елда сименс фирмасы тарафыннан берлинда төзелә тик аның бик күп уңайсызлыклары була яңгырлы көнне бөтенләй йөрмәс хәлгә килә америка инженеры ю спрэг ток алгычны аның түбәсенә куя һәм бу төр трамвай елда тиз арада барлык илләргә дә тарала россиядә электр транспорты үсешен санкт петербургның баш артиллерия идарәсендә эшләгән ф пироцкий исеме белән бәйлиләр елның мартында ул үзенең уйлап табу казанышы турында хәбәр итә шул ук елның августында санкт петербургда электр трамвайлары йөри башлый казандагы трамвайлар тарихы йөз елдан да артып китә елның ноябрендә казанда беренче электр трамвае җибәрелгән мондый трамвайлар ул вакытта россия империясенең башкаласы санкт петербург шәһәрендә дә булмый әле аңарчы елның октябреннән башлап атлы трамвайлар йөргән хәзерге вакытта шәһәр трамвайлар паркында кулланыла торган заманча модельләр барысы да россиядә эшләнгән күптән түгел генә трамвайлар паркын да яңарту башланды шәһәр өчен күбрәк сыйдырышлы киң уңайлы вагунлы трамвайлар сатып алына әлеге трамвайлар гамәлгә кертелгәннән соң әлеге транспорт төре белән файдаланучылар саны артыр дип көтелә трамвай иң уңайлы шәһәр транспорты санала чөнки хәрәкәтләнгәндә ул автомобиль агымына тәэсир итми үз юлыннан бара казан трамвай паркында экскурсияләр туристик сәяхәтләр өчен аерым маршрутлар да бар шулай ук казанда вагун ресторанлы трамвай да бар уфада бу төр транспорт елда йөри башлый бөек ватан сугышы елларында трамвай заводларда хезмәт салучы эшчеләргә бару кайту өчен бердәнбер транспорт чарасы була сугышка кадәр уфада километр озынлыкта трамвай юллары салынып өч маршрут буенча моторлы ңәм тагылма вагун йөри черниковск шәһәрендәге предприятиеләргә кадәр трамвай йөрмәгәнлектән заводларда хезмәт салучылар эшкә җәяүләп яки товар поездларына утырып бара бөек ватан сугышыннан соң шәңәрдә электр транспорты зур үсеш ала елда черниковск һәм уфа кушыла елда трамвай юлларының озынлыгы километрга җитә маршрут эшли елына бу төр транспорт миллион пассажирны хезмәтләндерә еллардан шәңәрнең трамвай челтәре кыскартыла башлый елның август сентябрендә октябрь проспектында аграр университеты тукталышыннан алып космонавтлар урамына кадәр трамвай рельслары алынды м калинин һәйкәле тирәли һәм дәүләт циркы тукталышында трамвай боҗралары эшләнде бүген уфа электр транспорты идарәсе предприятиесенә караучы ике депода трамвай көн саен е линиягә чыга ике депода троллейбус көн саен е линиягә чыга бар трамвай линияләре троллейбус линияләре озынлыгы километр тәшкил итә трамвай троллейбус маршруты тәүлегенә меңгә якын пассажирны хезмәтләндерә предприятиедә трамвай йөртүче троллейбус водителе кондуктор ремонт персоналы эшли м риголетто дружба туслх актанышский район минзәлә татарстан республикасы минзәлә районының үзәге казаннан көнчыгышка таба км урнашкан кама буенда минзәлә елгасының түбән ярында түгәрәк күл тимер юл станциясеннән км көнчыгышка таба әгерҗе акбаш линиясендә урнашкан аэропорт яр чаллы уфа автомобиль юлы халык саны кеше шәһәргә елларда татар башкортка каршы сугышырга ныгытма буларак нигез салынган елда уфа губернасының өяз шәһәре статусын ала төп милләтләр минзәлә җирле чималны эшкәртүче ширкәтләре булган авыл хуҗалыгы районы үзәге язгы бодай арыш арпа солы карабодай борчак тары үстерелә терлекчелекнең төп тармаклары ит сөт җитештерү дуңгызчылык татар шагыйре муса җәлил бөек ватан сугышы башлангач үз теләге белән сугышка җибәрүләрен сорый елда минзәлә шәһәренә вакытлыча күчерелгән мәскәү хәрби сәяси училиесынең сәяси җитәкчеләр политруклар составын әзерләүче кыска сроклы курсларында укып өлкән политрук дәрәҗәсе ала минзәлә шәһәрендә елның ноябрь декабрь айларында була шәһәргә багышлап язылган шигырьләре аерым китап булып нәшер ителгән у әлмәт татарстан шәһәре әлмәт районы үзәге кама буе бөгелмә бәләбәй калкулыгындагы сөзәклектә зәй елгасының кама кушылдыгы сул як ярында әлмәт тимер юл станциясеннән төньяк көнбатышка таба километрда казаннан көньяк көнчыгышка таба километр ераклыкта урнашкан автоюлларның эре төене шәһәрдән километр читтә бөгелмә яр чаллы әгерҗе тимер юлы бөгелмә бәләбәй калкулыгында урнашкан халкы кеше тәшкил итә әлмәт татарстанның эре нефть сәнәгате үзәге ромашкино нефть һәм газ ятмалары чыганагы әлмәт дуслык магистраль нефтьүткәргеченең түбән новгород пермь самар һәм башка нефтьүткәргечләрнең башлангыч пункты әлмәт шәһәре әлмәт авылы нигезендә барлыкка килә әлмәт авылы әлмәт энциклопедиясе хезмәткәрләре тикшеренүләренә караганда елда нигезләнгән елдан әлмәт авылы әлмәт районының үзәге нефть чыгу белән бәйләнешле рәвештә елның март аеннан ул шәһәр тибындагы бистәгә поселок әверелә елның ноябрь аеннан исә шәһәр статусын ала нефть чыгаручы сәнәгать газ эшкәртү машина төзелеше һәм металл эшкәртү җиңел сәнәгать азык төлек сәнәгате әлмәт районында бодай арыш арпа солы борчак вика мәккәй тары яшелчәләр үстерелә мөгезле эре терлек дуңгыз сарык атлар кош корт читлектә җәнлекләр ак төлке чәшке асрала авыл хуҗалыгы ширкәтләре территориядә әлмәт һәм кәләй урман хуҗалыклары бар россия рәсми исеме россия федерациясе ауразиядә урнашкан күпмилләтле дәүләт федератив республика мәйданы халык саны икътисади куәте ягыннан элеккеге россия империясе җирлегендә барлыкка килгән җөмһүриятләрнең иң зрусы елның сентябреннән россия җөмһүрияте елның гыйнварыннан рсфср елның июненнән рф дип атала россиянең дәүләт тарихы елдан килеп бара елның октябрьдә ноябрьдә россия империясе җимерелә һәм россия совет федератив социалистик республикасы барлыкка килә елның декабрьдән хәзерге исем дөньяда территориясе иң зур һәм коры җир чиге иң озын булган дәүләт россия казакъстан км дөньяда ике дөнья кисәгенә аурупа һәм азиягә урнашкан мәйдан мең км коры җирнең алып тора халык исәбе мең кеше халык тыгызлыгы кеше км россиядәге халык саны кими бара буның төп сәбәбе елларында социаль икътисади кризис халкының шәһәрләрдә торалар иң күп санлы халык руслар башка күп санлы халыклар татарлар украиннар башкортлар чуашлар диннәре христиан православие ислам иудаизм буддизм һ б дәүләт теле рус теле дәүләт башлыгы президент россия җир шарының иң зур кыйтгасына ауразиягә урнашкан һәм дөньяның ике кисәге аурупа һәм азия территориясенең шактый өлешен биләп тора ул төньяк ярымшарда нигездә илленче параллельдән төньяктарак ята һәм төньяк поляр түгәрәк т к нең безгә россия халкына бик еракта кебек тоелмый чөнки аның артында кола ярымутравы да печора һәм об елгалары түбәнлекләре дә урта себернең гаять зур киңлекләре дә шулай ук чукот ярымутравының бер өлешен кертеп ерак төньяк көнчыгыш районнар да ята илнең географик урынының бу үзенчәлеге бөтен табигатьтә һәм кешенең хуҗалык эшчән легендә чагыла россияне өч океан суы юа көнбатыштан атлантик океан төньяктан төньяк боз океаны көнчыгыштан тын океан россия җире кыйтга һәм утрау өлешләреннән тора шуңа күрә иң ерак төньяк нокталары ике утрау ноктасы франц иосиф җире архипелагында рудольф утравында ята бу флигель борыны т к нең ында россиянең иң ерак төньяк кыйтга ноктасы челюскин борыны т к нең ында таймыр ярымутравында урнашкан һәм ул ауразия материгының иң төньяк ноктасы булып тора илнең иң ерак көньяк ноктасы төньяк кавказда урнашкан дагстан республикасында базардюзю тавыннан көньяк көнбатыштарак к к нең ында азәрбайҗан белән чиктә урнашкан илебез территориясенең төньяктан көньякка озынлыгы мең км га якын иң ерак көнбатыш нокта кч оз ның ында балтыйк диңгезенең гданьск култыгындагы комборынында калининград шәһәре янында ята иң ерак көнчыгыш нокталар төньякныкы кебек ике утрау ноктасы беринг бугазында ратманов утравында кб оз ның ында т к нең ында кыйтга ноктасы чукот ярымутравында дежнев борынында кб оз ның ында россиянең кыйтгадагы иң ерак көнчыгыш ноктасы евразия кыйтгасының да көнчыгыш ноктасы булып тора иң ерак көнбатыш һәм көнчыгыш нокталары арасындагы ераклык мең км дан артыграк россиянең көнбатыштан көнчыгышка озынлыгын күз алдына китерү өчен аның территориясе көнбатыш ярымшарда башланып бөтен көнчыгыш ярымшар буенча сузылуына игътибар итәргә кирәк озынлыгы градусларда үлчәгәндә якынча россиянең чикләренең озынлыгы мең км бу җир шарын экватор буенча бер ярым тапкыр әйләнеп чыгарга җитәрлек россиянең көнбатыш һәм көньяк чикләре күбесенчә коры җирдән ә төньяк һәм көнчыгышы диңгездән уза көнбатыш чигендә ачык беленеп торган табигый чикләр юк диярлек ул баренц диңгезендә рыбачий ярымутравыннан көнбатышка таба башлана һәм кола ярымутравының көнбатыш чите буйлап дәвам итә анда норвегия белән чик уза көньяктарак аны балтыйк диңгезендәге фин култыгына кадәр дәвам итүче финляндия белән чик алыштыра фин култыгыннан алып азак диңгезенә кадәр булган гаять зур киңлектә россия эстония латвия беларус һәм украина белән чиктәш азак диңгезенең таганрог култыгыннан көнбатыш чик азак диңгезе буйлап барып арабат борынын һәм ур муенын кисеп үтә калининград өлкәсе көнбатышка еракка кереп тора бәйсез дәүләтләр эстония латвия литва барлыкка килү нәтиҗәсендә ул россиянең төп территориясеннән аерылып калган калининград өлкәсе польша һәм литва белән чиктәш көньяк чик башта ур муенын кисеп үтә каркинит култыгын аннан соң кара диңгез буйлап бара аннан адлер янында тауларга күтәрелә һәм зур кавказның субүләр сырты буенча россияне гөрҗистаннан һәм азәрбайҗаннан аера идел дельтасыннан алтай тауларына кадәр арада дуга булып казакъстанны читләтеп үтә аннан соң россия япон диңгезе яр буйларына чыгып монголия кытай һәм корея белән чикләшә илнең көнчыгыш чиге тын океан диңгезләре ярлары буйлатып бара монда япония һәм акш иң якын күршеләр россиянең сәхәлин һәм курил утрауларын япониянең хоккайдо утравыннан лаперуза һәм кунашир бугазлары аерып тора россия белән акш арасындагы чик беринг бугазында россиянең ратманов утравын акшның крузенштерн утравыннан аерып торган тар бугаз км буенча уза төньякта россия киң фронт белән төньяк боз океаны диңгезләренә чыга монда арктиканың россия секторы аерыла аның чиге ратманов утравы һәм россия норвегия чигенең төньяк ноктасыннан рыбачий ярымутравы районында төньяк полюска кадәр меридианнар буенча узган дәүләтләрнең шул исәптән россиянең дә диңгез чикләре ярдан миль яки км ераклыкта узуы килешенгән аннан ары мильле икътисади зона шуннан соң ачык диңгез археология яңа мәгълүмәте буенча хәзерге россия территориясендә борынгы кеше эзләрнең яше миллион безнең эрага кадәр алар себер төньяк кавказ һәм кубан җирләрендә табылганнар якынча елда безнең эрага кадәр әлегә булган шелль мәдәнияте мустьер мәдәниятенә үзгәртелгән шундый тибындагы тукталышлар россиянең аурупа өлешендә киң таралганнар россиядә дөньяның иң иске неоантроп воронеж өлкәсендә тукталыш маркина тавы урнашкан б э к безнең эрага кадәр гасырларда кара диңгезнең буенда грек колнияләре барлыкка килә соңрак алар урынында скиф патшалыгы боспор патшалыгы оештырыла елларда хәзерге россия территориясенең өлешендә төрки каһанлыгы урнашкан елларда түбән иделдә төньяк кавказда һәм азак диңгезе буенда хәзәр каһанлыгы урнашкан төп мәкалә идел буе болгары риваятьтә кубрат хан улларыннан өчесенең исеме аталган өлкәне батбай икенчесе котраг өченчесе аспарух ике кечесенең исемнәре күрсәтелмәгән гомумән ханның биш улы турындагы риваять бөек болгар илендә булган биш этник төркем биш эре кабиләне гәүдәләндерә котраг хан җитәкчелегендәге өченче төркеме кутригурлар кубрат үлгәннән соң урта идел буена киткән һәм анда еллар тирәсендә идел буе болгары нигезләгән алмыш әмир хакимлегендә елда идел буе болгары рәсми рәвештә ислам динен кабул иткән алтын урдага русьнең киев мәскәү русе зур өлеше идел буе болгары кавказ әмирлекләре әзәрбайҗан җәнибәк чорында казакъстан ак урда үзбәкстан хөрезм кырым себер кергән алтын урда территориясе бүгенге россия территориясенә туры килә украинадан әзәрбайҗаннан казакъстаннан тыш алтын урда таркалганнан соң аның күбесе өлешләре россиягә кертелгән гасырның уртасында елъязмалар буенча елда россиянең аурупа өлешендә көнбатыш славян фин угыр төрки һәм балт кабиләләрнең берлеге барлыкка килә елда күрәзә олег новгород кенәзе киевны яулап ала һәм киев русен төзи яңа дәүләт составына барлык көнбатыш славяннар җирләре кайбер фин угыр балт һәм төрки халыкларның җирләре керәләр бер үк вакытта төньяк көнбатыш русьның славян колонизацияләү буйсындыру процессы барган владимир кенәзе заманында елда русь христианлыкны кабул итә ярослав зирәк рус правдасын рус кануннарның беренче җыентыгын раслаган төньяк көнбатыш русьтә гасырдан владимир сүздәл кенәзлеге күтәрелә аның хакимнәре андрей боголюбский всеволод зур оя киев өчен көрәшеп үз төп резиденцияне владимирда калдыралар нәтиҗәсендә владимир яңа русь үзәге булып китә иң куәтле кенәзлекләр шулай ук чернигов смоленск һәм галич волын кенәзлекләре булганнар русь кенәзлекләренең күбесе рус олысы буларак алтын урда эченә керә яисә алтын урдага нык бәйле була русь кенәзлекләре алтын урдага ясак түли башлыйлар хакмиятне алтын урда ханы рөхсәтеннән генә алырга мөмкин булган ясак зурлыгы керемнәрнең булган александр невский елда алтын урда белән хезмәттәшлекне сайлаган бөек ханга буйсынган һәм ясак түләргә риза булган алманнарга алпар тәречеләргә каршы сугыша башлаган гасырда новгород җирләре алпар тәречеләр һәм шведлар белән берничә кораллы низагларда катнашкан елда александр невский нева сугышында швед гаскәрен җиңә ә елда чудь күлендә тевтон рыцарьләрен тар мар итә галич җирен гасырның уртасында польша басып ала русьның зур өлеше бөек литва кенәзлеге эченә керә гасырның башыннан рус кенәзлекләре арасында яңа үзәк мәскәү кенәзлеге формалаша мәскәү кенәзләре владимирда кенәзлек итү өчен көрәштә җиңәләр бөек владимир кенәзе ясак җыючы һәм русь территориясендә баш хакиме булып торган алтын урданың үзбәк ханы карары нәтиҗәсендә елдан кенәзлек итүенә ярлыкны күбәсенчә мәскәү кенәзләре алалар үзбәк хан үзе мәскәү кенәзен иван калита баш баскак салымны җыючы итеп раслаган шулай итеп алтын урда ханы үзе мәскәүне акча үзәгенә әйләндергән җәнибәк хан үлгәннән соң аның улы бәрдибәк хакимлегендә бастыру сәясәте һәм чуалышлар башланган бастырудан качкан күп морзалар рус кенәзлегенә күчкән анда алар христианлашканнар һәм руслашканнар алар арасында бөек россия шәхесләренең бабалары лев толстой суворов нахимов кутузов ушаков булгаков бердяев нарышкин тургенев чаадаев есенин карамзин минин годунов татиев һәм бүтән татар нәселләреннән чыкканнар алтын урда таҗы өчен эчке көрәш нәтиҗәсендә еллардан алтын урданың көчсезләнә башлый алтын урданың ватандашлар сугышында гасырның икенче яртысы хәтта төмәнчеләр темник меңле гаскәр сардары хакимияткә килгәннәр мәсәлән мамай морза меңле гаскәр сардары булып алтын урда ханы буларак үзенне игълан иткән канунлы хан туктамыш алтын урда таҗын кайтарырга ниятләгән һәм мамай белән туктамыш хан ватандашлар сугышы башланган шушы сугышта рус кенәзләр актив катнаша мәскәү кенәзе дмитрий донской туктамыш ягын яклаган һәм аның ягында мамайга каршы сугыша башлаган берничә бәрелешләр нәтиҗәсендә мамай бәреп төшерелгән һәм туктамыш алтын урда ханы буларак игълан ителгән ләкин туктамыш ханга каршы маверанахр дәүләтенең хакиме аксак тимер сугыша башлаган аксак тимер бик сәләтле сәргаскәр булган һәм елда кондырча елгасында һәм елда терек елгасында туктамыш гаскәрен җиңгән кондырча елгасы буендагы сыман баштарак татарлар оста гына сугышалар әмма дошман гаскәренең аяусыз сугышуына ахыргача каршы тора алмыйлар җиңеләләр шуннан туктамыш төньякка болгар ягына кача аны эзәрлекләп аксак тимер күптәнге хыялын тормышка ашыра алтын урданың башкаласы сарай бәркәне тагын күп кенә әһәмиятле шәһәрләрен җимерә җимерә кырымга чаклы барып җитә сарай бәркә гөлстан үкәк бәлҗәмин маҗар кебек шәһәрләрне тәмам кырып ташлый җир белән тигезли аксак тимер һөҗүмнәреннән соң алтын урда зәгыйфьләнә һәм таркала башлый иван заманында мәскәү кенәзлеге иван калита идарә иткән чорыннан нәкъ мәскәү рус кенәзлекләреннән ясак җыеп алтын урданың башкаласына җибәргән алтын урданың варисларына ясак түләвен туктый елда угра бәрелеше нәтиҗәсендә мәскәү кенәзлеге зур урдага ясак түләвеннән баш тарта әлеге вакыйга зур пропагадистик әһәмияткә ия чөнки зур урданың башкаласы сарай бәркә шәһәрендә урнашкан чынында халык саны буенча зур урда казан ханлыгы һәм кырым ханлыгына караганда ким булган явыз иван үлеменнән соң озакламыйча россия фетнәле заман башлана ул бәла казалар поляк һәм швед интервенция сәяси икътисади дәүләти һәм иҗтмагый кризислары белән истә калган моны да карагыз россия империясе птр эчке һәм тышкы сәясәтендә кискен үзгәрлешләрне үткәрә еллардагы төньяк сугышы нәтиҗәсендә көчле швед армиясе тар мар ителә балтыйк диңгезенә чыгу ачыла нева тамагында петербург шәһәре төзелә птр үлеменнән соң россиядә сарай переворотлары чоры башлана елларда рус тәхетендә алты патша алышынды елизавета петровна заманында мәскәү университеты нигезләнә рус армиясе җидееллык сугышында пруссия белән уңышлы сугыша екатерина заманында еллардагы рус төрек сугышы нәтиҗәсендә россия кара диңгезгә чыга кәгазьле акча барлыкка килә идел буена алман колонистлары килеп урнаша елда россия составына кырым ханлыгы керә башлана гасырның ахырында россия революцион францияга каршы коалициягә керә һәм наполеон сугышларында катнаша елның сентябрьдә россия наполеонга беренче сугышны игълан итә союзниклар аурупада җиңеләләр сугыш россия территориясенә күчә наполеонның мәскәүне басып алуына карамастан сугыш наполеон армиясенең тар мар ителү белән тәмамлана елда рус армиясе француз гаскәрләреннән алманияне азат итә ә елда парижны басып ала сугыштан соң россиягә революцион идеяләре тарала башлаганнар бу декабрьчеләр фетнәсенә алып китерә гасырның икенче чирегендә россия төньяк кавказ халыкларның буйсындыру белән тәмамланган кавказ сугышын башлый шул ук вакытта россия составына казакъ жузлары керәләр александр заманында россиядә крепостной хокукы юкка чыгарыла һәм тагын берничә либераль реформа үткәрелә гасырның ахырында гасырның башында россиядә сәяси партияләр барлыкка килә кадетлар большевиклар эсерлар һ б моны да карагыз моны да карагыз россия шәһәрләре исемлеге рфда татарлар татарстаннан тыш башкортостан мари иле чирмешстан мордовия чуашстан дәгъстан ингушетия төньяк осетия удмуртия карелия республикаларында ханты манси ямал ненец автоном округларында әстерхан волгоград иркутск киров корган мәскәү ырынбур пенза рязань сарытау свердлов тум мурманск архангельск ленинград вологда төмән түбән новгород новгород сембер өлкәләрендә һ б төбәкләрдә күпләп яшиләр россия федерациясе субъекттан тора шул исәптә республика край өлкә федерация күләме шәһәре автономияле өлкә автономияле округ россия шулай ук федераль округына бүленә россия конституциясе буенча россия федерациясе федератив демократик дәүләт президенты владимир путин премьер министры михаил мишустин илдә бердәм россия фиркасенең йогынтысы зур дәүләт башлыгы бөтен халкы тавыш бирү юлы белән елга сайлана торган президент закон чыгара торган хакимиятне федераль җыелышы тормышка ашыра федераль җыелышы ике палатадан федерация шурасы һәм дәүләт думасы тора россиянең кораллы көчләре илнең иминлеген саклаучы хәрби дәүләт оешмасы кораллы көчләренең башсәргаскәр россия президенты булып тора кк белән саклану министрлыгы һәм кораллы көчләре генераль штабы аша турыдан туры саклану министры идарә итә элекке советлар берлегендә чыгарылган барлык нефтьнең чамасы газның җитештерелгән электроэнергинең эшкә яраклы агачның чит илләр белән сәүдә әйләнешенең рф өлешенә туры килә тэп трлн бөтенесе җан башына сатып алу мөмкинчелеге паритеты буенча тулаем эчке продукты күләме буенча россия алтынчы урында тора россия тулаем эчке продуктының тармаклы төзелеше россия сәнәгатьле аграр дәүләт дөнья күләмендә нефть чыгару буенча өченче урында тора млн т табигый газ буенча урында ташкүмер буенча ы урында млн т электр энергия җтештерү буенча урында млрд квт сәг корыч кою буенча урында млн т тимер рудасы чыгару буенча урында млн т алтын табу буенча урында т алмаз табу буенча урында млн карат автомобильләр җитештерү буенча урында мең телевизорлар җитештерү буенча урында млн данә пластмасса җитештерү буенча урында млн т цемент җитештерү буенча урында млн т көрән күмер чыгару урында чуен кою күкерт кислотасы җитештерү буенча урында минераль ашлама киҗе мамык тукымалар җитештерү буенча урында әзер прокат агач материаллары буенча урында җитештерү буенча урында россия дөнья күләмендә бөртекле ашлык җыеп алу буенча җиденче урында тора бәрәңге җеп алу буенча урында млн т сөт җтештерү буенча урында млн т терлек ите җитештерү буенча урында млн т елына мең т терлек мае җитештерелә мөгезле эре терлек саны буенча урында млн баш дуңгызлар саны буенча урында млн баш сарыклар саны буенча урында млн баш балык тоту буенча урында эре диңгез портлары новороссийскида владивостокта находкада архангельскдә дудинкада мурманскида урнашалар елга транспорты күбесенчә иделдә кулланыла тимер юл транспорты гасырның уртасында киң үсеш ала башлаган беренче эре тимер юл магистрале мәскәү петербург елда сафка баса транссебер магистрале эксплуатациягә елда бирелә россия империясе территориясе генә аша хәрәкәте елда башлана хәзер тимер юл субъектларның да тимер юл бар аларның гомум озынлыгы якынча мең километрга тиң шул исәптә электрлаштырылган тимер юллар мең километр россиянең шәһәрдә һәм шәһәр тибындагы бистәләрендә трамвай элемтәсе бар гомум озынлыгы якынча мең километр шәһәрдә троллейбус элемтәсе бар гомум озынлыгы якынча мең километр шуның өстенә мәскәүдә петербургта түбән новгородда самарда екатеринбургда новосибирскта һәм казанда метрополитен бар метро юлларның гомум озынлыгы км омск красноярск һәм чиләбе метрополитеннары төзелеш стадиясендә торалар ерак көньяк районнарда автоюллар юклыгы аркасында һава транспорты зур ролен уйный авиаэлемтәнең төп үзәкләре мәскәү петербург төньяк кавказ курортлары екатеринбург новосибирск иркутск хабарау владивосток пассажир ташуларының мәскәүгә яки мәскәү аша үткәреләләр елларда россия хәрәкәттәге аэропортлар челтәре дүртләтә кимәйгән зулу кешелеклелек убунту дип әйтелә төшен кулланучы операцион система проектына нигезләнгән төп иганәче һәм уйлап табучы компаниясе хәзерге вакытта ирекле кулланучылар тарафыннан киң үсеш ала күп очракта яңа юраманың дистрибутивлары айга бер чыга һәм саклык яңартулары белән ай дәвамында тәэмин ителә ә юрамалары мондый юрамалар якынча елга бер чыга һәм ел сервер юрамалар ел дәвамында тәэмин ителә серверлар һәм эш станцияләре өчен чыгарыла яисә мәгълүмат йөрткечләр алар өстәл санакларына яисә текстлы урнаштыргыч ярдәмендә урнаштырыла ярдәмендә урнаштыру барышында күпкә кулайрак мөмкинлекләр бар мәсәлән анда урнаштыруны график юл белән генә түгел юрамасындагы кебек шулай ук текстлы юрамасындагы кебек режимнар кулланырга мөмкин урнаштыру системаны яңадан кайтарудан алып программаның тулысынча локализациясе белән тәмамлана дискта шулай ук гамәли программалар пакеты да бар шулар белән берлектә да күзәтелгән проектының баштагы чын исеме башлангыч этапта октябрь ел бары тик ның бер тамыры гына дип күзаллана аның төп функцияләренә яңа чыккан системаларны тикшереп карау гына керә башка сабакларыннан аермалы буларак мәсәлән һәм ның төп фәлсәфәсен саклап кала һәм өчен ирекле программалы тәэмин ителеш үзенчәлекләрен югалтмый җыелмасы күбесенчә ның эстәбил булмаган пакетлар төркеменнән тора шулай ук аның өлешен пакетлар идарә итү өчен куллана ләкин шуңа да карамастан кайбер һәм пакетлары бер берсенә мәҗбүри рәвештә бәйле түгел кайсыбер пакет ясаучылары да да эшли һәм шуның нигезендә күбесе үзгәрешләр ике ос өчен дә ясала хәзергесе вакытта марк шаттлворт һәм аның ширкәте нигезендә тәэмин ителә елның июлендә фонды ясау турында хәбәр итә һәм миллион доллар күләмендә ярдәм күрсәтә фондның төп максаты булып киләсе елларда чыгучы юрамаларын тәэмин итү һәм алга этәрү тора ләкин елга карата фонд һаман да кулланылмаган булып кала шаттлворт әйтүенчә бу фонд бары тик гадәттән тыш хәлдә генә кулланачак ның елның апреленнән юрамасыннан башлап гадәти булган эш өстәле тирәлеге белән алмаштырылачак ә киләсе белән алмашачак ның бер тармагы булган ка карата да планнар бар киләчәктә дә исә ул киләсе юрамаларны үстерү тикшерү һәм сынап карау урыны булып калыр дип күзаллана шуның нигезендә оста кулланучылар һәм җитерштерүчеләр өчен кайбер программаларның эшчәнлеген минутына кадәр дөреслек белән тикшерергә ярдәм итәчәк ә бу исә кайбер хаталарны иртәрәк табарга ярдәм итәчәк дип тә планлашиырыла гадилеккә һәм эшләү уңайлыгына нигезләнгән ул үз өченә киң таралыш алган утилиталарын шуның ярдәмендә бик куркыныч булган суперкулланучы сессиясен кабызмыйча санак идарәчесе вазыйфаларын башкарарга мөмкин шулай ук киң интернационализацияләшкән бу исә максималь рәвештә күптөрле телләргә ия булган кулланучыларны җәлеп итә брамасыннан башлап төп кодировка иттереп санала эшләсен өчен мегабайт һәм каты дискка урнаштырганда дүрт гигабайт буш тирәлек эш өстәленә нигезләнгән ул иренкле гади һәм аңлаешлы интерфейска ия булып тулы көченә заманча технологияләр тәкъдим итә га кергән кушымталардан кала да өстәмә программа белән тәэмин ителеш каралган шулай ук боларга гизгеч керә һәрбер релиз елга айга нигезләнгән үзенә бертөрле кодлы исем һәм юрама йөртә кодлы исем ике ингглиз сүзеннән тора бер үк хәрефтән башланучы сыйфаттан һәм хайван исеменнән юрамасыннан тытынып кодлы исемнең беренче хәрефләре латин әлифбасына туры китерелеп үзгәртелә дала зәе зәй лат елгасы каманың сул кушылдыгы лениногорск районында михайловка авылы янында башлана тамагы түбән кама шәһәреннән км көньяк көнбатыштарак озынлыгы км бассейнының мәйданы км төп кушылдыклары урман зәе мәчкәрә зәй каратай урсала акташ шумыш елгалары зәй шәһәреннән км төньяктарак урман зәе белән кушылганнан соң елганың түбән агымы км зәй дип атала су чыгымы зәй районының иске пәлчикәү авылы янында м с елга тамагында уртача еллык су агышы катламы мм су агышы бик нык көйләнгән суның минеральләшүе нән алып мг л га кадәр елга бассейнында зәй сусаклагычы һәм карабаш сусаклагычы урнашкан татарстан республикасының табигать истәлеге дөя бер яки ике өркәчле эре гәүдәле күшәүче хайван кешеләр аны йөртү һәм йөк ташу өчен файдаланалар чүлдә яки ярым чүлдә яши урта азияда ике өркәчле бактриан дөяләре һәм гарәбстанда африкада бер өркәчле дромедар дөяләре очрый дөянең авырлыгы килограммга кадәр җитәргә мөмкин ә үзе ул яшькә кадәр яши әлеге имезүчеләр табигатьнең кырыс һәм сусыз шартларында да яшәргә җайлашкан калын мех кояш кызуыннан да төнге салкыннан да саклый ә ике кат булып урнашкан керфекләр күзгә ком кермәсен өчен уңайлы әгәр анда ком барыбер үтеп керә икән күзләре яшьләнә һәм ул ком яшь белән юылып чыга дөяләр тирләми һәм шуның аркасында парга әйләнә торган сыеклык бермә бер кими хәтта сулаганда бүленеп чыккан дым да борынның аерым катламнарына җыелып организмга кире кайта бик озак сусыз торган дөя мин эчендә бертуктаусыз л су эчеп бетерергә сәләтле икән аның организмы да суны үзендә саклау өчен җайлашкан ашказанында су өчен булган дән артык кечкенә кесәләр бар шуларга тупланган су һәм өркәчләрдәге май хисабына дөя ике атна сусыз һәм бер ай чамасы ризыксыз яшәргә мөмкин дөяләрнең өркәчләрендә су түгел ә май туплана ләкин өркәчнең табигать билгеләгән вазифасы башка алар аркасын кояш кызуыннан саклый һәм күләгә төшерү өчен хезмәт итә чүлләрдә дөяне хуҗалык шартларында авыр йөк ташу өчен файдаланалар алар килограммга кадәр авырлыктагы йөк күтәреп әллә ничә дистә чакрым үтәргә сәләтле машиналар комда батып калса дөя аяклары нәкъ менә комнан һәм ташлардан йөрү өчен җайлашкан чөнки аларда тояк урынына ике сөял генә шул сөял очлы үткен ташларга да эссе комга да бик чыдам шундый ук сөялләр аның тезендә күкрәк өлешендә дә бар алар турында бик күп язарга булыр иде яшь һәм җенескә карап дөя атамалары марксизм карл маркс һәм фридрих энгельс нигезләгән фәлсәфи икътисади һәм сәяси тәгълимәт җәмгыять кешеләрнең буыннан буынга күчә торган тарихи уртак яшәү һәм гамәл итү формасы күмәкләп яшәү кешегә генә хас түгел биологиядә җәмгыяви җәнлекләр дигән исем алган эт бүреләр күселәр кайбер бөҗәкләр кырмыска бал корты һ б лар чын коммуна итеп яши җәмгыять итеп яшәү ике төрле файда бирә үрчүне рәткә салу һәм саклану җәмгыяви җәнлекләр ерткычларга катырак каршылык күрсәтә һәм токымны яхшырак кайгырта шуннан аналогия эзләп җәмгыятьнең үзенчәлеген дә аерып була кешелек җәмгыятен кырмыска оясы белән чагыштыру бик файдалы аларның уртаклыгы гамәл нәтиҗәләре продукт яки хезмәтләр белән алмашу кеше дә кырмыска да тапканны һичшиксез якындагылар белән бүлешергә тиеш алмашу хезмәт бүленешенең нигезендә ята кешелек өчен файдалы шундый кооперация үрнәге аерым шәхесләрне җәмгыятькә берләштерә нәтиҗә ясыйк кешеләрнең үзара ярдәмләшүе җәмгыятьне ныгыта торган гамәл булып санала җәмгыять хасил булу өчен мөһим икенче шарт җитештерә торган хуҗалык алып бару бу к маркс фикере иҗтимагый җәнлекләр һәм беренче кешеләр үзләштерә торган хуҗалык белән яши сезгә мәктәп программасынан таныш җыючылык һәм аучылык белән кеше исә табигать байлыкларын файдалану өстенә табигатьнең үзен үз максатында үзгәртә ала шуңа да беренче кешеләр коллективы борынгы кешеләр көтүе җәмгыять түгел әле к маркс белән ф энгельс системаның яшәешен икътисад даирәсенә йөкли алар детерминизм мәсьәләсен ифрат җиңел чишәләр җитештерүче көчләр һәм җитештерү мөнәсәбәтләре системаның базисын тәшкил итә өстәмә кыйммәтне бүлешү марксча җитештерү мөнәсәбәтләре технология җитештерү көчләре белән үзара диалектик бердәмлектә торалар җитештерү көчләре белән җитештерү мөнәсәбәтләре бер берсенә туры килгәндә һәм сәяси өскорма икътисади базиска ярашлы булган шартларда җәмгыять тотрыклы була ала маркс әйткәнчә диннең хокукның дәүләтнең мөстәкыйль яшәеше чикләнгән аларның үз тарихлары юк чөнки алар чын яшәешнең чагылышы гына иҗтимагый үсешнең беренче теорияләренә уртак үзенчәлекләр хас беренчедән идеализм тарихи үсешнең сәбәпләрен рухи чыганактан эзләү үсешнең этәргеч көчләрен рухи даирәдән күрәләр фән әхлак хокук диннең йогынтысыннан икенче үзенчәлек иҗтимагый тормышның диалектикасын аңламау иҗтимагый үсеш салмак әкрен революциясез кискен борылышларсыз турысызык буенча күтәрелү итеп күзаллана о конт г спенсер кешелек бер урында гына таптанмый яңа катлаулырак халәткә күчә гади маймылдан кешесыман маймылга шуннан безнең заман кешесе кыяфәтенә керә мең еллап элек кыргыйлык белән мәҗүсилектән цивилизациялеккә һәм дөрес дингә килә һ б өченчедән үсеш авторның кайсыдыр аеруча ошаткан иҗтимагый тәртипнең бетүе белән тәмамлана германия философы г гегель җәмгыять үсешенең югаргы ноктасы итеп герман телле һәм христиан динле дөньяны күргән гегельнең укучысы маркс та кайбер мәсьәләләрдә бу хатаны кабатлый к маркс белән ф энгельс иҗтимагый үсеш тамырларын базис һәм өскорманың диалектик мөнәсәбәтеннән күргәннәр җитештерү көчләре белән икътисад базис нигез ә калганы дәүләт сәясәт әхлак һәм милли холык фигыль өскорма булып чыга яңа технология пәйда булгач икътисади мөнәсәбәтләр дә үзгәрә калган даирәләр һәм мөнәсәбәтләр җәмәгать сәяси юридик һ б мөнәсәбәтләре котылгысыз рәвештә җән фәрманга булса да үзгәртелә шул рәвешле яңа формация пәйда була к марксның формацияләр теориясе буенча кешелек дөньясы эзлекле рәвештә дүрт формация борынгылык колбиләүчелек феодализм капита лизм чорларын узган маркс тарихи материализм ысулына таянып формацияләрнең табигый рәвештә ләкин революцияләр юлы аша берсен берсе алыштырып торуын күрсәтә аның сүзе белән революцияләр тарихның этәргеч көче революцион үзгәрешнең механизмы шундыйрак җитештерү көчләренең һәм җитештерү мөнәсәбәтләренең тотрыксыз балансы авыша башлагач җитештерү мөнәсәбәтләре үсешкә аяк чала башлый шуңа күрә алар революцион үзгәрешләргә дучар ителә бу процесс берьюлы иҗтимагый системаның башка компонентлары арасындагы төрле коллизия һәм низагларда чагыла сыйнфи идеологик сәяси көрәш тарткалашлар көчәя һ б нәтиҗәдә тулы канлы иҗтимагый үзгәреш иҗтимагый революция хасил була әмма революциядән соң да искергән формация элементлары өлешчә сакланып килә тарихи процесс коммунизм дәвере җитү белән бетәргә тиеш дип исәпли маркс к маркс икътисади иҗтимагый сәяси үзгәрешләрне үлчәп яңа иҗтимагый дәвер капитализмның килүен тасвирлый капитализм хосусый милеккә һәм базар икътисадына нигезләнгән җәмгыять төре маркс тасвирлаганча капитализмның төп билгеләре сәнәгатьнең үсеше һәм сәнәгать җитештерү коралларына хосусый милек табышка хезмәт куйган күпчелек халык түгел җитәкчелек иткән азчылык ягъни капиталистлар ия техник үсеш хезмәт җитештерүчәнлеген арттыра эшче хезмәте күбрәк кыйммәтне китерә башлый ләкин өстәмә кыйммәт эшче гавамга түгел капиталистлар азчылыгына кала ризасыз эшчеләр кайчан да булса капиталистик җәмгыятьнең астын өскә китерергә тиеш маркс сәнәгать эшчеләрен капитализмны күмүчеләр дип атый ләкин капитализм үзендәге каршылыкларны генри форд кебек капиталистлар кулы белән үзе җиңә алды капиталистлар сыйныфының аңлы вәкилләре сәнәгатьнең үсеше эшче көчнең хезмәт хакын һәм тормыш дәрәҗәсен үстерүне күздә тотарга тиеш дигән фикергә киләләр шуңа күрә бүген капиталистик илләрдә өстәмә кыйммәтне бүлү артык иҗтимагый поляризациягә юл куймый җәмгыятьнең корылышын сыйныфларга бүленешен аңлаткан иң абруйлы авторлар к маркс һәм м вебер марксның иҗтимагый структура теориясе ифрат гади җәмгыятьтә һәрвакыт ике төп сыйныф була җитештерү чараларына хуҗа булган өстен сыйныф төрле чорда ул колбиләүче феодал капиталист исемнәрен йөртә һәм эксплуатация объекты юксыл гавам кол игенче сәнәгатьтәге эшче сыйныф капиталистик җәмгыятьтә капиталистлар арасында көндәшлек бик кискенләшә һәр капиталист җитештерү чыгымнарын киметергә тели моның иң җиңел юлы чыгымнарның тере хезмәт өлешен киметү эшченең хезмәт хакы кими ул хәерчеләнә хәерчелеккә төшкән эшчедә сыйнфый аң кискен үсеп китә бу вазгыять зур ихтималлык белән революциягә һәм ахыр чиктә яңа сыйныфсыз җәмгыятькә коммунизмга илтә бу яңа җәмгыятьтә бөтен милек уртак аны бүлү исә маркс принцибы буенча һәркемнән сәләтенчә һәркемгә хезмәтенчә иҗтимагый структура кешене конкрет гамәлләргә этәрәме маркс бу мәсьәләгә катгый җавап бирә төп сыйныфлар арасындагы мөнәсәбәтләргә бары тик низаглы сыйфатлар хас һәм аерым шәхес сыйныфтагы урынына карап гамәл итәргә мәҗбүр ителә бу базис гамәл үтәлмәгән очракта аның сәбәбен өскорма структураларында диннең сәнгатьнең хокукның башка ялган аң ның тәэсиреннән эзләргә кирәк маркс фикеренчә пролетариатның чын вәкиле хуҗасы белән аяусыз көрәш алып барырга тиеш социология иҗтимагый фән җәмгыять аның системалары социаль институтлары турында фән социологияне фән дип атарга нигез бармы әллә ул кешелек эшчәнлегенең башка берәр өлкәсенә карыймы бу сорауны ике төрле чишеп була беренче караш фән ул эксперимент юлы белән раслана алган белем өлкәсе шул чакта чын фәннәр рәтенә фәкать табигыять белән механика керә иҗтимагый фәннәрдә эксперимент ысулын куллану чикләнгән димәк алар фән була алмый дигән нәтиҗә ясыйбыз әмма шундый караштан чыгып социологияне сәнгать яки хобби итеп бәяликме икенче караш буенча фәннең үзенә генә хас башка фәннәрдән аерылып торган белем кыры предметы бар һәм ул аны үзенә генә хас ысуллар белән өйрәнә социологиянең башка фәннәр өйрәнмәгән белем өлкәсе һәм аңа гына хас эзләнү әсбаплары бармы шул сорауга җавап эзләп карыйк фәннең статусын билгеләү өчен берничә критерий кулланалар аларның беренчесе онтологик критерий онтология ул яшәеш һәм аның нигез принципларын өйрәнгән гыйлем өлкәсе онтологик сорауны чишү фән объектын тәгаенләүне күздә тота һәрбер фән артында ул өйрәнгән гыйлем даирәсе ягъни фән объекты тора физик җисемнәр тере организмнар һәм кеше үзе фәннең объекты була ала фән өйрәнгән объект безгә кадәр барлыкка килгән без аның турындагы белемне туплыйбыз гына мәсәлән этнография дигәндә без борынгы тарихи иҗтимагый бергәлекне этносны күз алдына китерәбез психология искә төшкәндә үзебезнең һәм якыннарыбызның психикасын һәм җан саулыгын искә алабыз социология исә җәмгыять күренешләрен шул җөмләдән кешеләрнең күмәкләшеп яшәвен аларның берләшмәләрен ассоциацияләрен һәм мөнәсәбәтләренең күптөрле формаларын өйрәнә җәмгыять табигый илаһи башка асылларга тәңгәл түгел иҗтимагый тәртипләр ниндидер югары зат тарафыннан да урнаштырылмаган аларны кешеләр үзләре кабул итә һәм саклый социологиянең тарихы кешеләр җәмгыяте таифәләр аларның аралашуы барчасы да үзенчәлекле чынбарлык булып танылу моментыннан башлана җәмгыять идеясе тиз генә лаеклы урынын тапмаган чөнки җәмгыять һәм аның институтлары башка чынбарлык дәүләт дин аксөяк хакимлеге һ б лар күләгәсендә торган социологиянең онтологик соравы франция фәлсәфәчеләре тарафыннан гасырда ук чишелә җәмгыять тормышына караган күренешләрне башка гуманитар һәм иҗтимагый фәннәр дә өйрәнә гуманитар фәннәр беренче чиратта кешене түгел атамасына карасаң шулай тоела кешелек мәдәниятен өйрәнә алар арасына тарих фәлсәфә культурология фәннәре әдәбият сәнгать белемнәре керә гуманитар фәннәр төгәл булмаган бәяләмәләр сыйфати димәк бәхәсле күрсәткечләр белән эш йөртә кешелек җәмгыятен өйрәнүче психология политология антропология этнография иҗтимагый фәннәр исәбендә йөри алар формализация үткән модельләр белән эш итә математиканың тел аппаратын куллана мәгълүматны программалау юлы белән эшкәртә димәк социологияне җәмгыять турындагы фән дип кенә бәяләп котылып булмый чөнки андыйлар болай да шактый санда социология өйрәнгән гыйлем өлкәсе барлыгын тану өстенә аның фәнни мөстәкыйльлеген исбатларга кирәк эпистемологик критерий төп әһәмияткә ия була ул чакта эпистемология философия бүлеге танып белүнең мөмкинлеген һәм канунчылыгын чынлыгын һәм дөреслеген баскычларын һәм формаларын өйрәнә тирә юньне танып белүнең алшартлары махсус тел танып белү әсбаплары тоемлау күзәтү интеллект ышану һ б хакыйкать турындагы күзаллау бәяләү системасы яхшыны яманнан кирәклене кирәксездән аера белү өчен җәмгыять күренешләрен танып белүнең принципиаль мөмкинлеге мәсьәләсенә уңай җавап табу тик гасыр уртасында мөмкин була социология төгәл фәннәрнең танып белү принципларын махсус телен танып белү эталонын кара икенче лекцияне үзләштергәч кенә фәннәр арасында ватандашлык хокукын алган ләкин шундый караш алга таба төрле сәяси фәнни шаукымнар белән уртак тел таба алмый аңа механистик натуралистик редукционистик кат лаулыны гади белән аңлату сциентистик һ б ш и ярлыклар тагыла социология предметына кагылышлы төп сораулар социологиядә эпистемологик сорауның бүгенгечә чишелеп бетә алмавы социологиянең предметы турындагы бәхәстә чагыла предмет ул объектны өйрәнгәндә фәннең эзләнү алымнарын ысулларын объектка проекцияләү бәхәснең үзәгендә социологиянең төп эпистемологик мәсьәлә һәм альтернативалары ята реализм номинализм утопия идеология микро макротеория тәртип низаг бәхәс ел элек башланып әле дә тынганы юк мәсәлән икенче караш предмет ул объектны сурәтләгәндә кулланылган төшенчәләр җыелмасы болай исәпләгәндә социология предметын җәмгыять иҗтимагый структура институт таифә статус роль һ б шуның ише төшенчәләр тәшкил итә моның белән дә килешеп булмый чөнки алайса фән киң билгеле әйберләрне махсус терминнар белән катлауландырып фәнниләштерү гә әйләнеп кала социология киң мәгънәдә караганда бөтен нәрсәне иңли торган җәмгыяви элементлар һәм беренчел принциплар турындагы фән буларак билгеләнергә тиеш м вебер мәктәбе социологлары җәмгыятьнең элементар кисәкчәсе итеп иҗтимагый мөнәсәбәтләр не санаганнар ләкин иҗтимагый мөнәсәбәтләр бары иҗтимагый таифәләр сыйныфлар милләтләр арасындагы элемтәләрдән гыйбарәт аерым кеше иҗтимагый мөнәсәбәтләргә таифәнең бер әгъзасы буларак керә шуңа күрә аның иҗтимагый структурадан азат җәмгыяви гамәлләре турында сүз йөртергә ярамый р парк белән э берджесс билгеләмәсе буенча социологияне күмәк үз тотышны өйрәнүче фән итеп танырга кирәк әмма ул чакта социологиянең психологиядән аермасы нәрсәдә булуы ачык түгел алда әйтелгәннәрне тыңлап үлчәп без шундый караш белән килешергә булдык социология җәмгыятьнең иҗтимагый структурасын аның системаларын һәм оешмаларын алардагы бәйләнешләрне өйрәнүче фән г осипов система ул тулыканлы үз кануннары буенча идарә ителгән бердәмлек система элементлардан тора һәм аларның үзара элемтәләреннән гыйбарәт булган структурага корылышка ия иҗтимагый система якынча җәмгыять төшенчәсенә туры килә аның бәйсезлеген төрле даирәләр тәэмин итә икътисад сәясәт мәдәният һ б иҗтимагый системаның элементлары шәхес шәхесара мөнәсәбәтләр җәмгыяви оешма иҗтимагый таифә һәм җәмгыяви институт табл кара бер берсенә буйсыну тәртибендә корыла җәмгыятьнең элементар кисәкчәсе шәхес шәхес бер үк вакытта төрле иҗтимагый таифәләргә керә бер үк кеше турист фатир хуҗасы электр энергиясен урлаучы бөекдержавачы була ала аерым шәхесләр һәм алар җыелып тәшкил иткән таифәләр иҗтимагый структураны хасил итә эчтәлеге буенча иҗтимагый структура ул тотрыклы элемтәләр челтәре иҗтимагый структура кеше булган һәр җирдә оеша һәм икътисади җитештерү психологик сәяси тәртипләр белән үрелеп бара социологиянең тагын бер эпистемологик үзенчәлеге ул җәмгыяви чынбарлыкны өйрәнә торган фән ул булырга тиешле халәтне өйрәнергә түгел бу норматив караш киресенчә чынлыктагы процессларны ничек бар шулай күрсәтергә тиеш социологиянең совет илендәге тиңдәшләре ягъни рәсми иҗтимагый фәннәр идеология белән сугарылган диалектик материализм фәнни коммунизм чынбарлыктан ерак торган алга киткән социалистик җәмгыятьне өйрәнгәннәр яңа типтагы җәмгыять утопия булып калды һәрхәлдә совет җәмгыяте китапларда сурәтләгәнчә булмады җәмгыятьнең чын халәте турындагы мәгълүматны бары тик социология туплый ала чөнки ул чынбарлыктагы җәмгыятьне өйрәнергә көйләнгән җәмгыять турындагы һәммә белемне дә социологиягә нисбәтләргә ярамый җәмгыятькә караш дини әхлакый күзаллауларда да халыкның көндәлек хикмәтендә да бар аек акылга таянган халык фәннәре н генә алыйк алар исәбенә системалы иҗтимагый һәм мәдәни тәҗрибәне нигез итеп алган гадәти иҗтимагый икътисади күзаллаулар халык медицинасы халык агрокультурасы этнопедагогика һ б керә әйтемнәр һәм мәкальләр элек тә халыкның иҗтимагый тормышны бик яхшы аңлавы турында сөйли байга малай кирәк малайга ялчы кирәк моны хәзерге бюрократларга нисбәтләп була байның ызгышы патшаның сугышы бетмәс җәмгыятьтә иҗтимагый низагның урыны турында бер ишектә ике теләнче тормас ресурсларның чамалы булуы турында икът йөгерек җитми боерык җитә фәнни принципларга карап идарә итүнең өстенлекләре турында һ б бу күзаллаулар күп мәгълүмат салынган озын тарихи хәтергә нигезләнгән тотрыклы мантыйкка буйсынган тәҗрибә комплекслары әмма халык хикмәте фәнни югарылыкка менеп җитә алмый шул ук нәрсә иҗтимагый стереотипларга да кагыла фәнни фикер йөртүнең тиңдәше стереотип ул тирә юньдәге күренешләр турында тәнкыйди булмаган фикер йөртү иҗтимагый стереотип аерым бер кешегә хас сыйфатларны тулы категориягә яки төркемгә күчерү ярлыкларны аеруча чит халыкларга тагарга яраталар кавказ кешеләре мәкерле немец халкы саран җирле халыклар артта калган надан объекты һәм эчтәлеге буенча төрле булсалар да иҗтимагый стереотиплар кычкырып тора без иң гадел иң тырыш иң кунакчыл иң кыерсытылган халык алар надан шакшы астыртын сатлыкҗан ватан сөймәс һ б иҗтимагый стереотип көнкүрештә булып торган низагларда каршылыкларда психологик саклану чарасы ролен үти стереотип шулай ук үзгәреп торган иҗтимагый шартларга җайлашырга ярдәм итә ришвәт алмаучы кеше юк хәзер бүген берәүгә дә ышанып булмый һ б ш и кешелекнең җәмгыятькә карашы фән итеп танылсын өчен җәмгыять махсус өйрәнү юнәлешенең объекты булырга тиеш фән күзәткән вакыйга һәм күренешләр абстракция идеализация гомумиләштерү чагыштыру классификация кебек фикерләү процесслары нәтиҗәсе була фәннең максаты чынбарлык турында объектив белем булдыру һәм аны системага кертү социологиянең башка үзенчәлекләре ул тарих фәненнән антропологиядән аермалы буларак күбрәк хәзерге җәмгыятьнең көн кадагы мәсьәләләре белән эш итә антропология фәне мәсьәлән борынгы яисә бүгенгә кадәр сакланган примитив җәмгыятләрне өйрәнә галим д а ольдерогге язганча африка кешелекнең музее ул чөнки кара континентта башка халыклар күптән узган архаик тормыш формалары һаман да гамәлдә ләкин социологияне хәзерге җәмгыять күбрәк кызыксындыра шуңа күрә европа илләрен өйрәнгән белгечләрне социолог дип атасалар африка илләрен өйрәнүчеләрне антрополог яки африканист дип социологиянең төп проблематикасын гаилә һәм иҗтимагый таифәләр мәс зыялылар ялланып эшләүчеләр җәмгыять белән идарә итү иҗтимагый тәртип миграция җәмәгатьчелек фикере тәшкил итә андый күпкырлы мәсьәләләр белән шөгыльләнү аркасында социологиядә хезмәт бүленеше хасил булган социологиянең иң җаваплы тармаклары аграр индустрия шәһәр мәдәният социологияләре оешма гаилә дин социологиясе этносоциология һ б социология җәмгыять корылышы мәсьәләләре белән генә чикләнми хезмәт шәхес һәм коллектив кебек мәсьәләләрне социологлар башка фәннәр тәҗрибәсенә таянып өйрәнә шуңа күрә социология белән күрше фәннәр чигендә ызандаш тармаклар барлыкка килә икътисад социологиясе шул исәптән хезмәт эшкуарлык идарә итү социологиясе кебек бүлекләре тагын сәяси социология җәмгыяви психология һ б йорт аты атлар ыругына керүче кешеләр йөртү һәм йөк ташу азык чабыш өчен файдаланыла торган йорт хайваны эре терлек ат кымызы һәм ат ите сәламәтлек өчен иң файдалы ризыклар кыргый атларның сакланып калган бердән бер төре булып тора пржевальский атыннан тыш йорт атлары антарктидадан тыш барлык континентларда да таралган тарпаннарны беренче итеп төрки халыклар б э к гасырларда кулга ияләштерелгән дип уйланыла бу хәл башкортстанның дәүләкән районы территориясендә булган дип фаразлана аурупада бозлык чоры тәмамлану белән кешеләр тарпаннарны кырып бетерәләр анда атлар булмый шуңа күрә мәсәлән рус һәм башка телләрдә ат лексикасында татар сүзләре күп һ б яшь һәм җенескә карап ат атамалары дөньяда артык ат токымнары бар абдуллаҗан габделбари улы алишев татар язучысы балалар өчен әкиятләр иҗат итә муса җәлилнең көрәштәш дусты абдулла алиш елның сентябрендә куйбышев районы хәзерге спас көек авылында туган китап дөньясына ул бик кечкенәдән тартыла гаилә дә шуңа этәргән булса кирәк әтисе габделбари агай улына беренче хәреф танырга өйрәтсә укымышлы сәләтле ана газизә апа үзе бәетләр шигерләр язып нәни абдулланы иҗатка рухландыра абдулла ямбакты мәдрәсәсендә генә укып калмый елларда спас шәһәрендәге рус мәктәбендә белем ала аның беренче шигерләре шунда языла күпме кәгазь языла безнең хакта бәлки кабат аны укырлар иптәше өчен кеше корбан була шундый инде безнең гасырлар кереш белән тудык көрәш белән керәбез дә ахры кабергә язган икән соңгы сулышыбызны илебез бәхете чен бирергә а алиш туган иленә әйләнеп кайта алмаган елның августында аны фашистлар җәлил белән бергә җәзалап үтерәләр тоткыннар янына кереп йөргән юрытко атакай аларның үлемгә хөкем ителгәч тә үзләрен тыныч тотуын сокланып искә ала соңгы сулышларында да корьәнгә кулларын куеп моңлы татар җыры җырлап саубуллашулары бу каһарманнарның туган илләрен өзелеп сөюен аңа тугрылыклы булуларын раслый бит совет хәрби әсирләренең яшерен оешмасы эшендә катнашканы өчен плөтцензее төрмәсендә немец фашистлары тарафыннан җәзалап үтерелә җәлилчеләр елда татарстан язучылар берлегенең балалар әдәбияты өлкәсендә алиш исемендәге бүлеге булдырыла балалар өчен дулкыннар ант минем абый исеамле хикәяләр ана әкиятләре әкиятләр сказки исемле җыентыклар пьесалар сайланма әсәрләр абдулла алиш балаларны очраткан саен серле әкиятләр сөйләп белемгә китап укырга дәртләндерә юкка гына атаклы рәссамнар лотфулла фәттахов харис якупов язучы җәвад тәрҗемановлар үзләренең сөекле укытучылары итеп алишны сагынып искә алмаган гадел кутуй чын исеме гаделша нурмөхәммәт улы кутуев июнь татар совет язучысы бөек ватан сугышы катнашучысы тапшырылмаган хатлар атаклы повестенең авторы татар мөгаллиме гаделша кутуев елның ноябрендә сарытау губернасының күзнәй өязе татар кынадысы авылында мул тормышлы крестьян гаиләсендә туа башлангыч белемне туган авылындагы мәктәптә ала елда әтисе нурмөхәммәт игенчелек эшен ташлап гаиләсе белән самар губернасы алексеевка дигән авылга күченә һәм бертуган кутуевларның күн заводында эшли башлый гаделша шунда рус мәктәбендә укуын дәвам иттерә елда бертуган кутуевлар гаилә бергә самар шәһәренә күчеп киләләр булачак язучының белем алуы һәм әдәби сәләтенең ачылып китүе өчен монда шартлар тагын да уңайлана төшә мәктәптә укуы белән бергә ул шәһәрдәге мәдәни клубларның берсендә рус язучысы александр неверов оештырган әдәби түгәрәккә йөри рус телендә өйрәнчек беренче шигырьләрен яза ныклап торып шул чордагы яңа рус поэзиясе аерым алганда владимир маяковский иҗаты белән якыннан таныша сталинградтан соң кутуй гвардия бригадасы составында волхов курск брянск бөек лукалар һ б шәһәрләрне азат итүдә катнаша елның көзендә ул беренче белоруссия фронтындагы татар телле кызыл армия газетасы редакциясенә күчерелә бу вакытта да кутуй иҗат эшен ташламый сугыш газеталары өчен мәкаләләр хәбәрләр яза төрле әдәби монтажлар төзи әсәрләр иҗат итә елда исә ул казанга иҗади ялга кайта һәм рөстәм маҗаралары дигән маҗаралы фантастик повестен яза сугыш бетәр алдыннан елның язында гадел кутуйның сәламәтлеге начарлана ул хәрби госпитальгә яткырыла елның июнендә польшаның згеж шәһәрендә гаделша нурмөхәммәт улы кутуев вафат була һәм шул шәһәр зиратында җирләнә гадел кутуйның иҗат эше еллар башында активлашып китә елда безнең юл журналының саннарынла яшь футурист шагыйрь дигән исем белән аның бер төркем шигырьләре басыла елда исә көннәр йөгергәндә исемле иң беренче җыентыгы дөнья күрә андагы футуристик шигырьләр владимир маяковский һәм башка рус шагыйрьләренең шигырьләренә тышкы яктан охшатып язылган булалар гәрчә аларда аерым уңышлы чагыштырулар образлы тәгъбирләр булса да тулаем аңлаешсыз һәм бик тә сәер яңгыраган бу әсәрләр шул заман әдәби тәнкыйтьтенең кискен каршылыган очрый кутуйны татар әдәбиятының гасырларга сузылган уңай традицияләрен инкяр итүдә гаеплиләр күпмедер вакыттан соң иҗатындагы бу мавыгуларны автор үзе дә таный һәм егерменче елларның икенче яртысында язган тезмә әсәрләрендә уй хисләрен реалистик сурәтләү чаралары ярдәмендә бирергә омтыла башлый кутуйның бу чор әдәби иҗаты жанр төрлелеге белән аерылып тора ул шигырьләр хикәяләр пьесалар яза ул кызыл татарстан газетасында красная татария газетасында безнең юл яңалиф авыл яшьләре чаян журналларында күпсанлы фельетоннар очерклар мәкаләләр бастыра татар академия театрының һәр спектакленә диярлек рецензияләр язып бара үз чорының төрле иҗтимагый һәм әхлакый мәсьәләләренә багышланган балдызкай директор җәмилев күк күгәрчен җавап мулланур вахитовка багышланган казан пьесалары татар дәүләт академия театрында уйнала кутуйның сугыш алды чоры прозасында исә тормышны артык бизәп аның бары яхшы якларын гына күрсәтү чагыла бу чордагы әсәрләрдән мәсәлән солтанның бер көне исемле озын хикәясендә ул гаилә корырга йөрүче яшь укытучы егетнең көндәлек тормышы күңел ачулары турында сөйләп тормышның гүзәллегенә дан җырлый шундый рухта вөҗдан газабы нишләргә илһам хикәяләре шатлык җыры пьесасы һәм талантлар ватаны поэмасы да язылганнар бөек ватан сугышының беренче елында гадел кутуй патриотик әсәрләр озату җыры партизанка батыр каберендә яңа ел бүләге һ б шигырьләрен рәссам хәнҗәр кебек хикәяләрен патриот тукай партизаннар җиңү хәбәрчесе кебек зур күләмле мәкаләләрен иҗат итә сталинград сугышы катнашканнан соң ул без сталинградчылар нәсерен яза елда исә тагын бер патриотик хисләр белән сугарылган сагыну нәсерен иҗат итә елда бик кыска иҗади ялга казанга кайткач рөстәм маҗаралары исемле фантастик хыялый повестен иҗат итә ул аны улы рөстәмгә багышлап яза гадел кутуйның иҗаты тикшеренүчеләр тарафыннан киң өйрәнелә шулай ук татар әдәбияты дәреслекләренә дә аның тормыш юлы хакында мәгълүмат һәм сайланма шигырьләре нәсерләре кертелә фәлистин яки фәләстыйн татар китапларында ике язылыш кулланыла гар ал филәстиния газзә секторы исраил голан биеклекләре иордан елгасының көнбатыш яры үрдүн лөбнан өлеше һәм сүрия өлешендә урнашкан якын көнчыгыш тарихи төбәге гадәттә синай ярымутравы аерым географик өлкә булып санала иордан елгасының көнбатыш ярында һәм газа секторында урнашкан административ оешма фәлистин атамасы фәлистинннәр дигән кабилә исеменнән килеп чыккан фәлистиннәр чыгышы турында әлегә дә бәхәсләр баралар б э к гасырда диңгез халыклары ханаан илен басып ала җирле халыклар белән кушылу нәтиҗәсендә фәлистиннәр килеп чыга б э к гасырда борынгы яһүди кабиләләр исраил патшалыгына нигез салалар соңрак фәлистин ахәмәнид дәүләте тарафыннан басып алына һәм птолемей селевкид эллинистик дәүләтләренә керә б э к гасырда беренче бөтендөнья сугышыннан соң сан ремо шәһәрендә узган конференциядә бөекбритания фәлистин белән идарә итү мандатын алуны ирешә фәлистыйнлыларның ы мөселманнар аларның күбесе исламның сөнни тармагына иярүчеләр азчылыгы әхмәдиячеләр һәм ы мәзһәбләргә карамаган мөселманнар фәләстыйн христианнары тәшкил итә азчылык дини җәмгыятьләр шул исәптән друзлар һәм самаритяннар бар әйтелә яки линукс операцион системалар гаиләсенә керә торган һәм нигезендә төше булган операцион система хәзерге вакытта ачык кодлы программаларның иң күренекле мисалларыннан берсе булып санала барлык язылган код һәрбер кеше тарафыннан үзгәртелергә кулланылырга һәм таратылырга мөмкин элегрәк бары тик серверларда гына кулланылса бүгенге көндә аны кесә телефоннарыннан алып супер санакларга кадәр урнаштыралар төше елда линус торвальдс тарафыннан языла системанын китапханәләре һәм әгъзалары гомуми буларак операцион системасыннан алынган ос ына берничә өстәлмә дистрибутив язылган аларның кайберләре күпчелек системаларда стандарт компиляторлар гаиләсе булып тора моннан ары телләрен белән тәэмин итә күпчелек дистрибутивлар һәм башка сценар телләрнең интерпретаторларын үз эчләренә алалар та кебек лар һәм кебек классик текст редакторлары бар график кулланучы интерфейсы ясау өчен һәм визуаль элементлар китапханәләре киң кулланыла кайбер телләр һәм технологияләр кулланып программалау кайбер өлкәләрдә эшләү өчен охшаш булу сәбәпле ка карганда уңайлырак ос булып санала программау стандарт булмаган архитектуралар һ б еш очрый торган берничә өлкәне арырырга була географик координаталар т кч себер себ төнйак асия бөтен төньяк азияне диярлек тәшкил итүче киң өлкәгә бирелгән атама хәзерге вакытта күбеснчә россия федерациясенең үзәк һәм көнчыгыш өлешләре булып хезмәт итә шлай ук с с р б ның барлыкка килү вакытыннан һәм россия империясенң гаырдан башлап зур өлеше ггфик яктан аңа ауразия даласы киңлекләре керә һәм ул урал тауларыннан тын һәм төньяк боз елг бссейнары арасындагы субүләргә көнчыгышка таба төньяк боз океаныннан төньяк үзәк казакъстанның һәм монголия белән кытай милли чикләренең калкулыкларына көньякка таба сузылган ул россиянең территриясен миллин квдрат килмтр ә халыкның быры тик н гын алып тора миллин кш кайбр чыганакларга крганда ул төрки теленнән кергән һәм йокы илен аңлата икнче версия буенча аңа сибила исемле ыруг атама биргән бу төрки күчмә хлыклар соңрак себр татарлары белән ссимиләцияләнгән бавария федераль алмания республикасының көньяк һәм көньяк көнчыгышындагы федераль җир афрда зурлыгы ягыннан иң борынгы федераль җир булып исәпләнә административ бүленеше җиде административ округ югары франкония урта франкония түбән франкония югары пфальц түбән бавария югары бавария швабия башкаласы мюнхен төп халык баварлар франконнар һәм шваблар бавариянең төп шәһәрләре мюнхен нюрнберг аугсбург вюрцбург һәм регенсбург бавариянең көнчыгышында франкон урманы фихтель таулары оберпфальцер һәм бмервальд таулары көньягында альп таулары көнбатышында шваб штуфенланд җире һәм төньягында шпессартпен рен урнашкан бавариядә борынгы герман ландшафтың өч бүлеге урнашкан төньяк калькальпен һәм альп таулары күл үзәннәре белән бавария калкулыклары дунай елгасына кадәр сузылган бавариядә күпсанлы елгалар бар аның күбесе дунай белән бәйләнешеп тора бавариянең төньяк көнбатышында майн елгасы ага франкон урманының һәм фихтельгебирге урманына янәшә заале елгасы башлана рейн һәм дунай бассейны елда рейн майн дунай каналы белән берләштерелгән дунай аурупада күләме буенча иделдән соң икенче урын тота елга кайбер җирләрдән буалар белән буылган бавария күлләр иле чама белән күл альп тауларында иң зурлары кимзее аммерзее штарнберг тегернзее конингсзее үзәне иң тирәне вальхензее м франкон альп һәм бавар альпының көньягында күпсанлы шахталар бар бавариянең иң борынгы шахтасы зальцграбенһөле м бавария территоиясендә алманнарның бавар кабиләсе яшәгән елларда баварияда вельф династиясе хакимлек кылган елларда виттельсбахлар династиясе идарә иткән елда кыйраллык вә рейн иттифагы әгъзасы елдан алмания империясе составында елдан акш оккупация зонасы елдан исә федератив алмания җөмһүриятеның тәркиби өлеше борынгы тарих күзлегеннән караганда алманиянең бу төбәген байар җире иле дип атау дөресрәк булыр иде алман телендәге үзатамасы да моны раслый ләкин әлегә татар телендә русча әйтелеш кенә канунлаштырылган байарлар җыры беренче ике куплетының тәрҗемәсе ходай байар илен яклый алман нәселе ватанын киң җирләребез сагында аның кодрәт калканы иминлектә ил көнебез шәһәрләр төзелеше безнең ак зәңгәр байракта изге күкләрнең төсе ходай байар халкын саклый без бабалар мирасын бердәмлектә татулыкта корып бәхет оясын байар халкы алман нәселе ходай биргән байлыгың борынгы даның сурәте ак зәңгәр төс байрагың бавария индустриаль аграр район электр энергиясенең яртысын гэслар бирә сугыштан соңгы елларда нефтьне эшкәртү ингольштадт нойштадт вә нефть химиясе сәнәгате барлыкка килгән нефть марсель генуя триест портларыннан торбалар аркылы китерелә бавария алманиянең әлүмин продукциясенең өлешен бирә сәнәгатьнең алдынгы тармагы машиналар төзү электротехника мүнхен нүрнберг эрланген гомуми машиналар төзү аугсбург ашаффенбург транспорт машиналар төзү шул исәптән автомобилләр төзү мүнхен аугсбург ингольштадт һәм очкычлар төзү аугсбург төгәл механика нюрнберг тукымачылык хоф аугсбург вә тегүчелек азык төлек сәнәгате дә мөһим урын тота татар әлифбасы татар теленең язылышында кулланыла торган әлифба татарлар берничә әлифба кулланган иң борынгысы төрки рун язуы йөздән елга кадәр гарәп язуында елларда латин графикасы аннан соң кириллица татар әлифбасы нигезендә борынгы һәм гаять бай әдәби мирас тупланган сакланып калган әдәби ядкарьләрдән иң борынгысы гасырда иске татар телендә язылган кол галинең кыйссаи йосыф дастаны татар телендәге кулъязма мирас берничә дистә мең данә санала татарча китап басу башланганнан алып гасыр ахырыннан елга кадәр гарәп графикасында татарча якынча мең исемдә млн данә китап чыккан гасырның икенче яртысыннан киң халык массаларына бик үк аңлашылып бетмәгән иске татар төрки әдәби теле урынына идел буенда таралган диалектларга нигезләнгән яңа бүгенге милли әдәби тел формалаша башлый бу процесс елларга төгәлләнеп милли әдәби тел иҗтимагый тормышта төп урынны ала шунысын да искәртеп китү мөһим революциягә кадәр гомуммилли әдәби телгә чикләнгән сандагы милләтләр генә күчкән уң якта елда кытайның җирлегендәге бүгенге ганьсу провинциясе комплексына кергән китапханә мәгәрәсендә табылып бүген ның сакланучы бердәнбер кәгазь документ гасырларга караган дип исәпләнүче битле сул якта ның табылган татарларны искә алучы беренче тарихи документ гасыр башында ясалган язу отуз татар токуз татар буларак яза иң борынгы язулар күбесенчә һәйкәлташлар гасырда яшәгән көнчыгыш төрки каһанлыгы дәүләте заманына карый сүзләр уңнан сулга языла иде гасырларда борынгы болгарлар яшәгән дәүләтләрдә һәм хәзәр каһанлыгы кулланылган рун язуында сүзләр орхон язуларыннан аермалы буларак сулдан уңга языла иде гасыр дә кириллица белән параллель кулланылышта була түбәндә китерелгән таблицада өлкән фәнни хезмәткәре туплаган борынгы болгарларның руннарын күрсәтә гарәп телендә булмаган авазлар өчен өстәмә хәрефләр кулланылган тукайның китап шигъренең асыл нөсхәсе заманалиф үзәк европа шрифтлары нигезендә ясалган әлифбасы койрыклы хәрефләре күп шрифтларда юклык аркасыннан тәкъдим ителгән моннан тыш заманалифта нечкә авазына каты ише аерым хәреф ый өстәлә шулай итеп тулы сузык сингармонизмы булдырыла заманалиф әлифбасы заманалиф әлифбасының яхшы ягы барлык хәрефләр күпчелек шрифтларда бар ләкин авазына каты пары хәрефен булдыру татар теленең зур лингвистик үзгәрешенә китерергә тиеш фактик рәвештә яңа хәреф кертелә һәм барлык сүзлекләр шактый үзгәрергә тиеш булыр икътисад инкыйлаб ихлас илһам һ б әлбәттә бу әлифба татар теле өчен чын инкыйлабка әверелер шуңа күрә татарстан фәннәр академиясе хәрефен кертүдән баш тартырга карар итә һәм елда татарстан парламенты хәрефсез заманалиф сыман әлифбаны кабул итә бу рәсми расланган татар әлифбасы заманалиф дип йөртелә рәсми матбугатта нәкъ заманалиф кулланыла безнең гәҗит татар википедиясенең кагыйдәләре буенча тик заманалиф кулланыла элек заманалиф имләсендә язылган мәкаләләр замалиф кә күчерелә заманалиф уртак төрки әлифбага охшаган дифтонг имләсе яки диалиф дифтонг принцибында нигезләнгән татар латин имләсе дифтонг ике хәреф бер авазны билгели татар махсус авазлары ә ө ү ы ң гъ ш ч ый диалифта дифтонг белән гади инглиз латиницада билгеләнә яңалиф кабул иткәнче алман телендә умляут хәрефләре язуын татар теле өчен тәкъдим ителә иде ә ө ү ы ый һәм инглиз телендә шикелле һәм аналогиясендә һ хәрефе кулланып ч ш гъ ң сузык сингармонизмы каты нечкә махсус дифтонг кагыйдәсе уы үе бер мәгънәлек өчен баруы килүе куык күрми бармый һөҗүмче әнкәй сабыем киңәш гаскәр бу дифтонг имләсе сәгыйть рәмиев тәкъдим ителгән әлифбасы белән охшашлыгы бар диалиф гади латин клавиатурасында нигезләнә бернинди өстәмә хәрефләре таләп итмәде ләкин бердәм төрек әлифбасыннан ерак булганлыктан аннан рәсми рәвештә баш тартты әмма санак технологияләрендә диалиф кулланыла татар телендә ж хәрефе диалиф юрамасы буенча сирәк кулланыла шуңа күрә пәрәвездә кайчакта диалиф файдалана диалиф нигезендә диалиф тора ләкин диалиф юрамасында латин хәрефе ешрак кулланыла диалиф буенча мәсәлән ел ерак күп күгәрчен бардың башка аермасы диалифтан юк кимчелекләр туу куу сүзләренә диалиф буенча дөрес түгел кү тү туры килә шуңа күрә шул очракта туу куу язырга кирәк рәсми әлифба буенча хәрефе урынына кулланышы кайбер буталышны тудыра ләкин тәҗрибәле белемле кулланучыларда түгел яхшы як ы й урынына ы й кулланганда сүзләр кыскарак языла һәм бөтен инглиз төзмәсе хәрефе белән актив кулланыла көнбатыш транскрипциядә ы тәңгәллеге еш кулланыла диалифнең ике төренең һичшиксез яхшылыгы һәрбер санакта татар телендә язу һәм рәсми әлифбага күчерү мөмкинлеге гади латин клавиатурасы куллану өчен иналиф интернет әлифбасы елда килеп чыкты бу имлә дифтонг әлифбасы тәҗрибәсе күзгә тотып санак белгечләре тарафыннан эшләнгән апостроф билгесе кулланып татар хәрефләре билгеләнә ә ө ү ы ый һәм инглиз телендә шикелле хәрефе кулланып ч ш гъ ң язу мисалы иналиф нигезендә ясалган дифтонг һәм аеруча иналиф имләсе техник әлифбалары булып торалар гади латин клавиатурасында нигезләнгән дифтонг һәм иналиф имләсе компьютер технологияләрендә киң кулланып була эзләү операцион системалары санак телләрендә һәр яңа гаҗетләрдә кирил әлифбасы латин әлифбасы гарәп әлифбасы татар теле кирил латин гарәп әлифбасы кануны буенча татар телендә өч әлифба кулланып була киләсе текст мисал өчен гарәп латин һәм кирил әлифбасында язылган казань м в ломоносов исемендәге мәскәү дәүләт университеты мгу воробьевы горы свияжск трапезная церковь гг и успенский собор гг успенский богородицкий монастырь остров град свияжск рт и википедия буларак укыла эченә һәркем яза алган ачык эчтәлекле күптелле онлайн энциклопедия аның барлык мәкаләләре сайтка керә алучы бар шәхесләр тарафыннан үзгәртелә ала диярлек википедия интернет киңлектәге иң зур һәм иң популяр гомуми белешмәләр җыелмасына әйләнде веб сәхифәләргә мөрәҗәгать итүчеләр саны индексын алып баручы агентлыгы мәгълүматлары буенча дөнья күләмендә нчы урында басып тора аудиториясе якынча миллион укучыга тигез дигән юрама ясала википедия проекты табышсыз викимедиа фонды карамагында яши һәм үсә бирә википедиядә катнашучыларны яки мөхәррирләр дип атыйлар белешмәләр һәм тематик мәгълүмат күләме буенча иң тулы энциклопедия битләрне бер берсе белән бәйләү технологиясен куллану сәбәпле интернет кулланучылары өчен үз мәдәни капиталларын үстерү өчен иң кулай чыганак википедиянең иң мөһим сыйфатларыннан берсе булып мәгълүматны туган телеңдә җиткерү тора википедия нең экспертлар көченә нигезләнеп энциклопедия булдыру юлыннан китүе һәм академик булмаган эчтәлекнең киң күләмдә пәйда булуы матбагачылык медианың киң игътибарын җәлеп итте нче елда журналы дөнья буйлап миллионнарча шәхесләрнең тиз арада пәрәвез аша элемтә һәм хезмәттәшлекне үстерү эшчәнлегендә һәм белән бер рәткә википедияның да кертеме зур булуын таныды википедия шулай ук яңалыклар чыганагы буларак котланылды кызу яңалыкларга багышланган мәкаләләрнең еш тиз яңартылып торылуы сәбәпле википедиянең ачык табигате төрле борчылуларга юл ачты язу сыйфаты күләме һәм мәгълүматның дөреслеге турында кайбер мәкаләләрдә тикшерелмәгән яки каршылыклы мәгълүматлар очрый шулай да елда журналы бастырган эзләнү нәтиҗәлләре күрсәткәненчә чагыштырылган фәнни мәкаләләр энциклопедиясендәге мәкаләләрнең дөреслек дәрәҗәсенә якын булуын һәм икесендә дә очраган әһәммиятле хаталар күләме якын булуын күрсәтте уздырылган тикшеренүнең методология һәм ясалган нәтиҗәләре хаталы булуын игълан итүенә рәсми җавап һәм нокта нокта буенча ны канәгатьләндермәгән төп мәсьәләләренә карата ачыкламалар белән каршылык күрсәтте википедия мәкаләләре үсеш дәрәҗәләре һәм тирәсендә тупланыла яңа мәкалә еш билгеләмәләр һәм берничә сылтама гына булган бик кыска бит дәрәҗәсендә башлана спектрның икенче ягында иң зур үсеш дәрәҗәсенә ия булган мәкаләләр статусына ия булу өчен номинант була ала сайланган мәкаләләрдән берсе мөхәррирләрнең сайлавы нигезендә википедияның баш битендә урнаштырыла тикшеренүче джакомо подери ачыклаганынча мәкаләләр сайланган статусына гадәттә берничә мөхәррирнең эшләве нәтиҗәсендә ирешә нче елда уздырылган тикшеренү сайланылган мәкаләләр сыйфат күзлегеннән уртак югары дәрәҗәдә булмавын җәмгыять тарафыннан сайлану процессы мәкаләләр сыйфатын билгеләү өчен эффектив булмаганын күрсәтте нче елда матбагачылыкта бастырылу өчен версияне әзерләгәндә инглиз википедиясендә мәкаләләр сыйфатын билгеләү шкаласын кертте википедиядә урнашкан эчтәлек википедиянең күпчелек серверлары урнашкан ның һәм ның федераль кануннарына буйсына юридик мәсьәләләрдән тыш википедиянең үзгәртүләр кертү мәсләкләре һәм төрле белән тасвирлана бу кагыйдәләр дә рәвешендә сакланылу сәбәпле википедия мөхәррирләренең җәмгыять буларак аларны язырга һәм яңартырга мөмкинлекләре бар википедияның төрле телле бүлекләрендәге кагыйдәләр инглиз телле бүлеге кагыйдәләренең тәрҗемәсенә нигезләнгән иде шулай да вакыт узу белән аерым мохитләрдә үсүләре сәбәпле үзенчәлекләре хас булды тема турында мәкалә язылуы өчен аның википедияның стандартларына туры килүе зарур ягъни теманың мәсьәләсенә бәйле булмаган мэйнстрим мәгълүмат чыганакларында яки академик журналлар кебек танылган абруйлы икенчел чыганакларда күләмле тасвирланырга тиешлеге википедиядә фикер төрлелеге нәтиҗәсендә купкан низагларның күп төрле чишелеш мөмкинлекләре бар билгеләнгән тәртипкә күз салмыйча бер мөхәррир керткән үзгәртүләрдән икенчесе яңадан яңа баш тартып торса башлынды дип диергә мөмкин бу очракта мөгамәлә кагыйдәләрне бозу мәсьәләләрне контент кагыйдәләрне бозу мәсьәләләрне хәл итә низагларны чишүнең соңгы чарасы на мөрәҗәгать итү низаглар гадәттә мәкалә эчтәлеге турында ике каршылыклы караш нәтиҗәсендә туып чыкса да арбитраж шурасы кайсы караш өстенлек алырга тиеш турында карар чыгаруга махсус керешми статистик анализ күрсәткәненчә шура үз игътибарын низаг тудырган эчтәлегенә түгел низаг тирәсендәге бәхәснең ничек алып барлыгына юнәлтә нәтиҗәдә низагларны чишу һәм конфликтта катнашкан мөхәррирләр арасында тынычлык урнаштыру урынына проблема чыгаручы мөхәррирләрне аерып продуктивлык потенциалы булган мөхәррирләргә яңадан википедия эшчәнлегендә катнашырга рөхсәт бирү белән шөгыйльләнә википедия җәмгыяте культка охшаш дип сурәтләнгән иде шулай да негатив тарафтан гына түгел һәм тәҗрибәләре булмаган яңа кулланучылар еш дустанә булмаган мөнәсәбәт белән каршы калганы тасвирланган иде википедияның регистрация узган кулланучылардан ка кадәре беренче сәгать узгач кертем ясаудан туктый шундый вәзгыятьнең мөмкин сәбәпләре аерым үзгәртү ясау мәкалә язу өчен регистрация яки катнашу тәҗрибәсенең канәгәтьләндерерлек булмавы белән аңлатыла ала белдергәненчә википедиянең мәдәни ритуалларына мәсәлән бәхәс битләрендә имза кую тугрылыклы булмаган мөхәррирләр үзләренең википедия җәмгыятен кагыйдәләрен белмәвен аутсайдер булуын күрсәтеп кертемнәренең кабул ителмәвенең рискы үсүенә китерәләр википедия инсайдерына әйләнү җиңел булмаган нәрсә кертем ясаучыдан үз кулланучы битен булдыруы википедияның махсус технологик кодларын өйрәнү катнашуны өйрәнү аралашу стандартларын һәм башка мәдәни үзенчәлекләрен үзләштерү кирәк була системага кулланучы исеме астында кермәгән кулланучылар икенче класс ватандашларга охшаш хәлдә кала бер тикшеренү күрсәткәненчә википедиягә кертем ясаучылар арасында кыз хатыннар өлеше тирәсе генә булуын күрсәтте кертем ясаучының уртача яше арасында викимедиа фонды җитәкчелек итүче директор елга кадәр ана зат җенесле катнашучылар санының егерме биш процентка үсәчәген күрергә ышана акшның кыз хатыннар хәлләренә багышланган тикшеренү шурасының президенты линда бэш белдергәненчә википедия мөхәррирләр статистикасы ның югары уку йортларындагы бакалавр магистр һәм аспирантура программаларында катнашучы кыз хатыннар проценты белән сизелерлек контраст күрсәтә барысында да кыз хатыннар яки югарырак өлешен ала википедияның төрле телле бүлекләренә дөньяның төрле регионнарыннан кертем өлеше турындагы соңгы мәгълүматны нче елда журналында бастырылган яссери төркеме уздырган тикшеренүләре белдерде шулай төньяк америкадан үзгәртүләр өлеше инглиз википедиясенең якынча белән исә бу күрсәткеч егерме биш процентка төшә мәкалә шулай ук кайбер башка телле бүлекләрендәге хәлне тикшерде викимедиа фонды елга кадәр җирнең глобаль көньяк буларак билгеле регионыннан мөхәррирләр санының ка кадәр үсүен күрергә ышана джимми уэйлс һәм ларри сэнгер тарафыннан оештырылган википедия исемен сэнгер бергә эшләнелгән веб сәхифә ның азчылык җирле халкы гавайлылар телендә тиз мәгънәсенә килүче һәм энциклопедия сүзләреннән ясалган википедия проекты аркылы бушлай энциклопедия булдыру киңлеге һәм тирәнлеге буенча тарихта иң зур энциклопедия шулай ук википедияның ышанычлы бер чыганакка әвереләчәген телибез ларри сэнгер википедиядә төрле телле эчтәлекнең бергәләп яши алуы проектның язу системасына күчү белән мөмкин булды бу функция елның гыйнварында беренче тапкыр эсперанто әлифбасын күрсәтергә теләгән викимедиа фондының беренче хезмәткәре тарафыннан ясалды википедиянең төрле телле бүлекләре кебек глобаль кагыйдәләргә туры тотылса да кайбер кагыйдә һәм практика нокталарында аермалары бар иң сизелерлек үрнәге буларак гадел кулланылыш мәсләгеннән чыгып чикләренә кермәгән рәсемнәрне кулланышы мәсьәләсе күпчелек башка телле бүлекләрдән аермалы буларак татар википедиясендә юлы урынына демократик аркылы кабул итү гадәте яши бирә ачык структурасының нәтиҗәсендә анарда пәйда булган мәгълүмат өчен җаваплылык алучы аерым шәхес яки оешма була алмаганы сәбәпле википедия үзенең эчтәлегенең бу саннар мәкаләләр саныннан гына гыйбарәт бер темада кыска мәкаләләрнең саны югары икенчесендә зур мәкаләләрнең саны аз булуы мөмкин үзенең программасы аркылы түбән дәрәҗәдә тасвирланган темаларны һәм мәкаләләрне үстерү өчен википедия шәһәренең кебек зур иҗтимагый китапханәләр белән партнерлыкка керде көннен төрле өлешләрендә википедия серверларына һәр секунд мең сайфасын күрсәтү мөрәҗәгате ирешә википедиянең үсеше аның эзләү нәтиҗәләрендә доминант урыны белән аңлатыла эзләү машиналарыннан килгән траффикның ка якын өлеше дан килә алардан зур өлеше академик эзләнүләргә бәйле википедия эчтәлеге шулай ук академик тикшеренүләрдә китапларда конференцияләрдә һәм мәхкәмә тыңлауларында кулланганы бар парламенты сәхифәсендәге аерым мәсьәләләргә багышланган битләрендә өстәмә әдәбият бүлекләрендә википедия мәкаләләренә сылтама урнаштырылган энциклопедияда белдерелгән мәгълүматының федераль мәхкәмәләре һәм бөтендөнья интеллектуаль милек оешмасы кебек агентлыклар тарафыннан кулланылышы артышта күбесенчә өстәмә мәгълүмат өчен генә булса да википедиядә пәйда булган эчтәлек кайбер акшның үзәк күзләү идарәсе отчетларында китерелгәне бар лингвистик тикшеренүләр өчен уңайлы буларак википедия һәм өлкәләрендә киң кулланылыш казанды аеруча ул еш викификация дип аталган һәм аның белән бәйле проблемаларны чишүдә максатчан белем базасы буларак кулланыла үз чиратында викификацияга охшаш ысулларның википедиядә пәйда булмаган сылтамаларны табу өчен кулланылышы мөмкин мзымта әгерҗе рфнең субъекты булган татарстан республикасындагы шәһәр әгерҗе районының үзәге мөһим тимер юл төене халык саны кеше шәһәр татарстанның төньяк көнчыгышында удмуртия чигендә сарапул калкулыгы итәге янында бер үк исемле елга ярында казаннан километр төньяк көнчыгыштарак ижаудан километр көньяктарак урнашкан шәһәр казан екатеринбург тимер юлы төзелеше уңаеннан барлыкка килгән аңа әгерҗе станциясе каршында бистә буларак нигез салынган елдан өяз үзәге булмаган шәһәр елда шәһәрләр исемлегеннән чыгарыла елдан тассрның әгерҗе кантоны елдан әгерҗе районы үзәге елларда алабуга районы составында булган елдан шәһәр тибындагы бистә елда әгерҗегә яңадан шәһәр статусы бирелә милли состав татарлар руслар арлар чирмешләр мөһим тимер юл төене тимер юл заводлары төзелеш материаллары заводы май сөт комбинаты ашлык кабул итү предприятиясе типография азык төлек комбинаты азнакай татарстанның көньяк көнчыгышында эстәрле елгасы буенда урнашкан шәһәр азнакай районының үзәге ютазы тимер юл станциясенән км төньяк көнбатышта урнашкан сембер уфа юнәлеше казанга чаклы км мәйданы км халык саны кеше ел татарлар руслар бөгелмә бәләбәй калкулыгында урнашкан азнакай янында чатыр тау метр урнашкан анда кызыл китапка кертелгән үсемлекләр һәм хайваннар күп азнакай нефть сәнәгате шәһәре азнакаевскнефть нгдуы нефтемаш перекрыватель моннан тыш уаз автомобильләрен ремонтлау май заводлары икмәк комбинаты типография энергетика авыл хуҗалыгы техникасы тегү сәнәгате һәм көнкүреш хезмәте күрсәтү предприятиеләре бар төбәк тарихын өйрәнү музее район мәдәният йорты китапханә үзәк һәм балалар хастаханәләре эшли бөгелмә бәләбәй калкулыгы урал таулары итәгендә урнашкан калкулык идел кама һәм агыйдел елгаларының сул як кушылдыкларын бүлеп тора биеклеге метрга җитә бөгелмә бәләбәй калкулыгында нефть чыганаклары бар бөгелмә бәләбәй калкулыгында башкортларның тарихи боронго җәйләү урыннары урнашкан бөгелмә бәләбәй калкулыгында урнашкан шәһәрләр агыйдел чулман һәм идел елгаларының сул кушылдыкларында м биеклегендәге суаергыч барлыкка китерә агыйдел елгасының югары агымыннан ашказарның түбәненә кадәр сузылган чулман елгасыннан урал тауларына күмертау шәһәре ягына карый км арауыкта ята битләүләре тигезлекләргә текә килеп теше нәк артык бастион кебек биеклекләре диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән бөгелмә янында м озынлыктан бәләбәй каласы янында м га җитеп тора дим елгасы бөгелмә бәләбәй калкулыгын урталай бүлеп үтә димнең уң як ярыннан калкулыкның стәрлебаш федоровка өлеше ята биредә уртача биеклек м арасында тирбәлә көнъяк көнчыгыш юнәлештә урал тауларына карый биеклек арта бара миякә һәм стәрлебаш районнары чигендә яткан смородиновка авылы янында м га пешкән урын бар стәрлебаш авылы янында биеклек м га җитә биләмәнең чирек өлешен урманнар алып тора имән юкә каен урманнар күбесенчә өч яруслы беренче ярусны имән белән юкә били икенче яруста чикләвек куагы яшь имәннәр һәм өченчесе үләннәр гади урман үләннәре янында дала үләннәреннән җир чикләвеге дә очрый урыны белән җәенке яфраклы агачлар белән ылыслы агачлар кушылган урманнар бар кылган далалар һәм чия терн сары акация ногыт борчагы куаклары үскән ташлы далалар бар калкулыкта ландшафт өчен пәрәвез белән түшәлгән вертикаль бүлемләү аерылу хас сыртлары сөзәк битләүләрдә ялангачрак бүгенге көндә урман дала һәм дала өлеше кеше эшмәкәрлегеннән нык үзгәргән сөреп авыл хуҗалыгы җирләренә әйләндерелгән рельеф елгалар тарафыннан ашалып эрозиягә дучар ителгән ерлалар м га кадәр иңгән бөгелмә бәләбәй калкулыгы биләмәләрендә туймазы шкапов ромашкин усень ивановск карамай яткылыклары бар бөгелмә бәләбәй калкулыгында башкортстанның бакалы чакмагыш шаран туймазы бүздәк благовар дәүләкән әлшәй бәләбәй ярмәкәй бишбүләк районнары урнашкан бөгелмә бәләбәй калкулыгыннан зәй ык оло ык кандырлы дымка сок стәрле стивензә елгалары башлана калку биләмәсеннән дим елгасы үтә лениногорск татарстан республикасының көньяк көнчыгыш өлешендә урнашкан шәһәр лениногорск районының үзәге ул бөгелмә бәләбәй ике дәрәҗәле калкулыклы платосы өстендә зәй елгасының өске агымында урнаша әлмәт бөгелмә лениногорск агломерациясендә өченче шәһәр мәйдан км халык саны кеше лениногорск һәм елларда россия шәһәрләрнең иң җыйнакларыннан берсе дәрәҗәсенә лаек булган лениногорск шәһәре татарстанның көньяк көнчыгышында бөгелмә бәләбәй калулыгы өстендә ромашкино нефть табылдыгы урынында казаннан көньяк көнчыгышка км мәскәүдән көнчыгышка км ераклыкта урнашкан шәһәр чикләре булып түбәндәгеләр тора төньяктан дәүләт урман фондының урман кварталлары көнчыгыштан һәм көньяктан төбәк дәрәҗәсендәге ике автомагистральне берләштерә торган әйләнеч юл һәм дәүләт урман фондының урман массивы көнбатыштан тимер юл магистрале һәм дәүләт урман фондының урман массивы лениногорскиның географик координаталары төп нигез итеп үзәк почтамп алынган шәһәр җирлегендә көнбатыштан көнчыгышка таба камышлы елгасы ага ул үзенең башлангычын лениногорскидан төньяк көнбатыштарак урнашкан сөзәклекләрдәге күпсанлы чыганаклардан ала шәһәрнең зур туристик һәм сәнәгать мөмкинлекләре бар ул урман парк зонасы һәм урман фондының яшел зонасында урнашкан лениногорск россиянең бары тик чишмә суы белән генә тәэмин ителгән уникаль шәһәрләренең берсе шәһәргә чишмә суы төче суның җир астындагы бик зур табигый саклагычында урнашкан сугышлы һәм иске писмән су алгычларыннан килә лениногорск шәһәре бөтен татарстан кебек үк халыкара стандарт буенча дип билгеләнелә торган сәгать поясында урнашкан ул буенча исәпләгәндә гә тигез лениногорск уртача континенталь районда урнашкан шуңа күрә салкын һәм суык кыш һәм уртача эссе җәй белән тасвирланв уртача еллык температура иң салкын ае гыйнвар иң җылы июль абсолют температура максимумы ә абсолют температура минимумы халык саныннан бала һәм яшүсмерләр яшьләр һәм өлкән яшьтәге кешеләр тәшкил итәләр шәһәр җирлегендә милләт вәкиле яши шул исәптән руслар татарлар чуашлар мордвалар башка халыклар шәһәр халык саны соңгы елларда табигый тискәре артым һәм халыкның тискәре күчеше нәтиҗәсендә бик кимегән елда мең кешегә туулар дәрәҗәсе ә үлем дәрәҗәсе булган елда туганнарның саны кеше була ләкин бу елга караганда азрак ә вафат булучылар саны арткан һәм кеше булган татарстан республикасы икътисад министрлыгы фаразлавы буенча халык саны елларда ул билгесенә ә елга хәтле санына төшәчәк лениногорск елда барлыкка килгән яңа писмән һәм иске писмән исемле татар авылы өстенә корылган яңа шәһәр иске писмән авылы башка россия империясенең чик буенда урнаштырылган кебек качкын крестьяннар һәм солдатлар белән нигезләнгән башта ул писмән бистәсе аннары соң ясач писмән соңрак кына иске писмән авылы исемен алган шулай ук биш ел үтәвеннән соң авылда йорт ир һәм хатын кыз булды халык саны арткан һәм кешеләр камышлы елгасының башка ягына күчтеләр шулай яңа писмән авылы нигезләнгән яңа писмән авылы тиз арта һәм озакламыйча село статусын ала елда селода кеше яшәгән беренче бөтендөнья сугышы алдыннан яңа писмән төбәкнең иң зур авылларыннан берсе булган гражданнар сугышы вакытында бөтен идел буе районнарда ачлык котырынган яңа писмән авылы да моннан искәрмә булмаган бөек ватан сугышында район кеше югалткан яңа писмән советлар берлегенең каһарманларның ватаны аның санында гыйльми баһаветдинов газинур гафият улы гафиятуллин иван федор улы денисов иван александр улы заварыкин ибраһим хөсәен улы мурзин самат садриев григорий саул улы ушполис әкрәм хәйретдинов ислам халиков мисбах хәлиуллин евстафий григорий улы яковлев василий иван улы яницкий бүгенге лениногорск яшел һәм җыйнак шәһәр ромашкино нефть чыганагы хәзерге вакытта дөньяда иң зурысы дип таныла шәһәрдә мәдәният үзәге ихлас мәчете яшьлек стадионы бассейн тау чаңгысы базасы трамплин боз сарае һәм нефть музее эшли күптән түгел автовокзал тимер юлы станицясе эшли башлады лениногорск зур үсешкә ия сәнәгый җитештерүле күп тармаклы шәһәр икътисад өлкәсендә нефть газ сферасы ширкәтләре төзелеш транспорт җитештерү сферасы электр энергиясе газ пар һәм су җитештерү тапшыру һәм бүлү өлкәсе авыл хуҗалыгы әйдәп баралар ел башында сәнәгый җитештерү индексы ны тәшкил итте ел өчен күрсәтелгән эш һәм хезмәт күрсәтүләр продукциясе күләме млрд сум тулаем җирле продукт ел өчен млрд сум сәнәгый җитештерү күләме ел өчен млрд сум лениногорск шәһәре татарстанның иң зур нефть һәм газ сәнәгате үзәкләренең берсе чөнки ул уникаль ромашкино нефть ятмасына бик якын урнашкан ул дөньядагы иң зур нефть чыгару урыннарының берсе ә табылган вакытта исә иң зрусы була аны эшкәртү эшен елдан башлап татнефть алып бара бу татарстанда беренче булып ачылган нефть ятмаларының берсе билгеләмәсенә караганда классификациясе буенча исбатланган запаслар елның гыйнварында млрд баррель тәшкил иткән ягъни компаниянең исбатланган нефть запасларының нефть сәнәгатенең иң зур вәкиллләре исә түбәндәге ширкәтләр лениногорскнефть нефть һәм газ табу идарәсе лениногорск тампонаж эшләре идарәсе татнефть лениногоркскремсервис геологик разведка һәм геофизик эшләр предприятиесе геотех машина эшләү тармагы түбәндәге оешмалардан гыйбарәт автокомпонетлар җитештерүче лениногорск механик заводы төрле эшләр өчен махсус техника ясаучы агроидея автоспецоборудование лениногорск заводы нефть һәм газ сәнәгате өчен җиһазлар һәм автоматлаштыру чаралары эшләүче лениногорск нефтеавтоматика тәҗрибә заводы нефть чыгару һәм бурлау җиһазлары җитештерүче тмс буровой сервис коррозиягә каршы өслекле һәм җылылыкны изоляцияләүче торбалар һәм фасон җайланмалар ясаучы квинтал оешмасы төзелеш тармагындагы оешмалар тимербетон җайланмалар ясаучы ике завод махсус объектлар төзүче компанияләр контакт с лениногорскнефтьстрой ортэкс һ б шулай ук шәһәрдә җиңел һәм азык төлек сәнәгате ширкәтләре дә эшли ике икмәк заводы колос лениногорск икмәк заводы май сыр эшләүче комбинат сөт заводы торос молоко минераль сулар һәм алкогольсез эчемлекләр җитештерү заводы агропак татарстан кош фабрикасы тегү фабрикасы йорт җиһазлары фабрикасы икътисад тармаклары буенча мәшгуль булучылар елның башы эшкә сәләтле халыкның кимүе һәм пенсионерлар саны артуы күзәтелә эшкә сәләтле яшьтән яшьрәк булучы халык санының аз булуы сәбәпле эшкә сәләтлеләрнең күбәюе фараз ителми лениногорскида инвестицияләр мәйданчыгы эшли шуларның өчесе идея юго восток инновацион җитештерү технопаркы кысаларында обая сумма инвестиций в основной капитал за год составляет млрд рублей что составило от значений года елда төп капиталга инвестицияләрнең гомуми суммасы млрд сум тәшкил итә бу исә ел саннарының соңгы елларда гамәлгә ашырылучы инвестицион проектларның иң зрусы татсталь электрометаллургия заводын төзү һәм гамәлгә кертү аның бәясе млрд сум ә җитештерүчәнлеге елына млн тонна металл продукциясен тәшкил итә основным инвестором проекта выступает екатеринбургская группа металлургических предприятий оао макси групп проектның төп инвесторы екатеринбурның макси групп ааҗ металлургия ширкәтләре төркеме лениногорск шәһәр бюджетының елда табышы миллион сум ә чыгымнары миллион сум тәшкил итте елга бюджет мең сумлык табыш һәм мең сумлык чыгымнарны фаразлый табышларның төп чыганагы исә кире кайтарылмый торган республика һәм федераль субсидияләр алар тәшкил итәләр калганнары салым һәм салымныкы булмаган табышлар шул исәптән шәһәр милке сатудан кергән акчалар лениногорск районы территориясендә шәхси эшкуар һәм кече бизнес оешмасы шуларның се икътисади актив эшчәнлек алып бара кече ширкәтләрдә мәшгуль булучыларның гомуми саны елда мең кеше тәшкил иткән елд мең кеше тулаем җирле продуктта кече бизнесның өлеше артык тәшкил итә елда аларның әйләнеше миллиард сум була мәшгуль булучыларның саны исә гомуми исәпнең мең кеше уртача хезмәт хакы мең сум татарстан республикасы дәүләт статистикасы хезмәте мәгълүматларына караганда елда шәһәрнең сәүдә челтәре халыкка тоткарлыксыз хезмәт күрсәтә һәм дән артык ваклап сату һәм җәмәгать туклануы объектыннан тора моңа кибет сәүдә үзәкләреннән башка һәм җәмәгать туклануы объекты керә гомуми сәүдә мәйданы мең м җәмәгать туклануы объектларында кулланучыларга хезмәт күрсәтү залының гомуми мәйданы мең м ел эчендә ваклап сату әйләнеше миллиард сумнан артыграк тәшкил итте шәһәрдә җирле медуница сәлам реал кебек челтәр кибетләре дә федераль әһәмиятле эльдорадо магнит пятерочка корпорация центр аптечная сеть казанские аптеки һ б кибетләр дә бар лениногорск шәһәре транспорт географик яктан уңайлы җирдә урнашып башка шәһәрләр белән төбәк әһәмиятендәге юллар белән бәйләнгән лениногорск транспорт системасын нигездә автомобилләр тәшкил итә шәһәрдә эчке шәһәр ягындагы һәм шәһәрләр арасында автобус системасы бар елның мартына лениногорскта урам бар иң мөһимнәре даллы камышлы заварыкин шашин менделеев вахитов ленинград гагарин куйбышев тукай агадуллин төзүчеләр югары көчәнешле асфальт октябрь белинский чишмә урамнары шәһәрнең транспорт магистрале дип чайковский урамы санала шәһәр аша куйбышев тимер юлы ртю филиалы әгерҗе круглое поле акбаш линиясе буенча бара шәһәрнең көньяк көнбатыш өлешендә елда төзелгән писмән тимер юл станциясе урнашкан шәһәрдән км ераклыкта бөгелмә аэропорты урнашкан лениногорскида күпфатирлы йортларга ике идарә компаниясе торак сервисы ик җчҗ уютный дом ик җчҗ гомуми идарә мәйданы мең м һәм торак хуҗалары ширкәте гомуми идарә мәйданы мең м хезмәт күрсәтә шәһәрдә электр энергиясе татэнергосбыт ааҗның лениногорск электр челтәрләре районы тарафыннан бирелә лениногорск лениногорск районының мәдәният һәм фәнни үзәге шәһәрдә фәнни проек төзелеш организациялар урта техник оешмалары югары мәгариф оешмалары тупланган шәһәрдә ике музей сигез китапханә күргәзмә залы һәм ирмәкләшү цетры эшли шәһәр территориясендә спорт биналары урнашкан шул исәптән яшьлек стадионы йөзү бассейны спорт залы яссы корылышлары чаңгы базалары һәм трамплиннары шәһәр читендәге ял итү базалары бала яшүсмер спорт мәктәпләре боз сарае һәм җиңел атлетика манежы шәһәрдә төрле спорт төрләреннән ярышлар үткәрәләр лениногорскта олимиада резерв мәктәбе урнаша ул спортсмненарын чаңгы белән трамплинлардан сикерергә өйрәтә хәзерге вакытта шәһәрдә өч трамплин к к һәм к эшлиләр шәһәрнең мәгариф системасында дәүләт мәгариф учреждениесы хезмәт күрсәтә шул санда гомуми белем мәктәбе өстәмә мәгариф учреждениесы балалар иҗат йорты сәнгать һәм музыка мәктәпләре кичке мәктәп балалар бакчасы бала йорты һ б шулай ук шәһәрдә лениногорск политехник көллияте лениногорск музыка сәнгать педагогика көллияте лениногорск нефть техникумы һәм казан дәүләт техника университетының филиалы урнашкан росстат мәгълүматы буенча нче уку елында мәктәпкәчә мәгариф учреждениеларында бала гомуми белем мәгариф учреждениеларында бала укыган шулай ук гомуми белем мәктәпләрендә укытучы балалар бакчаларында хезмәткәр эшли лениногорскта халыкның күбесе православие һәм ислам диннәрен тоталар башка диннәрнең саны зур түгел шәһәрдә күп санлы һәйкәлләр истәлек билгеләре мемориаль такталар һәм мемориаль комплекслар урнашкан аларның иң билгеле булганары түбәндәгеләр шәһәр территориясендә шулай ук якын тирәдә археология һәйкәлләре юк лениногорскида елда нигезләнгән телевышка ә аның төбәсендә телестудия эшлиләр аннан тнв алмаштырып лениногорск каналы тапшыра программа төбендә тнв тапшырулардан тора ләкин каналның үз яңалыклар һәм махсус тапшырулар да бар шәһәр территориясендә первый канал россия россия россия к канал нтв твц стс рен тв домашний тнв лениногорск тнт лениногорск ртк альметьевск кабель телевидениесен твт компаниясе хезмәт итә шәһәр телефон элемтәсенең тарихы елда башлана нәкъ шул елны мичурин урамында номер өчен кулдан эшләүче беренче коммутатор куела аңа бер юлы телефонистка хезмәт күрсәтә елда исә тагын номер өчен коммутатор куела елда ленин проспектында беренче автомат телефон станциясе ачыла башта анда номер булса соңрак күләме һәм елда арттырыла елда куйбышев урамында элемтә йорты ачыла анда номер эшләтелә хәзерге көндә шәһәрдә урынлы телефон номерлары электрон станциясе һәм күчмә астстанция ярдәмендә эшли аларның гомуми сыешлыгы номер шәһәрнең телефон коды стационар телефон хезмәтен таттелеком һәм татаис җчҗ операторлары күрсәтә кәрәзле элемтә хезмәтен шәһәрдә түбәндәге операторлар күрсәтә интернетка керү мөмкинлеген өч оператор бирә түбән кама татарстан шәһәре түбән кама районының административ үзәге халык саны кеше халык саны буенча татарстанда өченче урынны биләп тора россиядәге иң зур нефтехимия үзәге сәнәгать җитештерү күләме буенча татарстанда икенче россиядә нче шәһәр шәһәр казаннан км ераклыкта чулман елгасының сулъяк ярында урнашкан түбән кама шәһәреннән ерак түгел изге чишмә урнашкан түбән кама шәһәре елның февраль аенда төзелә башлый елның апреленнән шәһәр тибындагы поселок елның сентябрендә аңа шәһәр статусы бирелә төп милләтләр җирле углеводород чималы ресурсларының җайлы географик урынның һәм су белән тәэмин итү шартларының бергә туры килүе бу төбәктә нефть химиясе комплексы ә аның белән бергә түбән кама шәһәре төзелә башлауга сәбәпче була түбән кама россия федерациясендәге нефть химиясе промышленность үзәкләренең иң эресе шәһәрнең промышленность куәтен дән артык предприятие тәшкил итә алардан түбәнкаманефтехим түбән кама нефть эшкәртү заводы камэнергостройпром татэнергострой берләшмәләре механика заводы иң эреләрдән санала шәһәрнең төзелеше һәм киләчәктә үсүе шушы төп производстволарның нефтехимикларның шинчыларның төзүчеләрнең ихтыяҗларын канәгатьләндерүгә бәйле моның өчен энергия саклау базасы төзелеш индустриясе шәһәр электр һәм автомобиль транспорты һәм хезмәт күрсәтүче тармаклар булдырылган татарстан шәһәрләре арасында түбән кама төгәл иркен планлаштырылуы һәр микрорайонның архитектура ягыннан төгәлләнгән булуы белән аерылып тора биредә мәһабәт мәдәният сарайлары китапханәләр күп санда сәүдә һәм җәмәгать туклану ширкәтләре бар шәһәр кешеләре карамагында гаҗәеп матур урман паркы спорт һәм сәламәтләндерү комплекслары ял итү урыннары бар өч телекомпания ике радиостанция эшли булып таныла елда социаль өлкәдә иң яхшы муниципаль берәмлек бөтенроссия конкурсында җиңә түбән кама районында күпчелеге татарстан өчен гадәти булган диннәрне тотучыларныкы булган дини берләшмә һәм төркем теркәлү үткән шулар эчендә мөселман православие дине башка дини агымнар тарафдарлары оешмасы түбән камада сөнни мөселманнарның һәм православие динендәге христианнарның дини берлекләре теркәлгән үзәк хастаханәдә шифа мәчете намаз уку бүлмәсе православие чиркәве ачылган түбән кама җэү җирлегендә кечкенә мәчет һәм чәсәүнә бар гомуми белем бирү мәктәпләреннән тыш шәһәрдә лицей урта махсус һәм югары белем бирү йортлары эшли зәй татарстан шәһәре зәй районының үзәге халык саны кеше шәһәр зәй елгасында казаннан км ераклыкта урнашкан зәй шәһәре кама аръягы калаларының иң яшьләреннән берсе аның биографиясе әлеге төбәктәге шәһәрләрнекеннән берни белән дә аерылмый республика картасында ул шәһәр булып күптән түгел генә барлыкка килде рсфср югары советының елның апрель боерыгы белән зәй районының үзәге булган яңа зәй эшчеләр поселогы республика буйсынуындагы зәй шәһәренә үзгәртелде яңа туган шәһәр үз эченә зәй һәм мирный кармалка поселокларын воздвиженка бөгелде авылларын алды күп кенә борынгы язмаларга караганда елларда рус дәүләте казан ханлыгын яулап алганнан соң кама аръягы җирләрендә чик буе ныгытмалары төзүгә керешә шуларның берсе зәй крепосте бер үк вакытта бу якларга рус дәүләтеннән игенчеләрне күчереп утырту башлана шулай ук чик буен саклау өчен патшага тугрылыклы булган кораллы сугышчылар да җибәрелә мондагы уңдырышлы җирләрне патша үзенең морзаларына һәм тугрылыклы хезмәткәрләренә бүлеп бирә һәм россиянең үзәгеннән башка төбәкләреннән крепостной крестьяннарны күчереп утыртуга рөхсәт бирелә зәйгә күчеп килүчеләрнең күбесе казаклар булып исәпләнә шунлыктан алар күп кенә чикләүләрдән азат ителә патша хөкүмәте елда әсирлеккә төшкән полоцк һәм смоленск полякларын зәй ягына күчерә елдан башлап шактый гына халык урнашкан бу урын зәй шәһәрчеге исемен ала пермь елларда молотов россия шәһәре пермь крае үзәге халык саны кеше пермь россиянең аурупа өлеше көнчыгышында кама елгасының ике ярында мәскәүдән километр төньяк көнчыгыштарак урнашкан пермь халыкара стандарт буенча сәгать поясында урнашкан бу сан системасы буенча исәпләгәндә гә тигез гасырда бу җирләр строгановлар сәүдәгәрләрнең биләмәсе булган гасырда пермь берничә металлургия кәгазь һәм ут көймәләрне параход эшләп чыгаручы заводлар белән елларда мең халкы яшәгән эре сәүдә һәм сәнәнгать үзәгенә әверелгән елда шәһәрдә опера театры ачылган ә елда россиядә иң беренче фосфор заводы корылган елда пермь дәүләт университеты ачылган россия ватандашлар сугышы башлаганнан соң пермь анда сугыш кирәк яраклары фабрикалары булганга һәр ике як өчен мөһим пункт булып киткән елның декабрендә анатолий пепеляев җитәкчелегендәге себер ак армиясе шәһәрне басып алды елның июлендә шәһәр кызыл армиясе тарафыннан кире кайтарылган пермь халык саны буенча екатиринбург чиләбе һәм уфадан кечерәк булса да урал шәһәрләре арасында иң зур сәнәгый җитештерү күләменә ия пермь крае сәнәгатенең өлеше край үзәгендә урнашкан электр энергетикасы нефть һәм газны эшкәртү химия нефтехимия урман эшкәртү полиграфия һәм азык төлек сәнәгатьләре үсеш алганнар пермь транссебер магистраленең мөһим тимер юл төене булып санала биредән төньяк уралга үзәк россиягә һәм ерак көнчыгышка тимер юл сызыклары баралар кама елгасы пермьне аурупа су юллары белән тоташтыра бу ак балтыйк кара азак һәм каспий диңгезләре портларына йөкләрне яңадан төяүсез ташырга мөмкинлек бирә пермь янында халыкара большое савино аэропорты урнашкан пермь мәгариф үзәге булып санала фәнни институтарның кайберләре россия фәннәр академиясенең урал филиалына берләштергәннәр пермь берничә югары уку йорты урнашкан пермь дәүләт университетыпермь дәүләт техника университеты пермь дәүләт педагогия университеты пермь дәүләт табибият акдемиясе пермь дәүләт фармацевтика акдемиясе пермь дәүләт авыл хуҗалыгы акдемиясе пермь дәүләт сәнгать һәм мәдәният акдемиясе пермь дәүләт хореография мәктәбе югары икътисад мәктәбенең пермь филиалы һ б биредә шулай ук өч хәрби уку заведенияләр урнашкан актаныш авылы актаныш районы үзәге ул казаннан чакрым ераклыкта урнашкан актаныш утырган тауның бер өлешен ирмәш икенче өлешен текә тау дип атап йөртәләр агыйдел ягыннан караганда актаныш очарга канат каккан аккошны хәтерләтә яшеллеккә төренгән күп катлы ак биналар менә менә зәңгәр күккә ашар кебек тау астында урал таулары итәгеннән юл алган агыйдел елгасы ага аның матурлыгы күп җырларда җырлана хикәяләрдә сөйләнә актаныш районын үтеп беркадәр акканнан соң агыйдел камага килеп кушыла актаныш авылына кешеләр моннан еллар элек күчеп утырганнар авыл башта хәзерге нөркә урманының көньяк көнчыгыш өлешенә урнашкан булган аның исеме авыл эченнән ага торган актаныш елгасы исеменнән алынган бер кешегә каяндыр кунак килә өй хуҗасының ындыр табагында ашлык суккан чагы була килгән кеше хуҗаның кечкенә малаен капка төбендә очратып әтисенең кайда икәнен сорый һәм әтисен чакырып килергә куша миңа синең әтиең таныш бит дигән сүзне дә әйтә малай әтисенә барып синең бер ак танышың килгән сине чакыра ди килгән кунак хуҗаның яхшы ук дус кешесе була һәм ул ак чырайлы булган күрәсең шуннан хуҗа кеше дусты янына килеп исәнлек саулык сорашкач минем малай синең ак танышың килгән сине чакыра дип көлеп сөйләгән имеш шуннан соң бу малайга ак таныш кушаматы береккән ул вакытта елгада су тегермәне булып шактый тирән буа була берникадәр вакыттан соң су коенганда шушы ак таныш кушаматлы малай буада батып үлә буаны актаныш буасы дип йөртә башлыйлар тора бара бу исем елгага да күчә аннары авыл да актаныш дип атала башлый икенче риваять буенча имеш актаныш аккошлар иле булган ә аккошлар табигатьнең иң чиста һәм матур урыннарын сайлыйлар ихтимал бу риваятьтә хаклык бардыр актаныш агыйдел һәм иске идел елгалары буена утырган актанышның урыны бик матур ул яшеллеккә күмелгән елга инеш тау итәкләре юл буйларына чокыр тирәләренә агачлар утыртылган актаныш уртасыннан актаныш елгасы ага ул зур түгел авылны икегә аера авылда тагын ак инеш бар аны һәрвакыт карап һәм чистартып торалар инеш актаныш елгасына кушыла авылдан ерак түгел озын күл чөгәнә күле бака күле үлек күле исемле күлләр урнашкан актанышның ике ягында нөркә һәм бүләк урманнары бар бүләк урманы янында гына матур агач корылма белән уратып алынган чишмә чыга һәр ел саен җәй көне чишмәне чистарталар һәм корылмасын буйыйлар авыл читендә куян сазлыгы исеме алган сазлык олый басуы һәм нөркә яланы бар актаныш зур авыл анда элек мәчетләр мәдрәсәләр һәм кибетләр күп булган елда авыл мәчетенең манарасы киселүне авыл халкы бик авыр кичерә хәзерге вакытта авыл мулласы яшь буынга дин сабагы укыта укырга кызлар һәм егетләр бик теләп йөри авылда ике зират бар иске һәм яңа зиратлар ул зиратларны карап чистартып һәм коймаларын төзәтеп торалар моның өчен аерым кешеләр билгеләнгән нефть карамай кабынып китергә дөрләп яна башларга рус һәм татар телләренә төрек теле аша кергән фарсы алынмасы җир астыннан табыла торган үзенә хас исле карасу майсыман сыекча углеводородлар кушылмасы нефтьнең төсе кызгылт зәңгәрсу ак төссез дә булырга мөмкин әзербайҗандагы сурухан чыганагыннан ак алжирның кайбер чыганакларыннан су сыман төссез нефть табыла сирәк очракларда нефть бик тыгыз парафинлы ярымкаты да булырга мөмкин җир шары юшкын сүрүендә таралган фаразлаулар буенча нефть сүзе аккад телендә барлыкка килә борынгы иран аккад телле халыкларны үз империясенә кертә һәм нефть сүзен үзләштерә рус теленә нефть сүзе иран иленнән килә котов сәфәре дигән китапта ел нефть берничә тапкыр телгә алына фарсы теленнән юнан теленә нефть аннан латыйн теленә дигән сүз килә нефтьнең составы күмер тудыргыч водород әче тудыргыч күкерт азот сумала һәм асфальт матдәләре кебек югары молекуляр төзелешле кушылмалар да керә нефть шундый йөзләрчә кушылмалардан тора нефть янганда мдж г җылылык аерылып чыга нефть составына кергән күкерт һәм аның кушылмалары зарарлы алар металларда коррозия китереп чыгара күпчелектә нефть судан җиңел тонна нефть су өстендә км пленка хасил итеп җәелә нефть суда эреми ләкин бензол хлороформда тиз эри нефть мөһим файдалы казылмаларның берсе табигатьтә нефтьнең группасы табыла метанлы олеинлы нафтенлы ароматик иң күп бензин чыга метан нефтендә нефть белән бергә иярчен газ да чыгарыла ул еш кына нефтьтә эрегән була иярчен газ составына этан пропан бутан пентан кергәнлектән ул химия промышленносте өчен яхшы чимал татарстан нефте төрле углеводородлардан тора чикле ароматик циклопарафиннар галимнәр исәпләвенчә нефть диңгез төбендә тупланган организм калдыклары черүдән барлыкка килгән палеозой эрасының девон ташкүмер чорларында млн ел элек татарстан территориясендә җылы диңгез була анда яшәгән күпләгән организмнар утырма токымнар арасында калып югары басым температура тәэсирендә нефтькә әйләнә татарстан территориясендә нефть битум чыганагы бар нефтьне эшкәртү һәм нефтехимия төрдәге продукт бирә нефть төрле молекуляр массалы һәм төрле температураларда кайный торган углеводородлар катнашмасы булганлыктан аны куып төрле фракцияләргә дистиллятларга аералар ә алардан тан алып с ка кадәр температура интервалында кайный торган углеводородларыннан торган бензин с температурада кайный торган углеводородларыннан торган лигроин кайнау температурасы с булган углеводородларын эченә алган керосин ә аннан соң газойлъ алалар болары нефтьнең үтә күренмәле продуктлары дип йөртелә бензин пешкәкле двигательле автомашиналар һәм очычлар өчен ягулык итеп файдаланыла ул шулай ук майларны каучыкны эретүче итеп тукыма һ б чистарту өчен кулланыла лигроин трактор ягулыгы булып санала керосин трактор реактив очкыч һәм ракета ягулыгы газойлъ дизель ягулыгы сыйфатында кулланыла нефтьне куып үтә күренмәле продуктларны аерып алгач үзле кара сыеклык мазут кала мазутны өстәмә рәвештә куып автотрактор авиация дизель һәм башка төр техниканы майлау өчен майлар алалар өстәмә куып майлар алудан тыш химик эшкәртү юлы белән мазуттан бензин да алалар шулай ук казан установкаларында сыек ягулык итеп тә файдаланалар кама автомобиль заводы кыскача камаз тулы исеме камаз ачык акционерлык җәмгыяте камаз ааҗ урысча публичное акционерное обество пао камаз инглизчә зур йөк автомобильләре җитештерүче предприятие хәзерге вакытта ростех дәүләт берләшмәсенә керә атаклы дакар ралли рейдларында да камазлар билгеле машина беренче камаз автомобильләре елның февралендә җитештерелде шуннан соңгы ел эчендә ел азагына кадәр предприятиедә йөк автомобиле һәм миллионнан артык йөрткеч эшләнгән россия федерациясендә һәм бдб илләрендә тулы массасы тонна булган һәр өч автомобильнең берсе камаз камазлар дөньяның ләп илендә эшли зур йөк автомобильләре җитештерү күләме буенча камаз дөньяда унберенче урынны ә дизель йөрткечләр буенча сигезенче урынны алып тора камаз шассиларының гомуми характеристикасы тәгәрмәч формулалары х х х х х х төялгән йөк һәм өскормаларның гомуми массасы тонна транспорт автомобильләренең һәм махсус техниканың тулы массасы тонна үзбушаткычларның тулы массасы тоннага кадәр транспорт шассилары нигезендәге автопоездларының тулы массасы тонна иярле тягач нигезендәге автопоездларның тулы массасы тонна камаз машиналары рамнарының монтажлау озынлыгы мм камаз йөрткечләрендә дизель һәм газ ягулыгы кулланыла камаз йөрткечләренең егәрлеге ат көче иярле тягачларда камаз көч куәт агрегатлары составына кертелгән ат көчле импорт йөрткечләре дә һ б кулланыла тоташтыру тартмалары һәм камаз кабиналар ике яки өч утыргычлы бер яки ике ятаклы шулай ук ятаксыз яңа модельләр җәяләр эчендә тәгәрмәч формулалары тренер хавьер грасия рәсми нигезләнү датасы ел ләкин клуб елдан башка исеме белән чемпионатта уйнаган төп төсләре якут төсендәге яшел кызыл яшел команда с п горбунов исемендәге завод нигезендә оештырылды елдан команда рсфср чемпионатында катнаша русияның премьер лигасында елдан бирле уйный югары дивизионга чыгып клуб хәзер үк бронза медальләрне җиңде ә елда үзенең еллык юбилеена чемпион булды ә киләсе елда икенче тапкыр алтын титулын алды козко ревишвили рыжиков ансальди джефтон квирквелия орехов попов салуквадзе томас фдоров шаронов баляйкин галиулин карадениз кобенко нобоа ребров рязанцев семак сибайя адамов бухаров милошевич кабзе козко ревишвили рыжиков томас ансальди навас салуквадзе калешин орехов попов квирквелия шаронов быстров сибайя семак рязанцев нобоа баляйкин горбанец муравски карадениз касаев домингес бухаров портнягин кабзе уфа яки өфе башкортстан республикасының башкаласы һәм бер вакытта уфа районының дә үзәге составына керми караидел белән дим елгаларның агыйдел елгасына кушыла торган урынында урнашкан россиянен эре мәдәни фән һәм икътисад үзәге халык саны буенча аурупада нче урында тора уфа шәһәре агыйдел елгасының сул ягында аңа караидел һәм дим елгалары кушылган төшендә урнашкан көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы километр төньяктан көньякка озынлыгы километр уфа шәһәренең уку йортлары юнәлештә белгечләр әзерли әйдәүче югары уку йортлары республикада фәнни педагогик кадрлар әзерләүче төп үзәкләр булып исәпләнәләр уфада русянең эре нефть эшкәртеү һәм химия заводлары урнашкан улар арасынды яңа уфа нефть эшкәртеү заводы уфа нефть эшкәртеү заводы уфаоргсинтез уфанефтехим шәһәр аша идел мәскәү владимир түбән новгород чабаксар казан уфа урал мәскәү рязань пенза самар уфа чиләбе р уфа стәрлетамак ырынбур автоюллар баралар моны да карагыз уфа тимер юл вокзалы тимер юл уфага елда килә уфада куйбышев тимер юлының башкорт бүлекчәсе идарәсе урнаша ырынбур елларда чкалов россиядәге шәһәр ырынбур өлкәсенең үзәге һәм бер вакытта ырынбур районының үзәге составына инми көньяк уралда сакмар белән җаек кушылган урында урнаша халык саны кеше шәһәр ырынбур исеме белән төзелә ә елларда атаклы совет очучысы валерий чкалов хөрмәтенә чкалов исемен йөртә гәрчә аның ырынбурга бер катнашы булмаса да шәһәр җаек елгасы буенда аңа сакмар елгасы кушылган урында мәскәүдән км ераклыкта урнашкан ырынбур тулысынча аурупада урнашкан җаек елгасы аша җәяүлеләр йөрмәле күпердә аурупа һәм азия арасында чикнең тарихи билгесе тора ләкин бу чик халыкара географик берлек тарафыннан елдан бирле танылмый чөнки чынлыкта аурупа азия чиге урал таулары мугоҗар таулары һәм эмба елгасы аша үтә шул сәбәпле ырынбур тулысынча аурупа шәһәре булып санала ырынбур дан сәгатькә һәм казан вакытыннан сәгатькә аерылучы сәгать поясында урнашкан ырынбурның климаты кискен континенталь җәй җылы елның биш аенда уртача көн температурасы кыш салкынча иң зур кар катламы февральда күзәтелә см елык уртача климатик күрсәткечләре милли состав руслар татарлар украиннар казакълар башкортлар ырынбур административ округка көньяк һәм төньякка бүленгән төньяк округ үзенә сәнәгый һәм дзержинск районнарын ала ә көньяк округ ленин һәм үзәк районнарны төньяк округ составына авыл торак пункты керә каргала һәм самородов бистәләре кызыл калкулык һәм күлләр авыллары ырынбур эре транспорт төене шәһәрдә самарга орскига уральскига актүбәгә өфегә барган юллар киселешә пуезлар мәскәүгә екатринбургка өфегә самарга чиләбегә киевка адлерга ташкәнткә нурсолтанга бишкеккә йөри шәһәртирә электропоездары новосергиевка акболак куандык сарыкташ сакмарга йөри шәһәр аша федераль юл казан ырынбур акболак казакъстан белән чиге үтә шәһәрдә ике аэродром хәрби ырынбур төньяк һәм гагарин исемендәге аэропорт аэропортта ырынбур авилиняләре теркәлгән ырынбурда башка хакимият башлыгы булып шәһәр администрациясе башлыгы тора ел ахырыннан шәһәр мэры һәм администрация башлыгы вазифалары аерылган шәһәр мэры юрий миеряков канун чыгару хакимиятен ырынбур шәһәр шурасы башкара аның рәисе андрей шевченко күрәм шәһәр чиксез дала кургаш шикелле соры күк син микән бу зур ырынбур кая сарыкны куып чыгарган алибек чал кашлар астында ачулану ялкын туудыра эссе ак патшалар кәлгәсе дип хәтердә син ырынбур син далада кыя сымак тордын беткесез зарлану җил тавышлар куркыныч җәза һәм богау кан көенеч шәһәре без курыккан идек сине ырынбур чокып яздык сиңа ырынбур син каһәр суккан җир булдын идейлдән тянь шаньгә тиклем җамбыл җабай улы вижу город степной простор небо серое словно свинец ты ли это большой орымбор куда гнал алибек овец под навесом седых бровей загорается гневом взор душной крепостью белых царей вспоминаешься ты орымбор ты в степях стоял как утес в нескончаемых стонах ветров город крови и горьких слез страшных пыток и кандалов мы боялись тебя орымбор проклинали тебя орымбор ты страшилием слыл орымбор от едиль до тянь шаньских гор җамбыл җабай улы менделеевск шулай ук менделеев шәһәре татарстан шәһәре менделеевск районы үзәге халык саны кеше кама буенда тойма елгасы кама кушылдыгы буенда тын таулар пристаненнан камада км мәжгә тимер юлы станциясеннән көньяккарак км тихоново тимер юлы станциясеннән көнчыгышка таба км казаннан көнчыгышка таба км ераклыкта урнашкан чаллы әгерҗе тимер юлы алабуга мәжгә ижау автомобиль юлы кама елгасында тын таулар пристане шәһәр статусы елда бирелгән менделеевск шәһәрендә һөнәри техник укуханә филиал урта мәктәп гимназия кичке сменалы мәктәп сәламәтлеге чикле балалар өчен мәктәп мәктәптән тыш эш үзәге балалар сәнгать мәктәбе батыр балалар яшүсмерләр спорт мәктәбе айсберг балалар яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл менделеевск бу австралия дәүләте турында мәкалә австралия кыйтгасы турында мәкаләгә күчергә теләсәң австралия кыйтгасы сылтамасы буенча күч австралия австралия тасмания утравына инглизләр нче елда киләләр аерым колония буларак ул инде нче елда булды нче елда бөекбритания үзенә башка австралия җирләрен буйсындырды көнбатыш австралияне нче елда көньяк австралиядә нче елда викториядә ә нче елда исә квинслендта колонияләр ачылды төньяк территориясендә колония нче елда нигезләнде әкрен генә елдан елга кадәр бөекбритания австралиягә кешеләрне җибәрерүдән туктый нче еллардан алтын чир сәбәпле австралиягә азат кешеләрнең зур миграцияләре башлана елда алтын эзләүчеләрнең зур протестлар була чөнки хөкүмәт алтын эзләр өчен лицензия сатып алырга куша аборигеннар саны колонизация башында мең тирәсе киләсе ел тиз тешә моның сәбәбе шунда аларны көчләп икенче урыннарга куганнар елның референдумы аборигеннарга гражданлык хокукларын биргән австралия югары мәхкәмәсе карары буенча колонизация вакытында җиргә аборигеннар хокуклы булганнар дип игълан ителгән австралия үз теләге белән беренче бөтендөнья сугышында катнашты икенче бөтендөнья сугышы вакытында австралия бөекбританига ярдәм өчен хәрби көч җибәрәләр соңарак сугыш австралия янында да башлана пөрл һарбор хөҗүмнән соң сугыш япония белән дә башлана австралиядә бөтен дөнья татарларына мәшһүр булган җырчы зөлфия камалова яши беренче тапкыр австралиядә театр нче елларда күрсәтелде австралиянең иң мәшһүр актерлары арасында николь кидман мел гибсон рассел кроу кейт бланшетт хит леджер наоми уоттс бар шулай ук хью джекман исемле актер һәм продюсер австралиядә туган аурупа илләренең күбесендә кебек австралиядә цирк өчен махсус бина юк цирклар шәһәрдән шәһәргә сәяхәт итәләр австралиядә иң популяр цирк төркемнәре ынчы урын бөтен австралиядә мәктәпкә йөрү яки өйдә уку өчен теркәлү мәҗбүри мәгариф шәхси штатлар яки территорияләр карамагында төрле штатларда кагыйдәләр төрле ләкин гомумән алганда балалар мәктәпкә яшьтән яшькә кадәр йөри австралия татар диаспорасына гә якын кеше керә гә якын татар гаиләләре австралиянең төрле шәһәрләрендә яши күбесе әделайд шәһәрендә кешегә якын сиднейда һәм кешегә якын мельбурнда яши беренче булып австралиянең мельбурн шәһәренә беренче бөтендөнья сугышы вакытында елда килә бүгенге көндә австралиядә ике татар оешмасы эшли елда әделайд шәһәрендә яшәгән сәгыйть һәм ләйлә садри көньяк австралия татар оешмасын оештырганнар канада ингл фр төньяк америкада урнашкан дәүләт дөньяда россиядән соң мәйданы буенча икенче урында тора океан белән юыла канаданың бары тик бер күршесе бар акш канаданың башкаласы оттава шәһәре канада сүзе гасырда хәзерге квебек территориясендә яшәгән лаврентиан ирокезларының үле лаврентиан теленнән тәрҗемә иткәндә авыл сүзен аңлата канада территориясенең көнбатыш өлеше таулы көнчыгыш өлеше тигезлек төньяк һәм өлешчә төньяк көнчыгыш ярлары түбәнлек көнчыгыш ярлары текә көнбатышта ярлары исә бик биек кыйтганың урта өлеше һәм канада арктика архипелагының кыйтгага тоташкан урыны тигезлек һәм платолардан гыйбарәт гудзон култыгының әйләнә тирәсе түбәнлек лаврентий калкулыгы үзәк тигезлекләр бөек тигезлекләр бар канаданың көнбатыш читендә кордильер таулары көньяк көнчыгышта аппалач таулары урнашкан уран тимер никел бакыр тутыя кургашын алтын һәм көмеш ташкүмер нефть табигый газ чыганаклары бар климаты канаданың төньяк өлешендә арктик һәм субарктик көньякта уртача континеталь гыйнварның уртача темпертурасы төньякта с көньякта с июльнең уртача темпертурасы төньякта с көньякта с көнбатыш яр буенда еллык явым ммдан артык көнчыгыш яр буенда ммгача үзәк төбәкләрдә мм төньякта ммдан азрак канадада елгалар күп алар нигездә кар һәм яңгыр сулары белән туена ике йөздән артык эре күл бар канадада төньяк боланы мускус үгезе ак аю котып тлкесе лемминг котып куяны тундра кыртавыгы ябалак поши бизон дикобраз бүре кондыз һ б хайваннар яши елагалар һәм күлләр балыкка бай милли парклар банф вуд баффало глейшер җаспер йоһо һәм башкалар канаданың төп халкы эскимослар һәм индейлар гасыр азагында канадага аурупалылар килә башлаган французлар пор руаял һәм квебекка нигез салганнар квебек яңа франция мөстәмләкәсенең колониясенең үзәге булып калды елларда канада территориясендә беренчеанглия мөстәмләкәсе яңа шотландиябарлыкка килде җидееллык сугыш нәтиҗәсендәбөекбританияяңа францияне басып алган елда квебек вилаятькә югары һәм түбән канадалар бүленгән канада конституцион монархия канада провинциягә һәм территориягә бүленә провинцияләр территорияләр беренче рәсми куплеты канадада икетеллелек бар инглиз һәм француз телләрен дәүләт телләре итеп кабул иттеләр канадада яшәүче татарларның төгәл саны билгеле түгел иҗтимагый чараларда актив рәвештә йөзгә якын кеше катнаша монреальда ел саен сабан туе үткәрелә илдә яшәүче татарлар арасында өлкән буын вәкилләре нигездә кытай урта азия төркия илләреннән күченеп килгән яшь буын исә соңгы елларда уку белән канадага килеп монда төпләнеп калган татарлар алга гүзәл австралия ингл австралиянең рәсми дәүләт гимны елда референдумда сайланды елда кабул ителде гимн авторы питер доддс маккормик җыры беренче тапкыр елның ноябрендә сидней шәһәрендә башкарыла соңрак елның гыйнварында ун мең кешелек хор нәкъ шушы җыр белән австралия берлеге төзелүне тәбрикли әмма гимнның авторы питер доддс маккормик үзенә тиешле фунтлык бүләкне беренче башкарылудан соң утыз ел үткәч кенә ала ә җыр ул вакытта инде рәсми статуска ия булмаса да төрле чараларда киң кулланыла торган була бары елда гына ил тарихында беренче тапкыр чын милли гимн га бәйге игълан ителә аның финалына белән беррәттән матильда вальсы һәм австралия җыры да чыга тагын бер ел үткәч дәүләт статистика оешмасы мең кеше арасында гимн турында сораштыру үткәрә һәм яңадан беренче урынга чыга ә дәүләт барыбер бу җырны гимн итеп танырга ашыкмый әле елда ул бу хакта тагын бер милли плебисцит үткәрә алда телгә алынган җырларга бәекбритания гимнын да өстиләр шуңа да карамастан тавыш җыеп халык җырын белән икенче урында калдыра ниһаять елда беренче башкарылудан соң ел үткәч хөкүмәт һәм генерал губернатор җырны рәсми милли гимн итеп раслыйлар гимн һәркайсы кушымталы биш куплеттан тора гадәттә рәсми чараларда аның беренче яки беренче һәм өченче куплеты гына башкарыла ижау россия шәәре удмурт республикасының башкаласы шәәр көнчыгыш аурупа тигезлегендә идел һәм нократ елгалар арасында иж елгасы буенда урнашкан шәһәрнең төп сулыгы гасырның икенче яртысында корылган ижау буасы мәйдан га горький тимер юлының ижевск станциясе шәһәр аша р алабуга ижау р ижау игра сарапул р ижау сарапул автоюллар баралар ижау аэропорты ижау халыкара стандарт буенча сәгать поясында урнаша бу сан системасы буенча исәпләгәндә гә тигез елда айларның иң салкыны февраль уртача иң җылысы июль уртача елның урта җил тизлеге м с һава дымлылыгы шәһәр исеме иж елгасының исеменнән чыккан күп гасырлар элек ижау шәһәре урнашкан жир иң башта алтын урданыкы булган аннары казан ханлыгына кергән ижау елда тәфкилев морзаның җирләрендә аның белән алдан килешүсез тимер ясау заводы янындагы бистә буларак нигезләнә моны да карагыз ижау воткинск күтәрелеше бөек ватан сугышы вакытында ижауга берничә оборона предприятиеләре эвакуацияләнәләр хәзерге вакытта ижау районына бүленә шәһәрнең төп ширкәтләре һ б югары уку йортлары чуашстан республикасы чуашия русия федерациясе составына кергән республика башкаласы шупашкар шәһәре халык саны кеше мәйданы км дәүләт телләре буларак чуваш һәм рус телләре исәпләнә чуашстан республикасы көнчыгыш аурупа тигезлегендә күбесенчә иделнең уң ярында сыры һәм зөя елгалар арасында урнаша чуашстанның иң биек ноктасы м шомырша районының яблоновка авылы янында фосфоритлар янучан сланец запаслар млн т торф чыганаклары климат уртача континенталь июльнең уртача температурасы с гыйнварның уртача температурасы с уртача еллык явым төшем күләме мм төп елгалар идел чабаксар сусаклагычы сыры цивиль аниш бездна киря меня гөбенә бола республиканың төньяк районнарда кәсле көлсу туфраклар көньяк көнбатышында кара туфраклар республика күбесенчә урманлы дала зонасында урнаша идел аръягындагы өлеше төньяк тайга урнаша урманнар территориянең якынча өлешне биләп торалар нарат чыршы каен имән юкә күпчелеген тәшкил итәләр хайваннар дөньясы көрән аю бүре төлке урман мәчесе сусар ондатра тиен сөркә поши һ б чуашия территориясендә неолит палеолит һәм мезолит памятниклары сакланып калганнар безнең эрага кадәр нче меңъеллыкта урта иделгә фин угыр кабиләләр арасында көньяктан килгән фатьяново һәм баланово археологик культуралары кабиләләре барлыкка киләләр безнең эрага кадәр нче меңъеллыкта монда абашево һәм археологик культуралары кабиләләре киләләр алар белән монда терлекчелек китмән игенчелеге барлыкка киләләр гасырда урта иделдә идел буе болгары барлыкка килә елда идел буе болгарны алтын урда гаскәрләре яулап алалар чуашиянең төньяк районнарга күчереп урнашкан болгарлар һәм фин угыр халыклары аралашу нәтиҗәсендә гасырда чуаш халкы барлыкка килә казан ханлыгы яулап алуыннан соң чуашларга православ дине көчләп кертелә башлый чуаш республикасы идел нократ икътисади районына керә республиканың сәнәгате күбесенчә чабаксарда һәм яңа чабаксарда урнаша монда чуашиядә сәнәгый продукциясенең өлеше җитештерелгән чуашия республикасы дәүләт советы иң югары вәкиллекле закон чыгару органы кәнәфидән тора министрлар кабинеты югары башкарма органы башлыгы премьер министр удмурт республикасы составындагы республика идел буе федераль бүлгесенә керә башкаласы ижау шәһәре республика урта уралның көнбатышында урнашкан көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы км төньяктан көньякка км иң югары ноктасы м республиканың төньяк көнбатышында урнаша удмурития континенталь климат зонасында урнаша урта ел температурасы елнның иң җылы ай июль иң салкын гыйнвар максималь температуралар ка кадәр җитә минималь температура елның декабрендә күзәтелгән һәм ул ны тәшкил иткәнның глазов алабуга малмыж һәм сарапул өязләре кергәннәр башта өлкә үзәге булып глазов шәһәре билгәләнгән ләкин елда үзәк ижауга күчерелгән бөек ватан сугышы вакытында удмуртиягә ширкәт эвакуацияләндгән моны да карагыз удмуртия халкы милли состав моны да карагыз удмуртиянең административ территориаль бүленеше удмурт республикасының дәүләт хокукый корылышы россия федерациясе конституциясеһәм удмурт республикасы конституциясе белән билгеләнә югары канун чыгару һәм контроль органы биш елга сайлана торган удмурт республикасының дәүләт шурасы хәзерге составы елда сайланган рәисе владимир невоструев башарма хакимият президент һәм республика хөкүмәте удмуртия зур үскән промышленность һәм күп тармаклы авыл хуҗалыгы белән республика шулай ук республикада иң зур оборона предприятиеләрлнең туплпанышы республика нефть белән бай елда млн т нефть чыгарылган сәнәгатьнең төп тармаклар машиналар төзү металл эшкәртү кара металлургия һәм агач эшкәртү сәнәгате энергетика ижау сарапул глазов һәм воткинскта җылылык электростанция бар металлургия җитештерү ижауда туплпана металл кою производствосы ижауда һәм воткинскта шулай ук җиңел автомобиль һәм автофургоннар мотоцикллар ау мылтыкларның ңитештерү бар агач хәзерләү төньяк һәм көнбатыш районнарда үткәрәләр предприятиләрнең зур өлеше хәрби сәнәгать комплексы белән бәйләнгән авыл хуҗалыгы файдаланыла торган җирләре республиканың урынын ала терлекчелектә мөгезле эре терлек һәм дуңгызлар өстенлек итәләр арыш бодай карабодай солы борчак мәккәй көнбагыш җитен рапс бәрәңге яшелчәләр үстерәләр республиканың территория аша өч федераль әһәмиятле юл уза р алабуга ижау р ижау игра глазов р ижау сарапул республиканың бердәнбер аэропорты ижауда урнаша төп линияләр казан әгерҗе екатеринбург киров балезино пермь ижау воткинск люкшудья көлмез профессиональ клублар зенит ижевск футбол клубы россиянең икенче футбол дивизионында уйный югары хоккей лигада ижсталь хоккей клубы уйный саранск шәәре мордовия республикасының башкаласы халык саны кеше буйсындырылган торак пунктлары белән кеше шәәр инсар елганың сул ягында мәскәүдән километр көчыгыштарак урнашкан климат уртача континеталь гыйварның урта температурасы с июльнең урта температурасы с явымнар саны ел эчендә мм куйбышев тимер юлының саранск станциясе шәһәр аша р түбән новгород арзамас пенза сарытау р саранск сембер р саранск рузай инсар р саранск краснослободск автоюлы автоюллар узалар саранск аэропорты саранск елда россиянең көньяк көнчыгыш чикләрендә крепость буларак нигезләнә саранск күп милләтле шәһәр шәһәрлеләр арасында төп халыклар булып руслар мордва һәм татарлар дип санала саранск эчке бүленеше буенча өч административ районга бүленгән сәнәгатьнең төп тармаклары шәһәрдә мәктәпкәчә мәгариф учреждениясе мәктәпкәчә мәгариф учреждениясе һәм өстәмә белем бирү учреждениясе эшли һ б югары уку йортлары ирзә теле мардыа теленең бер юнәлеше ирзә теле фин угыр телләре гайләсенә керә рус һәм мукшы телләре белән официаль мордовия җөмһүритсында дәүләт теле булып санала бу телдә якынча мең кеше сөйләшә мордовия җөмһүритсының төньяк көнчыгыш һәм төньяк көнбатыш якларында җөмһүритга якын тирә яктагы нижга пинз самара сарытау ырынбур сембер өлкәләренең чуаш башкортстан һәм татарстан җөмһүритларының кайбер урыннарында ирзә теле кулланучыларын очратып була чит илләрдә дә әрмәнстан эстония казакъстан һ б ирзә телендәге диаспоралар очрый ирзә телендә хәзерге заманда үзгәрешсез нәкъ рыс телендәге кебек кирилл әлифбасында язалар ирзә теле мукшы теленә бик тә охшаш әмма фонетикада морфологиядә һәм сүзлектә аермалары бар мордовия җмһүрятсы мокш эрз мордовия җмһүрятсь россия федерациясе субъекты идел буе федераль бүлгесенә керә җмһүрят башкаласы саранск шәһәре мордовия көнчыгыш яп тигезлегенең көнчыгышта урнаша җмһүрятның көнбатыш өлеше ока дон тигезлегендә урнаша үзәк һәм көнчыгыш өлешләре идел буе калкулыгында урнаша мордовия җмһүрятсы мәскәүгә иң якын әсәй җмһүрятсы климат уртача континенталь гыйнварның уртача температурасы с июльнең уртача температурасы с гидрографик ягыннан мордовия ике өлешкә бүленә көнбатыш өлеше мокша бассейны җмһүрят террриториянең өлеше көнчыгыш өлеше сыры бассейны өлеше төп елгалар мокша сыры сивинь исса вад парца алатырь инсар пьяна мордовиянең эре торак пунктлары моны да карагыз мордовиянең административ территориаль бүленеше фосфоритлар янучан тимер рудасы известьташ атемар чыганагы цемент чималы чамзинка районы һ б удмурт теле фин угыр телләренең берсе рус теле белән бер рәттән удмурт республикасының дәүләт теле дип санала коми һәм коми пермяк телләре белән бергә фин угыр телләрнең пермь төркеменә керә удмурт теле лексикасында татар һәм рус телләреннән бик күп алынмалар очратып була шуның өстенә удмурт телендә дүрт дифтонг билгеле уа куара аваз уи куинь өч ау тау рәхмәт оу бугоу богау күбесенчә соңгы иҗегенә төшә кушу төсмерендә чыгарылма буларак беренче иҗеккә төшә мәсьәлән пега йөгер пыре кер шул ук вакытта пыре керә дигән сүз удмурт телендә сүз төркеме бар исем сыйфат сан алмашлык фигыль рәвеш теркәгеч кисәкчәләр һәм ымлыклар бәйлек исем сан тартым һәм күрсәтү категорияләргә ия була грамматик җенес категориясе юк күплек саны ос сузыклардан соң яки с тартыклардан соң суффикслары белән күрсәтелә барлык исемнәр килешләр белән төрләнәләр удмурт телендә килеш бар ар телендә төрки телләрдән алынма сүзләр күп бер мең чамасы мәсьәлән адями кеше адәм баласы капка капка укс акча янгыш ялгыш яратсько яратам байлык байлык апае апа ханым байтак байтак бакча бакча куно кунак барыбыр барыбер пайда файда дунне дөнья сяська чәчәк улмо алма яке яки татар телендә ар теленнән алынма сүзләр бар мәсьәлән бүкән сүзе ар телендә пукон сүзеннән миләш сүзе ар телендә палэзь сүзеннән алынган удмурт телендә күплек сан сүз сузык хәрәфкә беткән очракта ос кушымчасын өстәп тартык хәрефкә беткән очракта с кушымчасын өстәп ясала мәсьәлән со ул соос алар гурт авыл гуртъс авыллар удмурт телендә өч шивә һәм берничә арадаш сөйләшләр группасын аералар ар теленә тәрҗемә ителгән халыкара кришна аңы җәмгыяте китаплары исемлеге удмуртия арлар эрзя фин угыр халкы телләре буенча якын мукшы халкы белән бергә мордва халкын тәшкил итә эрзя халкы мукшылардан төньяк көнбатышта яшәгән булалар елда арта ариса хәзәр каһаны йосыф тарафыннан аңа салым түләүче халык буларак искә алына кайбер белгечләр аларны эрзя белән бәйлиләр шулай ук халкы турында гасырда ибне хәүкәл искә алып китә ләкин бу халык фин угыр халкы буларак түгел ә русларның бер төркеме буларак карала эрзя турында арджаннар мукшылар белән беррәттән гасыр башында фарсы галиме рәшид әд дин хәбәр итә ногай бәке йосыф мәскәүгә җибәрелгән хатта рзяннар турында яза эрзяларның күбесе христиан булса да кайберләре борынгы бабаларының диненә кайта бара һәр елны июльдә эрзя халкының борынгы дини гыйбадәт бәйрәме раськен озкс уза ул бәйрәмне рус праваслау чиркәве үз вакытында тыйган булган бу бәйрәм үзенең чын мәгънәсендә соңгы тапкыр елда үткәрелгән булган елларда эрзя халкы ул бәйрәмне торгызган мордовия хакимиятләре раськен озксны гади бер фольклор бәйрәменә әйләндерергә тырыша ә праваслау чиркәү хезмәткәрләре армый талмый бәйрәм оештыручыларны мәҗүсилектә гаепли әмма раськен озксны үткәрүче эрзялар үзләрен мәҗүси дип танымый чөнки алар алланың берлегенә ышаналар һәм алланы үзләренчә инешкипаз яисә кыска гына паз дип атыйлар алладан ярдәм сораганда алар шулай әйтә паз чангодть паз чангодть ши кояш көн ши валда көндезге яктылык хәерле көн сай киләчәк алдагы седистот йөрәктән күңелдән седи йөрәк күңел сельмосот күзләрдән сельми күз палы яна паломс янарга юрнай дөрли юрнамс дөрләп янарга мяште күкрәк сияждомс көмешләнеп ялтырарга сия көмеш сюлгам күкрәкчә карксэзе бил билбау зырняштомс алтынланып торырга зырня алтын кельгома яраткан сөекле най һәрвакыт һәрчак гел краеньке төбәккәй панжи ач ачып җибәр панжемс ачарга маеньке май ае шачема касома туган үскән павазу бәхетле эряф тормыш яшәеш тонерь синеке синең сувай кер керсен сувамс керергә эрзя татар сүзлекчәсе икенче куплетка һәм кушымтага тон син ютамс үтеп китәргә молемс барырга пря баш стака авыр верьга югары кандомс йөртергә тотарга китерергә илтергә вий көч куәт энергия макснемс бирергә келей киң бойка җитез өлгер кызу тиз секс шуңа күрә течи бүген течис бүгенгә кадәр седей йөрәк ойме кеше җаны кеше адәм заты прок кебек шикелле сыман ванькс саф керсез лисьмапря чишмә инеш кизләү гайняк ялкынлан гайнемс яңгырарга ялкынланырга морак җырла морамс җырларга панжомс ачарга ачып куярга шумбрат исәнме шумбратадо исәнмесез кудо өй кода кебек шикелле сыман сонць үзе ульхть шумбра исән бул имин бул кама тамагы районы татарстан республикасы составында административ территориаль берәмлек һәм муниципаль берәмлек муниципаль район республиканың көнбатышында идел елгасының уң ярында урнашкан тәтеш апас югары ослан районнары белән куйбышев сусаклагычы акваториясе буйлап лаеш һәм спас районнары белән чиктәш административ үзәге кама тамагы шәһәр тибындагы поселогы районның рельефы уртача м биеклектәге калку тигезлектән гыйбарәт идел яры буйлап югарылыклар традицион рәвештә таулар дип атала таулар богородское таулары сөйки таулары тәтеш таулары район территориясендә шулай ук лобач тавы юрьев мәгарәсе урнашкан ә елга кадәр сөйки мәгарәләре булган алар сусаклагыч белән су баскан һәм юылган күпчелек соры һәм куе соры урман туфраклары жирләр таралган район территориясендә доломитлар балчык һәм гипс запаслары шул исәптән республикада иң эре кама тамагы чыганагы бар ятмаларның бер өлеше үз ресурсын гипс эшләп чыгарды тенеш һәм сөйки авылларында тау эшләре дәвам итә районның көнчыгыш һәм көньяк чигендә куйбышев сусаклагычы аның киңлеге км га җитә сусаклагыч барлыкка килгәнче идел һәм чулман кушылган урыннар район чикләрендә тулысынча урнашкан иң зур елгалар гомуми озынлыгы км дан ким булмаган герб һәм флаг елның июнендә кама тамагы район советы карары белән расланды эшләү белән россия геральдистлар союзы татарстан президенты каршындагы геральдия советы шөгыльләнде кама тамагы районы территориясе көнчыгыш европаның иң зур елгалары булган идел һәм кама елгалары кушылуында урнашкан бу үзенчәлек зәңгәр төсләргә бай бу елга киңлекләренең матурлыгын һәм байлыгын чагылдыра көмеш акчарлак һәм тау сурәтләре төбәкнең табигый географик үзенчәлекләренә күрсәтә район куйбышев сусаклагычы ярында урнашкан аның рельефы идел буе калкулыгының югары массивына ия рәсемдә лобач тавы обач күрсәтелгән яр буеның иң биек ноктасы кама тамагы районы флагы герб нигезендә эшләнгән киңлеге озынлыгына мөнәсәбәтле зәңгәр төстәге турыпочмаклы тукыма була анда сөзәк ярда акчарлак сурәтләнгән район үзәге гасырда иделнең уң як ярында кама тамагы каршысында балыкчылар бистәсе буларак нигез салына гасыр ахырында богородица рождественосы хөрмәтенә чиркәүле зур авыл була соңрак елда авыл шәһәр тибындагы бистә итеп үзгәртелә һәм кама тамагы дип атала районга елның августында нигез салына елга кадәр тәтеш өязенә елларда тәтеш кантонына елларда буа кантонына керә елның июлендә катнашкан теньков районы территориясенең бер өлеше була елның гыйнварында кама тамагы районы бетерелә җирләрне тәтеш районына кушыла әмма елның гыйнварында районны яңадан торгызалар хәзерге вакытта районда мең кеше елгы халыкны исәпкә алу буенча яши шәһәр халкы мең авылда мең хезмәткә яраклы мең укучылар мең пенсионерлар мең халык тыгызлыгы уртача кв метрга кеше кама тамагы муниципаль районында шәһәр һәм авыл җирлеге һәм алар составындагы торак пункт бар районның иң эре сәнәгать предприятиеләре кама тамагы гипс руднигы компанияләре татарстан республикасында төп гипс ташы белән төп тәэмин итүче фоника гипс төзелеш материаллары чыгару эшкәртү һәм җитештерү коры төзелеш катнашмалары ясау һәм башкалар куйбышев исемендәге флотның ремонт базасы судноларны ремонтлау техник хезмәт күрсәтү һәм яңадан җиһазлау авыл хуҗалыгы кама тамагы районының төп икътисады булып тора нигездә көзге бодай көзге арыш арпа борчак үстерәләр терлекчелекнең төп тармаклары сөт ит терлекчелеге һәм дуңгызчылык елда авыл хуҗалыгы предприятиесе һәм крестьян фермер хуҗалыгы эшләгән чәчүлекләрнең гомуми мәйданы мең га тәшкил иткән шуларның мең гектарын ак барс холдингының кама тамагы бүлекчәләре һәм идел терлекчелек хуҗалыгы биләгән мең га сөрү җирләре кызыл шәрык хуҗалыгына олы кенәр һәм ленин исемендәге фермалар шулай ук крестьян фермер хуҗалыкларына туры килә елда кама тамагы районында биш агрофирма һәм фермер хуҗалыгы эшләгән елда камская буртасы большие кляри һәм новагротех компанияләре теркәлгән татарстан республикасының социаль икътисадый мониторинг комитеты бәяләве буенча елның беренче яртыеллыгында кама тамагы районының төп капиталына инвестицияләр млн сум тәшкил иткән ягъни татарстанда инвестицияләрнең гомуми күләменнән елда инвестицияләр юнәлеше буенча авыл хуҗалыгы аучылык һәм балык тоту млн сум һәм файдалы казылмалар чыгару млн сум тәшкил итә республика дәүләт статистикасы федераль хезмәте хисабы буенча елда кама тамагы районына млн сум инвестиция җәлеп ителгән бюджет акчаларыннан һәм кече эшмәкәрлек субъектларыннан тыш елда млн район үзәге казаннан көньяк көнбатышка таба км ераклыкта урнашкан район әһәмиятендәге автоюллар кама тамагы теньки октябрьский р казан к кама тамагы тәтеш к кама тамагы шонгуты р район территориясе буйлап нефть газүткәргечләр уза федераль әһәмияттәге транспорт челтәренең бер өлеше булып торган транспорт юлы киң таралган идел елгасы пристаньлары кама тамагы штп куйбышев затоны һәм тенеш бистәләрендә бар район территориясендә аеруча саклана торган табигать объектлары байкүл һәм урман күлләре юрьев зимовьев богородск һәм коннодольск мәгарәләре теньков кылган даласы шулай ук төбәк әһәмиятендәге табигый тыюлыклар лобач тавы лабышка таулары антонов чокырлары кылган даласының үсемлекләре татарстан республикасының кызыл китабына кертелгән ә лабыш тауларында татарстанда сирәк санда калган хайваннар очрый район территориясендә махсус сакланучы мәдәни мирас объекты урнашкан ике шәһәр төзелеше һәм архитектура һәйкәле республика әһәмиятендәге ике тарихи һәйкәл һәм республика әһәмиятендәге археология һәйкәле мәгариф өлкәсендә урта җиде төп сигез башлангыч мәктәп һәм җиде мәктәп бакча мәктәпкәчә һәм өч өстәмә белем бирү учреждениесе эшли куйбышев затонында нче һөнәри училие эшли мәдәният өлкәсен өч үзәк мәдәният йорты һәм авыл мәдәният йорты авыл клубы китапханә ике музыка мәктәбе ике музей һәм красновидово авылында алексей максимович горький музее туфан миңнуллин иҗат йорты дүрт халык коллективы ике халык театры бер вокаль инструменталь ансамбль һәм бер ветераннар хоры эшләп килә район территориясендә мәчет һәм православие гыйбадәтханәсе бар мукшы мордва халкының ике төп этник группасының берсе икенчесе эрзә фин угыр телләре төркеменә керүче мукшы телендә сөйләшәләр сссрда елгы халык санын алу буенча мордовия республикасында мең мукшы яшәгән булган калганнары аннан читтә үзәк россиянең төрле өлкәләрендә һәм республикаларында идел буенда һәм себердә яши мукшыларның шактый күпсанлы диаспоралары эстониядә австралиядә акшда да яши мукшыларның күпчелеге дин буенча православ шулай ук лютераннар да бар кайберәүләре борынгы милли динне мокшень кой тоталар мукшыларның аерым төркеме булып татарстанның кама тамагы районында яшәүче каратайлар булып тора алар мукшы теле катнаш татар теленең диалектында сөйләшәләр мукшыларның россиядәге санын беренче булып елда узган халык санын алу китерә һәм ул мең кеше тәшкил итә елдагы сан алу буенча мордовиядәге генә мукшылар саны мең була мәгълүматы буенча елда мукшылар саны мең тәшкил итә мукшыларның этник территориясе мәскәүдән көньяктагы һәм көньяк көнчыгыштагы территорияләр мордовиядән кала болар беренче чиратта рязань тамбов пенза өлкәләре шулай ук тула өлкәсенең кынчыгыш өлеше һәм подмосковьеның көньяк районнары серпухов серебряно прудский зарайский хәзерге мукшылар белән тәңгәлләштерелгән андрофаглар геродот әсәрләрендә искә алына ул шулай ук барлык идел буе халыкларына кагылган б э к еллардагы скиф фарсы сугышын да тасвирлый скифларны кысрыклап чыгарган сарматлар яулап алучылар булып киләләр һәм җирле мукшы кабиләләренең бер өлешен үзләренә буйсындыралар ләкин үзләренең аз санлы булулары аркасында үз хакимлеген җәелдерә алмыйлар аттила хакимлеге заманында паннония мукшылары аның гаскәренең бер өлешен тәшкил итәләр һәм аның рум явында катнашалар безнең эраның якынча елында мукшылар идел буе аланнары белән соңрак бортаслар дип аталган берләшмә төзиләр ижга өлкәсе й федерациясенең яп өлешендә урнашкан субъекты мәйданы км халкы кеше шәһәр халкы өлеше авыл халкы өлкә үзәге ижга шәһәре ижга өлкәсе көнчыгыш яп тигезлегенең үзәгендә иделнең ике ярларында урнаша идел өлкәне ике өлешенә күбесенчә урма далалы сулъягына һәм күбесенчә урманлы идел аръягына бүлә идел сулъягын аның көньяк көнбатыш кырыйдан башка анда ука төша түбәнлеге урнаша идел буе калкулыгы мрдьва калкулыгы биләп тора идел аръягын ветлуга түбәнлеге мрдьва калкулыгы биләп тора кырый төньякта вәтские увалы калкулыгының тармаклары климат уртача континенталь июльнең урта температурасы с гыйнварның уртача температурасы с ел эчендә явымнар саны мм барлык елгалар идел бассейнына керәләр төп елгалар идел горький сусаклагычы ука төша кудьма сыры пьяна алатыр узола керженец ветлуга туфраклар кәсле көлсу һәм көлсу өлкә мәйданының өлешен биләп торалар соры урман туфраклары болын кара туфраклар туфраклар саз һәм торф туфраклары урманлылык ижга өлкәсе елның гынварында әвт федератив сиялисар җүрите астфында оештырыла шул ук елның июнендә ул крайга үзгәртеп корыла ә елда исеме горький крае белән алмаштырыла ижга өлкәсе торак пунктлары ижга өлкәсе астфына шәһәр булге һәм муниципаль район керә сәнәгатьнең төп тармаклары машиналар төзү химия кара металлургия агач целлүлоза кәгазь биңел азык төлек сәнәгатьләре машиналар төзү сәнәгате ширкәтләре йөк һәм җиңнл автомобилләрне автобусларны чылбырлы тарткычлары афтаб төеннәрне деталләрне һәм агрегатларны елга һәм диңгез көймәләрен автомобилләр һәм көмәләр өчен эчке яну йөрткечләрне очкычларны станнарны һ б нәрсәне җитештеәләр химия сәнәгате органик синезы нәтиҗәләре пластмассалар синтетик сумалалар оргпыяла лаклар буяулар агулы химикатлар һ б кара выкса кулебаки ижга бор һәм төсле металлургия ширкәтләре ижга торф өлкәнең өч районыныда тоншаево богородск һәм бор чыгарыла өлкәдә арыш бодай солы арпа карабодай шикәр чөгендере озын сүсле җитенне үстерәләр бәрәңгене суганны эшкәртәләр ит сөт һәм сөт терлекчелеге дуңгызчылык кошчылык та үсешен алган өлкәдәге барлык тимер юллар горький тимер юлына карыйлар аның идарәсе дә ижгада урнашкан төп тимер юл төеннәре ижга арзамас идел ука ветлуга һәм сыры елгалары буенча тәртипле рәвештә көймәләр йөриләр эре портлар ижга городец бор кстово өлкә аша федерация һәм төбәк әһәмиятендәге юллар баралар гарәп теле гарәп афразия макрогаиләсенең семит гаиләсенә кергән тел гарәп телендә туган тел буларак якынча млн кеше сөйләшә шуларның күпчелеге якын көнчыгышта һәм төньяк африкада яши гарәп теленнән ислам дөньясының башка телләрендә аеруча төрки урду һәм фарсы телләрендә алынмалар күп урта гасырларда әдәби гарәп теле аурупада төп мәдәният этәргече булып торган бу бигрәк тә фән математика һәм фәлсәфә өлкәләрендә чагылыш тапкан шуның нәтиҗәсендә күп аурупа телләрендә шулай ук гарәп сүзләре бар урта диңгез телләрендә гарәп теле тәэсирен күреп була бигрәк тә испан португаль һәм сицилия телләрендә моның сәбәбе иберия ярымутравының кайбер өлешләрендә аль андалус гарәпләрнең ел идарә итүендә ята гарәп телендә шулай ук башка телләрдән шулар арасында борынгы заманнарда яһүд грек фарсы сириак арамей теленең урта диалекты телләреннән урта гасырларда төрек теленнән һәм хәзерге вакытта аурупа телләреннән алынма сүзләр бар гарәпчә уңнан сулга язалар күпчелек хәрефләр бер берсе белән тоташып языла әмма берничә хәреф сулдан тоташтырып язылмый гарәп телендә сүзләрнең берлек икелек һәм күплек саннары бар исем категориясенә керә торган сүзләр ике җенескә бүленә шулай ук фигыльләр дә ике җенескә бүленә һәм берлек икелек һәм күплек санда үзгәрә гарәп теле флектив телләргә керә ягъни сүзнең тамыры үзгәрергә мөмкин кайбер гарәп сүзләре российская империя дворяне духовенство городские обыватели крестьяне инородцы татарлар күбесенчә ауразия кыйтгасында яшәгән төрки халык халыкара эксперт юрамалары үзен татар дип санаучыларның дөнья буйлап кеше барлыгын күрсәтә татарларның күпчелеге ндә яши соңгы җанисәп нәтиҗәләре буенча халык саны буенча руслардан соң илнең икенче этнос шуларның якынча кеше идел урал буенда урнашкан нда яшәгән халыкның күпчелеген тәшкил итә татарлар өч төп төркемгә бүленәләр идел буе урал себер әстерхан революциягә кадәр үк татарларның берничә этнотерриториаль төркемгә бүленгәнлеге идел буе себер әстерхан кырым литва буҗак турында фикерләр яшәгән ләкин бу классификация татар берлеген гади бер географик яктан бүлеп карау гына була тарихта татар дип күп халыкларны атап йөргәннәр татарлар берничә әлифба иң борынгысы төрки рун язуы гасырдан елга кадәр гарәп алфавиты елларда латин графикасы аннан соң кириллица кулланган борынгы һәм гаять бай әдәби мираска ия халык сакланып калган әдәби ядкарьләрдән иң борынгысы гасырда иске татар төрки телендә язылган кол галинең кыйссаи йосыф поэмасы татар телендәге кулъязма мирас берничә дистә мең данә санала татарча китап басу башланганнан алып гасыр ахырыннан елга кадәр гарәп графикасында татарча якынча исемдә данә китап чыккан гасырның икенче яртысыннан киң халык массаларына бик үк аңлашылып бетмәгән иске татар төрки әдәби теле урынына идел буенда таралган диалектларга нигезләнгән яңа бүгенге милли әдәби тел формалаша башлый бу процесс елларга төгәлләнеп милли әдәби тел иҗтимагый тормышта төп урынны ала шунысын да искәртеп китү моһим революциягә кадәр гомуммилли әдәби телгә чикләнгән сандагы милләтләр генә күчкән тулысынча дөньяда га якын татар яши дип санала ауразия кысаларында татарлар мөстәкыйль төрки мөселман цивилизациясен булдырган берничә халык рәтенә керәләр татар халкының байтак өлеше элеккеге союздаш республикаларның барысында да хәзергечә әйтсәк якын чит илләрдә яши бигрәк тә үзбәкстанда татарлар күп казакъстанда украинада милләттәшебез көн күрә бу белешмәләргә кырым татарлары керми соңгы елларда алар урта азия республикаларыннан ягъни елда сөрелгән урыннарыннан үзләренең тарихи туган илләренә кырымга кайта башладылар татарлар ерак чит илләрдән төркиядә румыниядә польшада кытайда акш да финляндиядә австралиядә япониядә кайбер гарәп илләрендә хәтта латин америкасында да яшиләр аларның төгәл саны билгеле түгел алай да нән алып гә кадәр булырга мөмкин дип исәплиләр кайбер белешмәләргә караганда төркиядә бик күп кырым татары тора алар анда елда кырым ханлыгы басып алынганнан соң төрле чорларда күченеп киткәннәр һәм хәзер инде шактый өлеше төрекләшеп тә беткән чит илләрдәге татарлар үз телләрен һәм мәдәниятләрен саклап аерым җәмгыятьләр булып гомер итәләр алар төрле илләрдәге татар җәмгыятьләре ә соңгы елларда элеккеге ссрб дагы бигрәк тә хәзерге татарстандагы милләттәшләре белән тыгыз элемтәдә торалар шулай итеп татарлар элекке союз киңлекләренә генә түгел ә җир шарының барлык континентларына да диярлек таралып утырганнар шул сәбәпле татар милләтен аерымланып чәчелеп яшәүче халыклар төренә кертәләр мондый билгеләмә нигездә ерак чит илләрдәге һәм беркадәр дәрәҗәдә якын чит илләрдәге төркемнәргә карый бу илләрдәге татар халкы анда диаспора тәшкил итә грек сүзе диаспора халыкның шактый зур өлешенең үзенең төп туган иленнән читтә башка дәүләттә яшәвен аңлата татарлардан рухи мирас белән бергә матди мәдәният өлкәсенә караган мирас та калган шундыйларның берсе халыкның өс киеме өс киеменең бик борынгы төрләре әлбәттә безгә килеп җитмәгән ә инде җиткән кадәресе халкыбызның кабатланмас иҗади көчкә ия булуын күрсәтә гасырлар буена халык бу эшкә үзенең кул көчен генә түгел бәлки матурлыкка омтылышын хыялын эстетик зәвыгын да салган россия фәннәр академиясе медицина генетик фәнни үзәгенең кешенең популяция генетикасы лабораториясе мөдире елена балановская һәм шул ук үзәкнең фәнни хезмәткәре анастасия агджоян елларда башкарылган тикшеренүләр буенча кырым идел урал һәм себер татарларының днк һаплотөркемнәре бераз аерылып тора әлеге тикшеренүләр буенча кырым татарларының генофондында якынча көньяк һаплотөркемнәр кечкенә өлешне көнчыгыш һаплотөркемнәр һәм ауразия һаплотөркемнәре һәм тәшкил итә шулай итеп кырым татарлары генетик портретына хромосоманың урта диңгез һәм алгы азия сызыгы һаплотөркеме һәм якынча көнбатыш нигездә үзәк азия һаплотөркеме өлеше кергән идел буе татарларының һәм һаплотөркеме тәшкил итә ауразиянең көнбатыш өлешендә киң таралган һаплотөркеме балтыйк диңгезе буеннан чукоткага кадәр таралган шулай итеп идел буе татарлары генетик портретларын көнчыгыш европа һәм урал буендагы еш очрый торган һаплотөркемнәр аз күләмдә көньяк вариантлар бик аз күләмдә көнчыгыш ауразия өлеше тәшкил итә себер татарларының генофондында иң еш очрый торган һәм гаплотөркемнәре әгәр казан татарларында һәм һаплотөркемнәре якынча себер татарларында тәшкил итә шулай итеп себер татарлары генофонды нигезен тәшкил итүче һаплотөркемнәр себер һәм евразиянең төньяк өлеше белән бәйле днк тикшеренүләре буенча татарлар төп һаплотөркемнәре идел буе төбәгендә үткәргән тикшеренүләр буенча татарлар арасында шулай ук балкандагы скандинав балкандагы хәттә сирәк очрый торган борынгы төрки һаплотөркемнәре табылды ләкин тикшеренүләр саны әлегә аз тулырак анализ буенча татар һаплотөркемнәре бүленеше фарсы көнбатыш иранлы һаплотөркемнәре бүленешенә бик охшаган һаплотөркемен исәпкә алмаган очракта сембер өлкәсе россия федерациясенең яп өлешендәге субъекты идел буе федераль бүлгесенә керә өлкә үзәге сембер каласы сембер өлкәсе й яп өлешенең көньяк көнбатыш өлешендә урнаша идел өлкә территорияне калку уңъягына һәм иңкү сулъягына бүлә уңүяк өлешен идел буе калкулыгының өлешләре ундыр кременкиһәмсенгилей таулары биеклекләр метрга кадәр җитәләр биләп тора сулъягын исә сөзәк какулыклы тигезлек биләп тора климат уртача континенталь гыйнварның урта температурасы с июльнең урта температурасы с уртача еллык явым төшем күләме мм вегетация чоры якынча көнне тәшкил итә төп елгалар идел куйбышев сусаклагычы көньягында сарытау сусаклагычы сыры зөя олы чирмешән туфраклар күбесенчә кара туфраклар өлкәс күбесенчә урманлы дала зонасында урнаша урманнар территориянең өлешне биләп торалар хайваннар дөньясы поши тиен сусар ак куян һ б гасырларда хәзерге сембер өлкәсе территориясе идел буе болгары астфына керә гасырның ахырында гасыр башында тамерлан һөҗүменнән хәзерге сембер өлкәсе территорияләр җирләр ташландырылылар гасырда бу җирләр казан ханлыгы астфына гасырда й астфына керәләр сембер өлкәсе торак пунктлары татарлар сембер өлкәсенең ике районында күпчелек тәшкил итә иске кулаткы районында абсолүт күпчелек яңа малыклы районында чагыштырма күпчелек тәшкил итә сембер өлкәсендә район районнар исемлеге специализациянең төп тармагы машиналар төзү авиация төзү приборлар төзү станоклар төзү афтабләр төзү сәнәгый җитештерүнең күләменнән процент өлеше сәнәгый җитештерүнең күләменнән өлеше сембердә һәм мәләкәстә тупланган сембер өлкәсендә й автобусларның һәм йөк афтабләрнең өлеше җитештерелә елда мәскәүдән эвакуацияләнгән зил авуы нигезендә ульяновск афтаб авуы барлыкка килә шулай ук сембердә авиастар сп авиация авуы ан руслан һәм ту самолөтлар җитештерү урнаша хәрби сәнәгать комплексына ульяновск механика авуы керә сенгилей һәм новоульяновск шәһәрлерендә цемент авулары урнашалар мәләкәстә автоагрегатлар авуы урнаша авыл хуҗалыгының төп тармагы ит сөт терлекчелеге шулай ук дуңгызчылык сарыкчылык да бар федераль һәм региональ әһәмиятле автоюлларның гомуми озынлыгы км шул исәптә федераль автоюллар озынлыгы км регион автоюллар озынлыгы км өлкәнең көньяк өлешне трассаның өлеше кисеп үтә сембер өлкәсе территориясендә тимер юл ташуларны куйбышев тимер юлының ульяновск бүлекчәсе башкара әрмәнстан җөмһүрияте әйтелеше айастани анрапетутюн кавказ артының көньяк өлешендә урнашкан дәүләт көнчыгышта һәм көньяк көнчыгышта азәрбайҗан көньякта иран көнбатышта төркия төньякта гөрҗистан белән чиктәш диңгезгә чыгышы юк әрмәнстанның хәзерге территориясе елгы рус фарсы сугышыннан соң тулысынча русия империясе составына керә елның маенда монда бәйсез әрмәнстан җөмһүрияте игълан ителә елның ноябрендә әрмәнстанда совет хакимияте урнаштырыла һәм әрмәнстан сср игълан ителә ел елларда әрмәнстан сср ссрбга зсфср составында керә ә елның декабреннән союздаш җөмһүрият елның сентябрендә әрмәнстанда сентябрьдә үткәрелгән референдум нәтиҗәләре буенча җөмһүриятнең югары шурасы әрмәнстанның дәүләт бәйсезлеге турында декларацияне кабул итә елның мартында әрмәнстан җөмһүрияте бмога кабул ителә әрмәнстан әрмән таулыкларының көнчыгыш ягында урынлашкан һәм кече кавказ таулары белән читләнгән әрмәнстан территориясы буйлап елга ага алардан елганың озынлыгы км артык әрмәнстанның төп елгасы аракс әрмәнстанда дән артык күл бар аларның иң зрусы севан әрмәнстанның су ресурслары байтак булса да илдә су дефициты сизелә шуңа күрә әрмәнстанда сусаклагыч төзелгән эчәргә яраклы суның проценты җир астыннан алына әрмәнстанда бакыр ташлы тоз мәрмәр төрле мәке породалары асыл ташлар ятмалары бар сәнәгатькә кирәкле кара һәм төсле металлар ятмалары бар аларның исәбендә бакыр молибден полиметаллик цинк кургаш алтын тимер һәм уран ятмалары шул исәптән әрмәнстанның милли составы буенса ул республика бермилләтле дип әйтергә була ул илнең халкыннан әрмәннәр шулай булсада әрмәнстанда езидлар ассириялылар көрдләр грек халыклары яши һәм рус украин диаспоралары бар әрмәнстан республикасында христианлык тарихы нык бай мәсәлән әрмән дәүләте христиан динен дәүләт дине буларак игълан иткән илдәр арасыннан иң беренчесе әмма бүген әрмәнстан республикасының конституциясы буенча әрмәнстанда дәүләт дине юк әмма әрмән апостол чиркәвенең иҗтимагый әһәмиәтлелеге танылган ул диндә бүген әр халкы тора калганнары езидларның милли дине кеше яки яһүдилек кеше ислам ирәванда һәм абовян районында кешедән артык рәсми мәгълүматлар буенча әрмәнстан халкының мең кеше ы кеше ислам дине тарафдары әрмәнстан республикасы унитар республика аның составы өлкәләрдән өлкәләр аймактардан тора аймак берничә торак пункттан тора яки ирәвандагы кебек округка бүленә өлкәләрдә дәүләт идарәсы алып барыла аймаклар муниципаль хакимиятенә буйсына әрмәнстанның башкаласы ирәван муниципаль хакимиятенә буйсына марз губернаторларына әрмәнстан хөкүмәтеннән һәм президент раславыннан соң хакимият бирелә һәм шулай ук азатлана әрмәнстан республикасы территориясы өлкәгә бүленә әрмәнстанның валютасы драм елның ноябреннән йөри башлый шул вакытка кадәр республикада совет тәңкәләре белән кулланганнар драм луманан тора әрмәнстан валютасының символы әрмән алфавитының да хәрефен аңлата әрмәнстанның замандаш сәнәгәте советлар берлеге вакыттарында төзелгән ул вакытта әрмәнстан ссср ның төбәкләренә станоклар текстиль һәм башка продукция җиткергән ул продукция мәсәлән электроэнергиягә алмаштырылган әр ауыл хуҗалыгында малчылыкгың байтак урыны бәләкәй мал тоту сарык һәм кәҗә асрау белән бәйле бу тармак ареалы таулы урыннарга таралган зур малны тауда тотуы кыенрак әмма шул малчылык төре бәләкәй малы менән бергә кыенлыкларга карамый районда таралган әрмәнстанда игенчелек алып баруы авыр чөнки таулы илдә тигез урыннары әз алай булсада әрмәнстаның күп төбәкләрендә игенчелек кайсы бер техник культуралары йөзем үстерүе генә мөмкин бодай игенчелеге арарат төбәгендә генә нык үзләштерелгән пенза өлкәсе россия федерациясенең яп өлеше субъекты идел буе федераль бүлгесенә керә өлкә үзәге инз шәһәре сембер сарытау тамбу әзән өлкәләре һәм мордовия белән чикләнә өлкә үзәге инз шәһәре елда ныгытма буларак нигезләнә өлкә күбесенчә идел буе калкулыгында урнаша кырый көнбатыш өлеше ока дон тигезлегендә урнаша көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы км төньяктан көньякка км климат уртача континенталь гыйнварның урта температурасы с июльнең урта температурасы с уртача еллык явым төшем күләме көньяк мм төньяк көнчыгыш төп елгалар мокша сыры идел бассейны хопөр ворона дон бассейны сусаклагычлар сыры сусаклагычы вадинск сусаклагычы инз өлкәсенең эре торак пунктлары әгерҗе районы татарстан республикасы составында административ территориаль берәмлек һәм муниципаль берәмлек муниципаль район республиканың төньяк көнчыгышында удмуртия белән чиктәш административ үзәк әгерҗе шәһәре казаннан км көнчыгышка таба һәм ижаудан км ераклыкта урнашкан татар авылы беренче мәртәбә елда телгә алына пугачев восстаниесе басылганнан соң елда әгерҗе нократ губернасының сарапул өязе составына керә елларда авыл яныннан казан урал тимер юлы салына станциягә нигез салынганнан соң әгерҗе төбәкнең иң эре транспорт төене булып китә әгерҗе районы беренче тапкыр елда оеша елда аның территориясенә алабуга авыл хуҗалыгы районына кертелә әмма бер елдан әгерҗе районы элеккеге чикләрдә яңадан торгызыла елга районның мәйданы м тәшкил итә үзәге әгерҗе шәһәре әгерҗе районы көнбатыш төньяк көнчыгышта удмурт республикасы алнаш можга кече пурга кыяс сарапул каракүл районнары белән чиктәш көньякта түбән кама сусаклагычы акваториясе буенча татарстанның минзәлә тукай һәм менделеевск районнары белән чиктәш район сарапул калкулыгының көньягында иж елгасы үзәнендә урнашкан белгечләр бәяләвенчә район климаты татарстанның барлык төбәкләре арасында иң дымлы һәм салкын климатлы биредә җәй кыска ә яз яңгырлы район территориясендә берничә җирле табигать һәйкәле шулай ук кичкетаң табигать тыюлыгы һәм әгерҗе дәүләт аучылык тыюлыгы урнашкан төбәкнең иң зур табигать һәйкәлләренең берсе девәтернә һәм сосново авылларыннан ерак түгел урнашкан кырыкмас елгасы тугае табигать комплексы мең гектардан артык мәйданны били һәм субтаига урманнарыннан үсемлек һәм хайван төрләреннән тора кырыкмас елгасында төр балык бар һәм су тугайларында кошларның төре яши елда мең гектардан артык мәйданда әгерҗе дәүләт аучылык тыюлыгы кондыз һәм чукрак санын арттыру өчен оештырыла хәзер тыюлык урманнарында аулау һәм аулау чикләнгән хайваннарның уннарча төре бар район территориясендә га якын археологик һәйкәл урнашкан аларның күбесе иртә тимер гасырга карый биш археологик объект дәүләт тарафыннан саклана күп кенә күрсәткечләр буенча районда экологик хәл канәгатьләнерлек дип бәяләнә шул ук вакытта күрше удмуртиядә елда атмосферага пычраткыч матдәләр чыгару млн тонна тәшкил иткән әгерҗе муниципаль районының хәзерге гербы һәм флагы елның августында раслана геральдик билгеләр татарстан республикасы президенты каршындагы геральдика советның авторлар коллективы тарафыннан эшләнде һәм татарстан һәм россиянең дәүләт геральдика реестрына кертелде герб кызыл йөз белән бизәлгән ак аттагы җайдак сурәтләнгән яшел кырдан гыйбарәт сыек зәңгәр очлык өстендәге яшел җирлектә көмеш баш киеме кәләпүш шундый ук металл күлмәк чалбар кара җиңсез өс киеме кәзәки һәм итекләр кигән җете кызыл дирбияле көмеш атка атланган сул кулы белән тезген тоткан уң кулын алга сузган җайдак аның уң ягында өстә сигез нурлы көмеш йолдыз йолдызның кыек нурлары кыскарак түбәнге нурлары башкаларыннан озынрак йолдыздан уңга таба алтын канат җәелгән татар милли киемнәре кигән җайдак символик рәвештә бу жирлеккә нигез салучы әгерҗе турында сөйли җайдакның алга сузылган кулы әгерҗе районы халкының якты киләчәккә омтылышын чагылдыра ә калканның югары өлешендәге сигез почмаклы йолдыз җилләр розасы районда яшәүче барлык халыкларның уртак максатка ирешү өчен көчләрен берләшүен аңлата алтын канат тимер юл транспорты символы әгерҗе станциясе татарстан республикасының иң эре тимер юл төйнәлеше әгерҗе районының көньяктан түбән кама сусаклагычы сулары белән юылуы герб очлыгындагы сыек зәңгәр җирлек белән күрсәтелә районда авыл хуҗалыгы тармагы символик рәвештә герб калканының яшел җирлегендә чагыла көмеш төс яктылык ачык күңеллелек татулык сафлык алтын төс уңыш муллык тотрыклылык абруй һәм акыл билгесе кара чиксезлек зирәклек тыйнаклык яшел яз сәламәтлек табигать уңдырышлылык кызыл кыюлык көч һәм матурлык бәйрәм сыек зәңгәр күтәренке омтылышлар намус дан тугрылык үлемсезлек символы флаг герб нигезендә эшләнгән анда ак төс ачыклык һәм татулашуны символлаштыра кызыл төс батырлыкны кара төс мәңгелек һәм зирәклекне яшел төс сәламәтлек һәм табигатьне ә зәңгәр төс намусны һәм үлемсезлекне гәүдәләндерә флаг үләмле төсле тукыма флаг был разработан на основе герба в нм белый цвет символизирует ясность и примирение красный мужество чрный вечность и мудрость зелный здоровье и природу а голубой честь и бессмертие в основе флага цветное полотние с отношением ширины к длине әгерҗе районы шул ук исемдәге торак пунктүз исемен йөртә хәзер административ үзәк халык арасында таралган риваятькә караганда ул район гербында чагылыш тапкан исеме абыйлы энеле эгерже исеме белән аталган казан ханлыгын басып алганнан соң бу төбәккә татар күченүен җитәкләгән әгерҗе шулай ук топоним елга атамасыннан булырга мөмкин дигән версия дә бар зур булмаган татар авылы әгерҗе беренче тапкыр елгы чыганакларда татар морзалары яушевлар биләмәләре эчендә булуы телгә алына елда бу урыннардан ерак түгел емельян пугачв гаскәрләре уза ә восстание басылганнан соң әгерҗе нократ губернасының сарапул өязе составына керә елда җирле имам әгерҗе мәдрәсәсен ача анда күп кенә танылган татар мәдәният эшлеклеләре һәм мәгърифәтчеләре язучылар даут гобәйди нәҗип думави тарихчы җамал вәлиди археограф зәйнәб максудова һәм башкалар укыган һәм эшләгән елда авылда татар хатын кызлар мәктәбе ачыла гасыр башына торышлы әгерҗедә йорт шулай ук мәктәп һәм өч мәчет исәпләнә бистәнең үсеше елда казан екатеринбург тимер юлы һәм әгерҗе станциясе белән бәйле була большевикларга каршы ижевск воткин восстаниесе вакытында әгерҗе баш күтәрүчеләр контролендә була һәм бары тик елның көзендә генә азат ителә елда татарстан асср составында әгерҗе кантоны оештырыла ә әгерҗе шәһәр статусын ала шул ук елда татарстанда көчле ачлык башлана тарихчылар исәпләве буенча гомумән алганда ачлыктан ике миллионга якын кеше зыян күргән елның гыйнварыннан март аена кадәр әгерҗедә ачлыктан һәм тифтан кеше үлгән шул ук елның июнендә әгерҗедә йорт яки гомуми торак фондының ын мәчет мунча һәм келәтләрне юк иткән көчле янгын булган шул вакытта шәһәрдә пот чамасы икмәк янып беткән кеше корбаннары турында чыганаклар юк әгерҗе һәм якын тирә территорияләрның еш кына чикләрне һәм административ киртәләре үзгәрә елда әгерҗе кантоны район итеп үзгәртелә һәм алабуга картон башкарма комитетына кертелә районга меңнән артык халкы булган авыл советы һәм торак пункт керә елның октябрендә әгерҗе районы составына бетерелгән пәнҗәр районының бөтен территориясе диярлек тапшырыла елның февралендә административ территориаль бүленеш реформасы барышында әгерҗе алабуга авыл хуҗалыгы районына кертелә ләкин елның мартында районнарның авыл хуҗалыгы һәм сәнәгатькә бүленүе бетерелү сәбәпле элеккеге чикләрдә яңадан торгызыла әгерҗе муниципаль районында шәһәр һәм авыл җирлеге һәм алар составындагы торак пункт бар урал тимер юл тармагы салынганнан һәм гасыр башында сортлау станциясе төзелгәннән соң тимер юл әгерҗенең мөһим предприятиесе булып тора икътисадчылар билгеләп үткәнчә административ үзәктә яшәүчеләрнең өчтән бер өлеше русия тимер юллары структураларында эшли һәм район бюджетына салым керемнәренең яртысын бирә елга әгерҗе россиянең төп сортлау станциясе исемлегенә керә тәүлек эчендә станция меңгә кадәр вагон кабул итә һәм өч меңгә якын сортировкалана әгерҗе тимер юл узелы составында ремонт һәм эксплуатация депосы юл машина станциясе элемтә үзәкләре һәм башка бүлекләр бар елның сентябрендә татарстан республикасы транспорт һәм юл хуҗалыгы министры киңәшмәсендә әгерҗе халыкара дәрәҗәдәге яңа транспорт логистика үзәген урнаштыру мәйданчыгы итеп сайланды әгерҗе станциясе кытайга һәм башка азия илләренә йөкләр экспортлау өчен терминал булыр дип планлаштырыла үзәк проекты бөтенроссия проектын эшли әгерҗе районы икътисадында авыл хуҗалыгы әйдәп баручы роль уйный аның өлешенә тулай территориаль продукт күләменең дүрттән бер өлеше туры килә авыл хуҗалыгы җирләре мең гектардан артык ягъни район территориясенең ын каплый биредә арыш арпа бодай бәрәңге үстерелә регионның мөһим тармагы ит сөт терлекчелеге һәм умартачылык крайның иң эре инвесторы нәүрүз агрофирма әгерҗе элекке ак барс әгерҗе терлекчелек фермаларын һәм авыл хуҗалыгы техникасы паркын ремонтлауга һәм төзүгә акча керткән нәүрүз агрофирма әгерҗе компанияләре төбәкнең башка мөһим авыл хуҗалыгы предприятиеләре арасында әгерҗе агрохимсервис наҗар с омга шулай ук шәхси фермер хуҗалыклары бар эшкәртү сәнәгатенең нигезе әгерҗе мк ит комбинаты һәм болгар икмәк кондитер комбинаты районның азык төлек сәнәгате җитештерә торган төп продуктлар эре мөгезле терлек ите дуңгыз ите икмәк һәм икмәк әзерләү алкогольсез эчемлекләр һәм сөт продукциясе икътисадчылар билгеләп үткәнчә районның фермерларны эшкәртүчеләрне һәм сәүдә предприятиеләрен берләштерә алырлык агросәнәгать кластеры булдыруга потенциалы бар районда төзелеш чималыннан ком балчык запаслары зур җирле төзелеш һәм сәнәгать оешмалары стройград мирстрой стройгигант һәм башкалар район үзәге әгерҗе шәһәре удмуртияне татарстан һәм урал белән тоташтыручы эре тимер юл төене әгерҗе станциясе мәскәү казан екатеринбург әгерҗе ижевск һәм әгерҗе яр чаллы акбаш тимер юл линияләре киселешендә урнашкан станцияләр һәм тукталыш пунктлары яки платформалар районда автомобиль юллары челтәре начар үсешкән иж елгасыннан көнчыгышка таба территория республикада иң авыр һәм юл челтәреннән ерау булып тора әгерҗе кырынды менделеевск районның төп автоюлы район чикләре янында м алабуга ижевск пермь автомобиль юлы ярты км га якын зур булмаган участок салынган пәнҗәр авылында кама пристане ачылды җәй көне салауш һәм благодать удмуртия авыллары арасында иж елгасы тамагы аша паром кичүе бар әгерҗе муниципаль районында амбулатор ярдәмне әгерҗе үзәк район хастаханәсе күрсәтә анда поликлиника бүлекчәләр белән стационар ашыгыч ярдәм өч табиб амбулаториясе һәм фельдшер акушерлык пункты эшли уку елына районда гомуми белем бирү мәктәбе эшли аларда укучы белем алды алты район мәктәбе татар телендә белем бирүне тәкъдим итә дүрт мәктәп мари теле һәм тагын икесе удмурт теле белән эшли районда мәктәпкәчә яшьтәге балалар өчен учреждение дүрт мәктәп балалар бакчасы һәм мәктәпкәчә төркем ачылды биредә шулай ук өстәмә белем бирү учреждениеләре эшли балалар сәнгать мәктәбе елдан артык эшли олимп бассейны булган спорт сәламәтләндерү үзәге спутник боз сарае булган спорт мәктәбе һәм башкалар мәдәни ял итү өлкәсе учреждениене шул исәптән алты музейны үз эченә ала елдан биредә меңнән артык экспонат саклана торган әгерҗе районының тарих һәм мәдәни мирас музее шулай ук аның ике филиалы таҗи гыйззәт салауш авылы тарихы тәбәрле авылы тарихы һәм иж бубый авылы тарихы музее эшли әгерҗе үзәк китапханәсенең филиалы бар һәм фондка мең данәдән артык китап һәм башка басмалар бар район территориясендә мәчет һәм дүрт чиркәү урнашкан елдан районда әгерҗе хәбәрләре газетасы татар һәм рус телләрендә чыга елда урындагы радиотапшырулар редакциясе төзелә районда мәдәни мирас объектлары билгеле мәдәни мирас объектлары районда арыш бодай солы карабодай игелә терлекчелекнең төп тармаклары ит сөт терлекләре дуңгызчылык халыкка медицина хезмәтен район үзәк хастаханәсе күрсәтә ул урынлы күппрофильле учреждение анда хирургия терапия балалар гинекология йогышлы авырулар акушер бүлекләре эшли реанимация койкалары көндезге стационер ашыгыч медицина ярдәме бүлекчәләре бар үзәк хастаханә көнгә кешене кабул итә ала анда авырулар белгечлек буенча кабул ителәләр пәнҗәр участок хастаханәсе урынга исәпләнгән көндез дәвалана торган урынлы табиблык амбулаториясе эшли районда фельдшерлык акушерлык пункты эшли тимер юл хастаханәсендә көндезге стационар поликлиника урынлы көндез дәвалану бүлеге эшли район сәламәтлек саклау учреждениеләрендә табиб урта медицина хезмәткәре эшли күп табибларга татарстан республикасының атказанган табибы исеме бирелгән районда мәдәният учреждениесе бар шул исәптән клуб учреждениесе китапханә тарих музее балалар музыка мәктәбе дәүләт кино учреждениесе әгерҗе радиосы аларда кеше эшли реконструкциядән уздырылып ачылганнан соң район мәдәният сараенда татарстан сәхнә йолдызлары концертлары район мәдәни чаралары бәйрәмнәр уза мәдәят сарае каршында ритмы детства республика конкурсы дипломанты самоцветы хореография ансамбле эль вокаль инструменталь ансамбле народные мелодии республика конкурсы дипломанты жемчужина рус халык җырлары ансамбле ника яшь тамашачы театры надежда театр студиясе ф туишев исемендәге республика гармунчылар конкурсы лауреаты баянчылар ансамбле эшли чүпрәле районы татарстан республикасы составындагы административ территориаль һәм муниципаль берәмлек муниципаль район татарстанның көньяк көнбатыш өлешендә урнашкан административ үзәге иске чүпрәле авылы ел башына халык саны кеше тәшкил итә чүпрәле районы аграр тулаем эчке продукция елда млн сум тәшкил иткән район елдан районда чүпрәле индустриаль паркы эшли ул резидентка исәпләнгән чүпрәле районы татарстанның көньяк көнбатыш өлешендә урнашкан гомуми мәйданы км тәшкил итә район үзәге иске чүпрәле авылы казаннан км көньяк көнбатышка таба урнашкан чүпрәле районы татарстан республикасының буа районы һәм тагын ике төбәк чуаш республикасы шомырша районы төньякта һәм ульяновск өлкәсе сыры майна һәм чынлы районнары белән чиктәш территория м биеклектәге абсолют тигезлектән гыйбарәт ул акрынлап төньяк көнчыгышка таба түбәнәя климат уртача континенталь районда көнбатыш һәм көньяк көнбатыш җилләр күпчелекне тәшкил итә гыйнварның уртача айлык температурасы с июль с чүпрәле районында бизнә олы яклы һәм абамза елгаларының сулыклары урнашкан территориядә иң зур кече чынлы елгасы чынлы елгасының сул як кушылдыгы көнбатыштан көнчыгышка таба ага елга озынлыгы км шул исәптән район чикләрендә км алардан тыш зөя елгасы бассейнына олы тилчә богырна һәм тимерчән керә чүпрәле районы гербын елның мартында раслыйлар гербның өске өлешендә хезмәт сөючәнлек озын гомер һәм активлык символы буларак кызыл кояш сурәтләнгән гербның аскы өлеше яшел һәм сары вертикаль полосаларга бүленгән алар катнаш халык булуын күрсәтә районда татар һәм чуашларның бер үк төрдә өлеше яши халыкның милли төрлелеген милли бизәкле алъяпкыч та символлаштыра сөлгедә районның төп шөгыле символы аграр җитештерүне чагылдыручы тоз савыты белән икмәк урнашкан чүпрәле районы татарстан республикасын ашлык кузаклы культуралар шикәр чөгендере ит һәм сөт белән тәэмин итә гомумән алганда гербта сурәтләнгән композиция җирле халыкның кунакчыллыгын гәүдәләндерә флаг горизонталь буйлап ике тигезлеккә бүленгән турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт югарысы полосалар чигенә якынлашкан кызыл ярым түгәрәкле ак өлеше түбәндәгесе вертикаль буенча яшел һәм сары ике тигез өлешкә бүленгән калган символика гербны тулысынча кабатлый районның атамасы чүпрә сүзеннән чыккан русча атамасы татар сүзен сүзгә тәрҗемә итү иске чүпрәле авылы сазлыклы грунтта тора беренче кешеләр биредәге суны татып караганда аннан чүпрә тәме килгән кебек була һәм шуннан исеме барлыкка килә борынгы заманнарда район территориясендә кара урманнар зур күлләр сазлыклар белән капланган булган ул чордагы хайваннар һәм кош кортлар яшәгән шул исәптән зур мамонтлар булган чүпрәле районының бүгенге территориясен үзләштерү идел буе болгары чорында ук башлана гасыр урталарында йомышлы татарлар тораклыклары барлыкка килә аерым алганда үби авылына нигез салына исемнең килеп чыгышы турында ике версия бар беренче версия буенча ул чуашча уба аю сүзеннән икенчесендә чуашларның упи исеменнән йомышлы татарлар дәүләт чигендә ныгытмалар төзү белән шөгыльләнә чүпрәле районында авыл җирелегенә торак пункт керә татарстан премьер министры буларак та рөстәм миңнеханов чүпрәле районына динамик рәвештә үсәргә эш урыннары булдыру өчен яңа мөмкинлекләр эзләргә һәм инвесторларны җәлеп итәргә кирәклеген әйтә районда балчык һәм известь ятмалары бар алардан цемент ясарга була ел ахырында чүпрәле районы муниципаль советы төбәк дәрәҗәсендәге махсус икътисадый зоналар турында закон проектын эшләп аны татарстан дәүләт советына тапшыра проект тексты нигезендә республика муниципалитетлары территорияләрендә дүрт типтагы махсус икътисади зоналар урнашырга мөмкин һәм аларны булдыру инициативасы белән җирле хакимиятләр чыга ала резидентлар өчен ташламалар арасында республика бюджетына күчерелә торган табышка салым буенча ставканы киметү мөлкәткә салым транспорт салымы буенча ташламалар инвестпроектларга кредитлар буенча процент ставкасын субсидияләү резидент предприятиеләр территорияләрен төзекләндерүгә субсидияләр һәм машина җиһазлар сатып алуга чыгымнар өлешен каплауга субсидияләр бүлеп бирү торган елның мартында чүпрәле районы вәкилләре кытай инвесторлары белән цемент заводы төзү турында килешүгә кул куялар фаразланган инвестицияләр күләме млрд сум тәшкил иткән хезмәттәшлек шартларының берсе җирле халыкны эш белән тәэмин итү шулай итеп кешене эшкә урнаштыру планлаштырылган чүпрәле районында язгы һәм көзге бодай арыш арпа солы тары карабодай борчак шикәр чөгендере һәм бәрәңге игәләр терлекчелекнең төп тармаклары ит сөт терлекчелеге дуңгызчылык һәм сарыкчылык елда районда фермер һәм шәхси хуҗалык теркәлгән алар районда гомуми сөт күләменең ын һәм ит күләменең ын җитештерә хуҗалык итүнең кече формалары район тулай авыл хуҗалыгы продукциясенең яртысына якынын җитештерә район планнары буенча елда авыл хуҗалыгы секторыннан керем млн сум тәшкил итәргә тиеш нигездә ашлык һәм югары маржиналь культуралар шикәр чөгендере көнбагыш җитештерү һәм савым сыерларының баш санын арттыру исәбенә елның беренче яртысында авыл хуҗалыгының тулай продукциясе млн сум тәшкил итәргә тиеш районда барлыгы сөт җыючы бар елга кадәр район территориясендә вамин компаниясе филиалларының берсе сөт заводы эшләгән хәзерге вакытта җитештерү биналарын сөт продукциясен суыту өчен генә кулланалар район җитәкчелеге милек хокукы белән мәсьәлә хәл ителгәч производствога инвестицияләргә әзер районда сөт җитештерү буенча чынлы предприятиесе лидер булып тора көн саен алар сыердан литр сөт алалар шул ук вакытта елда барлыгы сигез айда сөт җитештерү күләме мең тонна тәшкил иткән ягъни районда һәр сыер уртача мең килограммга якын сөт җитештергән елгы эш нәтиҗәләре буенча чынлы дан тыш яңа үби авылы п в дементьев исемендәге агрофирма вәкилләре һәм шылангы авылында урнашкан ак барс чүпрәле агрофирмасы филиалы бүләкләнгән район территориясе буенча ике федераль трасса м урал ул е маршрутының европа челтәренең бер өлеше һәм азия ансы шулай ук россиянең европа өлешен себер һәм ерак көнчыгыш белән тоташтыручы европа м идел трассасының бер өлеше уза елга гомуми файдаланудагы автомобиль юллары челтәренең озынлыгы км тәшкил итә район территориясе буйлап федераль әһәмияттәге казан ульяновск тимер юл магистрале участогы уза иске чүпрәле авылы борындык станциясеннән км ераклыкта урнашкан районда аэропорт һәм елга порты юк елга кадәр транспорт хезмәтләре үсешенең өстенлекле бурычлары булып пассажирлар транспортының өзлексез эшләве өчен шартлар тудыру район автомобиль юлларын куркынычсыз хәлдә тоту тора чүпрәле районы территориясендә алты табигать һәйкәле урнашкан алар аеруча саклана торган территория статусына ия биби әйшә болыны кирәмәт урман даласы чынлы елгасының чыганагы чиста алан шырылдавык чокыры мордва болыннары аеруча саклана торган зоналарда күп санлы хайваннар яши һәм үсемлекләр үсә шул исәптән татарстанның кызыл китабына кертелгәнәре дә бар иске чокалы авылында елганың сул як ярында борынгы чишмә урнашкан елда ул камыш белән тулысынча сугарылгач ә су эчү өчен яраксызга чыккан вакытта район хакимияте президент грантыннан аны чистартуга һәм җәмәгать пространствосын булдыруга млн сумга якын акча сораган тик проект ярдәм алмаган иске чүпрәле район үзәгендә тагын бер кадер чишмәсе урнашкан аның территориясен шулай ук елда президент гранты хисабына млн сумга якын төзекләндерергә җыеналар проект экспертиза узмаса да ике елдан соң халык үзләре урынны төзекләндергән һәм янәшәдә генә агачлар утырткан в райцентре старое дрожжаное расположен е один родник кадер родник чести его территорию также собирались благоустроить в м за счт президентского гранта порядка млн рублей хотя проект не прошл экспертизу два года спустя жители самостоятельно обустроили место и посадили рядом деревья чүпрәле районында берничә мәдәни мирас объекты шул исәптән сәүдәгәр василий вассияров йорты урнашкан ул гасыр ахырында төзелгән төрле вакытта анда административ бүлмәләр кибетләр һәм китапханә урнашкан була елга бина буш сарытау өлкәсе россия федерациясенең яп өлеше субъекты өлкә үзәге сарытау шәһәре сарытау өлкәсе й яп өлешенең көньяк көнчыгыш өлешендә түбән иделнең төньягында урнашкан өлкә территориясе төньяктан көньякка километрга көнчыгыштан көнбатышка километрга сузылган өлкә аша идел елгасы ага ул аны икегә бүлә идел уңъягының зур өлешен чокырлар белән бүлгәләнеп беткән идел буе калкулыгы биләп тора өлкәнең көнбатышында ука тын тигезлеге идел аръягында сыртлы тигезлеге урнаша көньяк көнчыгышын каспий буе түбәнлеге биләп тора өлкә климаты континенталь июльнең урта температурасы с гыйнварның уртача температурасы с уртача еллык явым төшем күләме көньяк көнчыгышта төньяк көнбатышта мм төп елгалар идел сарытау сусаклагычы волгоград сусаклагычы хопөр медведица иловлә җирле үзидарә өлкәнең муниципаль берәмлегендә тормышка ашырыла шул исәптән шәһәр бүге муниципаль район шәһәр һәм штб авыл җирлеге өлкә районга бүленгән шул исәптә иделнеңуңъягында ә сулъягында урнашканнар сәнәгый җитештерү күләмнәре буенча сарытау өлкәсе идел буе икътисади төбәгендә алдынгы урыннарда тора өлкә сәнәгате үз эченә меңнән артык эре һәм зур ширкәтне кертә биредә траибысларны тимер юл техниканы кабызу шәмнәрне к әсбапларны төгәл приборларны суыткычларны сыек ягулыкны һәм нефтехимия продуктларны минераль ашлмамларны бакыр тәгәрәтүне төзелеш пыяланы цементны мәктәп өчен китаплрны һәм дәреслекләрне нәшер итәләр химия һәм өй җиһазлар җитештерүләре эшлиләр сәнәгать структурасында иң зур чагыштырма авырлыгына ягулык энергетика комплексы машиналар төзү химия һәм нефтехимә азык төлек сәнәгатьләре ия булалар өлкә җирләрендә эре к стансалары балакау аэсы һәм сарытау һэсы урнашалар аларның гомуми егәрлеге тиешенчә мвт һәм мвт тәшкил итәләр бу к стансалары тарафыннан идел буе төбәге к энергиясенең дүрттән бер өлеше һәм й к энергиясенең өлеше эшләп чыгарыла шуның өстенә балакауда мвт гкал сәг эшли сарытауда җэү мвт гкал сәг җэү мвт гкал сәг дрэс мвт гкал сәг һәм җэү мвт гкал сәг эшлиләр энгельста җэү мвт гкал сәг эшли өлкәдә траспортның барлык төрләре бар ел хәленә гомум кулланышлы автоюллар озынлыгы км тәшкил итә каты өслекле юллар озынлыгы км шул исәптә федерация әһәмиятендәге юллары км транспорт аскормасында алдынгы урыныны тимер юллар биләп ала аның өлешенә йөк әйләнешнең ы һәм юл йөрүчеләр әйләнешенең ы тия өлкә территорәсеннән бара торган тимер юллар озынлыгы км тәшкил итә юлларның зур өлеше идел буе тимер юлына буйсына идел аша ике афтаб күпер һәм бер тимер юл күпере бар шулай ук балакауда урнашкан сарытау гэсы плотинасы буенча юлүткәргеч бара эчке көймә йөрешле юллар озынлыгы км тәшкил итә сарытау өлкәсе гадәти рәвештә авыл хуҗалыгы төбәге булып тора җитештергән авыл хуҗалыгы продукциясе күләме буенча өлкә йдә урыныныда тора авыл хуҗалыгы билгеләнешендәге җирләр күләме мең га тәшкил итә сарытау өлкәснең үзенчәлеге гомуми җитештерү күләмендә һәм чәчүлек мәйданнарында кстиян хуҗалыкларның зур өлеше мәсәлән елда өлкәнең чәчүлек мәйданнарында кстиян хуҗалыкларның чагыштырма авырлыгы процент тәшкил итте өлкәдә урнашканнар ырынбур өлкәсе россия федерациясенең аурупа өлеше субъекты идел буе федераль округынә керә юнеско билгеләнмәсе буенча урта азия географик өлкәсенә керә өлкә үзәге ырынбур шәһәре ырынбур өлкәсе көнчыгыш аурупа тигезлегенең көньяк көнчыгыш өлешендә урнаша өлкәнең көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы км төньяктан көньякка км өлкәнең көнбатышын төп сырт калкулыгы биләп тора өлкәнең көнчыгышын урал арты тигезлеге һәм тургай платосының кырые биләп торалар климат кискен континенталь гыйнварның уртача температурасы с июльнең уртача температурасы с урта ел явымнар саны мм төп елгалар җаек км сакмар км иләк км самар км хәзерге ырынбур өлкәсе территориясе й империясе составына гасырның елларында керә искәрмәләр кырым татарлары белән ырынбур өлкәсенең эре торак пунктлары төп тармаклары ягулык сәнәгате кара һәм төсле металлургия химик нефтехимик һәм азык төлек тармаклары ырынбур өлкәсе территориясендә өлкә территориясендә нефть урал алды тимер бакыр һәм никель рудалары азбис чыгарыла иң зур ширкәтләре оренбургнефть оренбурггазпром орскнефтеоргсинтез оренбург минераллары җитештерү берләшмәләре уральская сталь новотроицк южуралникель орск акционерлык җәмгыятьләре орск җиңел металл конструкцияләр заводы медногорск бакыр күкерт комбинаты гай тау баету комбинаты чиләбе өлкәсе россия федерациясенең аурупа өлеше субъекты урал федераль округына керә юнеско билгеләнмәсе буенча урта азия өлкәсенә керә өлкә үзәге чиләбе шәһәре чиләбе өлкәсе көньяк уралда урнаша өлкәнең иң биек ноктасы нургуш тавы м көнбатыш себер түбәнлеге өлкәнең көнчыгыш өлешен биләп тора мияс уй җаек әй караидел өял гөмбәй елгалары чиләбе өлкәсе территориясендә күл бар тимер рудасы магнитогорски бакал златоуст һ б чыганаклары бакыр һәм никел рудалары көрән ташкүмер чиләбе бассейны минирәл һәм төзү чималы чыганаклары климат континенталь июльнең уртача температурасы гыйнварның уртача температурасы уртача еллык явым төшем күләме мм таулы өлешендә туфраклар күбесенчә кара туфраклар шулай ук соры урман туфраклар да бар урманнар территориянең өлешне биләп торалар өлкәнең төньякны усак каен һәм урманнары үзәкне урманлы далалар көньякны биләп торлар хәзерге чиләбе өлкәсенең территориясе россия империясе составына гасырында керәләр искәрмәләр кырым татарлары белән нагайбәкләр белән чиләбе өлкәсенең эре торак пунктлары кара металлургияне россияде иң зур металлургия комбинатлары магнитогорски металлургия комбинаты чиләбе металлургия комбинаты передел заводлары златоуст корыч торбалар һәм ферросплавлар җитештергән предприятиеләре чиләбе вәкиле булалар бакыр карабаш кыштым цинк чиләбе никел югары уфалей җитештерү тракторлар чиләбе йөк автомобильләре мияс трамвай вагоннары усть катав ракета космик техниканы мияс җитештерү чиләбе өлкәсендә өч атомград атом сәнәгате комплексына бәйләнешле булган шәһәрләр бар снежинск элекке чиләбе озрск эл чиләбе һәм трхгорный эл златоуст көньяк урал аэс ы төзелү планлаштырыла чиләбе өлкәсе аша транссебер магистрале бара чиләбе шәһәрендә көньяк урал тимер юлның идарәсе урнаша чиләбе транссебер магистралендә төен станциясе моннан пуезлар төньякка һәм төньяк көнбатышка екатеринбург түбән тагил түбән варта төмән яңа уренгой киров петербург көнчыгышка новосибирск новокузнецк красноярск иркутск тында чита тум владивосток көньякка нурсолтан караганда ташкәнт ырынбур һәм көнбатышка уфа мәскәү самар пенза сембер брест акмәсҗит адлер кисловодск анапа әстерхан баку воронеж брест баралар чиләбе өлкәсендә казак татарлар һәм керәшен татарлары яши торган париж берлин варна лейпциг фершампенуаз чесма исемле авыллар урнашалар лаеш татарстан шәһәре лаеш районы үзәге лаеш шәһәре шәһәр җирлеге барлыкка китерә халкы кеше гасырның беренче унъеллыгында сельхозтехника ленин юлы совхозы заготзерно заготзерно әзерләү предприятиеләре полив мелиорация предприятиесе крахмал саголы макарон заводы тегү фабрикасы асфальт бетон заводы кирпеч заводы катнаш азык заводы спирт заводы төзелеш монтаж идарәсе лаеш агач эшкәртү кече предприятиесе райпо эшләүдән туктаган слесарь пешекче кондитер авыл хуҗалыгы производствосы өчен тракторчы машинистлар әзерләүче нче номерлы һөнәр училиесы ябылган шәһәр халкының төп өлеше татарстан башкаласында казан шәһәрендә яисә лаеш районында урнашкан эре сәнәгать объектларында казан мэз аҗ казан май комбинаты аҗ лаеш кошчылык комплексы җчҗ ферекс җчҗ һәм казан халыкара аэропортында эшли аның белән лаеш даими автобус рейсы вахта тоташтыра юлда вакыт минуттан алып сәгатькә кадәр бара хәзерге вакытта лаешагрохимсервис урман хуҗалыгы балык заводы сөт заводы икмәк заводы сәүдә һәм җәмәгать туклануы предприятиеләре даруханәләр газета редакциясе азс эшли лаешта россиянең һәм татарстанның эре ритейлерларының челтәрле супермаркетлары бар мәдәни һәм мәгариф учреждениеләре район мәдәният йорты үзәк район китапханәсе район туган якны өйрәнү музее балалар һәм халык иҗаты үзәге балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе һәм нче урта белем бирү мәктәпләре лаеш техник икътисад техникумы лаешның сукырлар һәм начар күрүчеләр өчен махсус коррекцион интернат мәктәбе лаеш балалар йорты спорт комплексы бассейн эшләп килә төп милләтләр лаеш районында рус никольское авылында яз ахырында ел саен каравон республика рус мәдәнияте бәйрәме үткәрелә анда казаннан шулай ук бөтен россиядән артистлар һәм меңләгән кеше килә лаешта ике таш чиркәү софия соборы ел һәм троица чиркәве ел урнашкан шулай ук собор һәм чиркәү янында кыңгыраулар да бар лаешны еш кына рәсми булмаган рәвештә лаештан төньяктарак сокура авылында туган танылган рус шагыйре державин гавриил романович г р державин хөрмәтенә державин крае үзәге дип атыйлар ел саен елдан бирле лаешта кама яр буе суларында кама диңгезе җилкәнле регата үткәрелә лаешта балалар сәнгать мәктәбе мәктәптән тыш эш үзәге балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе бясм балалар һәм яшүсмерләр комплекслы спорт мәктәбе урта гомуми белем бирү мәктәбе гимназия коррекция мәктәбе лаеш техник икътисад техникумы эшли лаеш районы россия федерациясе татарстан республикасы составындагы административ территориаль берәмлек һәм муниципаль берләшмә муниципаль район республиканың көнбатыш өлешендә идел һәм чулман елгалары кушылган урында урнашкан административ үзәк лаеш шәһәре лаеш районы елның февралендә оеша елда аны питрәч районына кушалар әмма ике елдан соң лаеш шәһәрен үзәк итеп административ берәмлек буларак яңадан торгызалар район еш кына рәсми булмаган рәвештә державин ягы дип атала рус шагыйре гавриил державин тумышы белән лаеш районнынан лаеш районы казаннан көньяк көнчыгышка таба км ераклыкта куйбышев сусаклагычы ярында урнашкан аның территориясе км казан питрәч балык бистәсе районнары белән куйбышев сусаклагычы акваториясе буенча югары ослан кама тамагы алексеевск спас районнары белән чиктәш идел кама һәм мишә районның эре елгалары казан губернасының лаеш шәһәре тарихи гербы нигезендә эшләнгән район гербы лаеш муниципаль районының җирле вәкилле органы карары белән елның декабрендә расланган ул күк фонда көмеш дулкыннарның рәсемнәре төшерелгән калкан рәвешендә эшләнгән үзәктә мачтада кечкенә байраклы алтынкораб һәм аның тирәли йөзүче ике кызыл балык алтын төс уңыш һәм байлык балыклар районда үсеш алган балыкчылык дулкын куйбышев сусаклагычының су киңлекләрен чагылдыра лаеш районы әләме турыпочмаклы формага ия гербтагы кебек рәсем төшерелгән лаеш шәһәренә елда казаннан км ераклыкта ныгытма шәһәр буларак нигез салалар ул нугайлар һәм марилар һөҗүмнәренә каршы тору өчен хезмәт иткән шәһәрнең беренче халкы хәрбиләр була лаеш утравының каланчага ия метрга якын озынлыкта дивары сугышчысы була елга шәһәр хәрби әһәмиятен югалта хезмәткәрләр ныгытманы ташлап китә шуның аркасында халык саны ике тапкыр кими гасыр ахырында лаешта кеше яши шәһәрдә ике сыйныфлы училие хастаханә почта һәм телеграф станциясе ятимнәр мәхкәмәсе казначылык хатын кызлар гимназиясе һәм чиркәү яны мәктәбе эшли лаеш районы елның февралендә тасср ның беренче сигез районы рәтендә оештырыла шул ук вакытта лаеш зөя һәм тәтеш кантоннары бетерелә ул чорда муниципаль берәмлеккә кеше яшәгән авыл җирлеге һәм торак пункт кергән елның августында территориянең бер өлеше столбие районына күчә елда берничә авыл җирлеге салтан елның апреленнән корноухово районына тапшырыла елда куйбышев гэсы сусаклагычын су басудан соң лаеш районының өчтән бер өлеше диярлек суга китә авыллар сөрүлекләр һәм болыннар зур зыян күрә елда лаеш районы питрәчкә кушыла ләкин ике елдан елның гыйнварында аны мөстәкыйль административ берәмлек буларак яңадан торгызалар елда лаеш россиянең тарихи шәһәрләре исемлегенә кертелә район территорияләре хәзер дә үзгәрүен дәвам итә мәсәлән елның июнендә төбәк кануны белән нурминкә һәм караеш авыллары нармонка авыл җирлегенә берләштерелә ә елның ноябрендә лаеш районының матюшино авыл җирлегенең га мәйдандагы җирләрнең бер өлеше казанга күчте анда биатлон спорт комплексы төзү планлаштырыла лаеш районында шәһәр авыл җирлеге һәм аларга кергән торак пункт бар район территориясендә елда кече һәм урта предприятие эшли шулай ук шәхси эшмәкәр теркәлгән елда районның тулаем территориаль продуктында кече һәм урта бизнес өлеше тәшкил иткән казанга якын булу һәм яхшы үсеш алган транспорт инфраструктурасы монда казан халыкара аэропорты урнашкан аркасында лаеш районы территориясе татарстан башкаласы оешмаларының кайбер филиаллары һәм россиянең башка төбәкләреннән килгән компанияләр өчен популяр эш мәйданчыгына әйләнде районда нәфис компанияләр төркеме инвэнт технополисы склад комплексы кпо вс сәнәгать электроникасы заводы ак барс кошчылык комплексы азык төлек сәнәгате предприятиеләре лаеш кошчылык комплексы сөт заводы азык төлек комбинаты балык эшкәртү заводы юбилейное ахҗ сы казан май комбинаты һәм башкалар эшләп килә кече һәм урта бизнеска ярдәм итү өчен муниципаль берәмлек территориясендә алты сәнәгать мәйданчыгы эшли анда елга резидент исәпләнә керем күләме исә млрд сум тәшкил итә хәзерге вакытта хәерби һәм агайбаш авылларында тагын ике сәнәгать мәйданчыгы төзелә елга кадәр смарт сити казан дигән тагын бер сәнәгать территориясе булдыру планлаштырыла елдан елга кадәр гамәлгә ашырылган инвестицион проектлар арасында столбие авылында фургоннар автолавкалар һәм автоөйләр җитештерү буенча казан махсус автомобильләр заводы проектын эшләтеп җибәрүне нурминкә авылында техстрой компаниясенең элеккеге кишер складын фасон эшләнмәләре һәм пластик торба системалары чыгару өчен үзгәртеп коруын санарга мөмкин ә елның язында комлы кавал авылында ин парк сәнәгать паркының икенче чираты сафка басарга тиеш анда халыкара концерны млрд сумга якын инвестицияләр керткән шул ук вакытта компанияләр төп эшчәнлеккә генә түгел инфраструктураны үстерүгә дә инвестицияләр кертә сокуры авылында нефть фильтрлары ясау өчен фәнни үзәк оештырырга планлаштыра бу яңа эш урыны булдырырга мөмкинлек бирәчәк ә хәерби авылында кмиз луч филиалы хезмәткәрләре өчен коттеджлар төзеләчәк район территориясе буенча р казан оренбург казахстан белән чик шәле м саескан тавы р лаеш р матюшино р р аэропорт автомобиль юллары уза районның төньяк көнбатышында казан халыкара аэропорты урнашкан аннан поездда татарстан башкаласына барып җитәргә мөмкин райондагы тимер юл станцияләре һәм платформалар комбинат усад столбие аэропорт районда мәскәү һәм казанны тоташтыручы м трассасының өлеше проектлаштырыла ул елга ачылырга һәм егорьево авыл җирлеге аша узарга тиеш лаешта ел саен кама диңгезе җилкәнле регатасы уза елда әлеге бренд астында төзекләндерелгән шәһәр пляжын ачтылар шәһәр шулай ук сокуры авылында туган шагыйрь гавриил державин хөрмәтенә даими рәвештә истәлекеле чара уздыру урыны булып тора лаеш мәдәни мохиттә гүзәл яхинаның зөләйха күзләрен ача исемле китабы буенча төшеререлгән шундый ук исемле сериалны төшерү урыны буларак билгеле елда кама ярында декоратив семрук бистәсен төзиләр сериал чыкканнан соң аны сүтмиләр ә туристлар өчен истәлекле урын итеп калдыралар свердловск өлкәсе россия федерациясенең субъекты өлкә үзәге ктиринбур шәһәре вилау өлкәсе уралның урта һәм төньяк өлешләрне һәм көнбатыш себер тигезлегенең көнбатыш өлешен биләп тора өлкәнең иң биек ноктасы конжаковки камень тавы м төп елгалар исәт тәүде түре об бассейны чусовая караидел чулман бассейны эре күлләр пелымки туман км вагильки туман км климат уртача континенталь гыйнварның уртача температурасы с июльнең уртача температурасы с уртача еллык явым төшем күләме мм туфраклар көлсу өлкә мәйданының өлешен биләп торалар көлсу сазлык торф сазлык сазланган туфраклар кәсле көлсу соры урман һәм кәсле болын туфраклары кара һәм туфраклар урманлылык револүциягә кадәр хәзерге вилау өлкәсе җирләре күбесенчә пире губернасы асафына кергәннәр вилау өлкәсе урал өлкәсе асафыннан елның гыйнварында аерылып чыгарыла моны да карагыз татарлар кызылъяр бүгсендә халкының өлеше түбән серги районында чет бүгында югары пышма шәһәр бүгында күпләп торалар вилау өлкәсе торак пунктлары шуның өстенә вилау өлкәсе биш идарә итү бүгына бүленә васко да гама порт португалия сәяхәтчесе һиндстанга диңгез аша сәяхәт иткән беренче аурупалы буларак билгеле васко да гаманың туган елы төгәл мәгълүм түгел ул йә елда йә нчы елда португалиянең синеш шәһәрендә туган аның әтисе эштевана да гама әнисе изабела содре васко да гаманың балачагы турында бик аз мәгълүм португалия тарихчысы фикеренчә ул эвора исемле шәһәрдә белем алган васко да гама астрономияне яхшы белгән бер версия буенча патша мануэл сәяхәтне башта васко да гаманың әтисенә башкарырга куша ләкин әтисе июль аенда үлеп китү сәбәпле елда васко үзе экспедиция капитаны буларак лиссабон шәһәреннән чыгып китә сәяхәт вакытында кешедән бары тик кеше генә исән калган география яки география җир шары һәм язарга тасвирларга гарәп табигый һәм территориаль хуҗалык комплексларын һәм аларның компонентларын өйрәнүче фәннәр тупламасы география урындагы төбәк һәм глобаль кимәлдә җәгърафик мөхит компонентларының урынлашу канунлыкларын кеше һәм табигать бәйләнеше процессларын җәмгыять һәм табигатьне файдалануның территориаль оешмасының гыйльми нигезләрен җәмгыятьнең тотрыклы үсеше кануннарын өйрәнә табигать физик җәгърафик һәм иҗтимагый фәннәргә бүленә табигый җәгърафик фәннәргә комплекслы физик география һәм аннан аерылып чыккан геоморфология туфрак географиясы гидрология климатология биогеография палеогеография тарихи география һ б иҗт фәннәргә иктисади һәм социаль география халык географиясы сәяси география һ б карый җәгърафик фәннәр комплексына шулай ук илләрне өйрәнү һәм гамәли җәгърафик фәннәр медицина географиясы хәрби география рекреацион география мәдәниәт географиясы һ б керә фәннәр арасында мөһим урынны картография алып тора беренче тапкыр география сүзен эратосфен кулланды грекча ге җир графо язам география сүзе җирне тасвирлау дигәнне аңлата татар теленә баштан география сүзе буларак килеп кергән иде физик география җирнең физик метеорологик һәм экологик сыйфатларын һәм аларның җирдәге күренешләрен өйрәнә җәмгыять географиясенең игътибары икътисади сәяси һәм мәдәни процессларга юнәлдерелгән географлар җирнең үзлекләрен өйрәнүдән тыш шулай ук аның кояш системасында һәм галактикада алып торган урынын һәм бу тирәлекнең җиргә тәэсирен климат океандагы агымнар һ б дә өйрәнә рязань өлкәсе россия федерациясенең аурупа өлеше субъекты өлкә үзәге рязань шәһәре өлкә ука елгасының урта һәм түбән агымнарда урнашкан җир өсте тигезлек төньякта мера түбәнлеге биеклеге м уканың уңъярында ука тын тигезлеге иң биек урыны м көнбатыш өлеше уртарус калкулыгы алып тора иң биек урыны м известьташ балчык ком көрән күмер торф чыганаклары бар климаты уртача континеталь гыйнварның уртача температурасы июльнеке с еллык явынар саны мм вегетация дәвере көн төп елга ука вә аның кушылдыклары пра гусь проня пара мукшы ранова цна мера түбәнлегендә дубовое великое чрное белое һ б күлләре бар туфрагы кәсле сур тусли соры урман туфрагы каратуфрак территориясенең өлеше урман тиен төке куян бүре кабан поши яши өлкә территориясендә мера милли паркы ука тыюлыгы урнашкан россияның госкомстат исәбеннән өлкәнең халык саны кеше пермь крае россия федерациясенең аурупа өлеше субъекты идел буе федераль бүлгесенә керә крайның мәркәзе пермь шәһәре пермь крае көнчыгыш аурупа тигезлегенең көнчыгыш өлешендә һәм урта һәм төньяк урал таулары битләвендә урнаша крайның өлеше аурупада өлеше азияда урнаша пермь крайның климаты уртача континенталь гыйнварның уртача температурасы с крайның көнбатыш өлешен территориянең өлешен рус тигезлеге биләп тора крайның көнчыгыш өлешен урал таулары биләп торалар иң биек таулары крайның төньягында урнашалар пермь краеның елгалар чулман бассейнына керәләр крайда меңнән артык елгалар бар аларның гомуми озынлыгы км төп елгалар пермь краенда нефтьны газны ташкүмерне минирәл тозларны алтынны алмазларны хромит рудаларны көрән железнякларны торфны известьташны асылташларны вак төяк әйберләр ясауга китә торган ташларны каплый торган ташларны төзү материалларны чыгаралар моны да карагыз пермь губернасы пермь өлкәсе составына коми пермяк автономияле округы елга кадәр милли округы кергән елдан россия федерециясенең мөстәкыйль субьекты статусын алган ләкин формаль рәвештә ул пермь өлкәсе составында булган искәрмәләр статистик мәгълүматларга караганда пермь өлкәсендә мең чамасы татар яши алар тор ирен сөлил сеп шауба бөрмә тол елгалары буенда урнашкан авылларда һәм пермь березники чайковски һ б шәһәрләрдә яшиләр пермь крайның эре торак пунктлары мари ил республикасы мари ил россия федерациясе эчендә республика дәүләт россия федерациясене субъекты идел буе федераль округынә керә башкаласы йошкар ола шәһәре мари ил көнчыгыш аурупа тигезлегенең көнчыгышында иделнең урта агымында урнаша сулъякның көнбатыш өлешне мари түбәнлеге биләп тора республиканың көнбатышында иделгә ветлуга кушыла түбәнлек буенча көнчыгышрак иделгә вятские увалы калкулыгында башланып китүче елгалар олы какшан кече какшан рутка кушыла республиканың көнчыгышын вятские увалы калкулыгы биләп тора монда немда уржумка илләт елгалар ага республиканың районнардан иделнең уң ягында таулы мари районы гына урнаша ул идел буе калкулыгының төньяк өлешен били монда иделгә сыры сөндер юнга елгалары кушыла торф балчык төзелеш ташы известьташ минераль су чишмәләре пыяла комы силикат комы климат уртача континенталь озын салкын кыш һәм җылы җәй белән җәйнең уртача температурасы июльнең уртасында һава ка кадәр җылына кышның уртача температурасы иң салкын ай гыйнвар мари ил тайга астындагы зонада урнаша туфраклар күбесенчә кәсле көлсү сазлы соры урман катнаш урманнары нарат ак чыршы чыршы каен территориянең тан артык өлешен биләп торалар моны да карагыз казан губернасы мари автономияле совет социалистик республикасы марилар чирмешләр беренче тапкыр гасырда хәзәр каһаны иосифның кордова халифының сановнигына хасдай ибн шафрутка хатында телгә алына мариларның борынгы буыннары гасырларда готлар белән аннан соң хәзәрләр һәм идел буе болгары белән бәйләнештә булганнар гасырда марилар славян кешеләре белән бәйләнешкә керә акрынлап көнбатыш марилары христианлыкны кабул иткәннәр һәм славянлашканнар христианлыкны кабул итү белән риза булмаганнар көнчыгышка киткәннәр гасырларда марилар алтын урда һәм казан ханлыгы составында булганнар гасырда хәзерге мари ил җирләре казан вятка һәм түбән новгород губернасы эчендә булганнар йошкар ола волжск шәһәрләрдә йошкар оланың әйләнә тирәсендә республиканың көнбатышында руслар күпчелекне тәшкил итәләр авыл җирендә марилар күпчелекне тәшкил итәләр таулы мари районында төп халкы таулы марилар звенигово районында берничә чуаш авылы бар моны да карагыз мари ил татарлары татарлар күпләп йошкар олада волжскта звенигово мари төрек медведево морки районнарда тора бәрәңге районында татарлар район халкының яртысын тәшкил итә ел республиканың торак пунктында татарлар күпчелекне тәшкил итә мәктәптә татар теле укытыла республикада бер федерация әһәмиятле аэропорт бар республика территориясендә биш елга порты бар көймәләр йөрешле елгалар идел ветлуга һәм сыры яшел үзән яраң һәм яшел үзән волжск юллары сәнәгатьнең төп тармаклары металл эшкәртү машиналар төзү агач эшкәртү агач целлюлоза кәгазь җиңел азык төлек сәнәгате төп сәнәгый үзәкләре йошкар ола волжск авыл хуҗалыгының төп тармаклары терлекчелек ит һәм ит сөт терлекчелеге дуңгызчылык сарыкчылык кошчылык кәҗәчелек бөртеклеләрне арпа солы арыш бодай азык культураларны озын җитенне колмакны бәрәңгене яшелчәләрне үстерәләр моны да карагыз мари ил байрагы мари ил гербы волгоград өлкәсе россия федерациясенең яурпа өлеше субъекты көньяк федератив бүеына керә өлкә үзәге волгоград шәһәре волгоград өлкәсе территориясе озынлыгы төньяктан көньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка км дан артык волгоград өлкәсе чит ил дәүләтә казакъстан белән генә көнчыгышта чиктәш өлкәнең чиктәш озынлыгы барысы км шуның өлешендә сарытау өлкәсе белән ростов әстерхан воронеж өлкәләре белән калмыкия белән һәм казакъстан белән волгоград өлкәсе төрки халыклар борынгы чорлардан яши торган төбәкләрнең берсе аның территориясе алтын урда әстерхан ханлыгы нугай урдасы сасафына керә урта идел буеннан бирегә йөздә күчеп утыра башлыйлар сембер һәм казан губерналарыннан күчеп килүчеләр елда кече чапурин йөз башында савенково авылына нигез салалар елда сарытау губернасының яңа үзән өязеннән чыгучылар ләтошинка авылына пинә губернасының чамбар өязе татарлары елда бәхтияр авылына елда маләевка авылына нигез салалар елгы халык исәбе буенча татарлар царицын өлкәсендәге барлык халыкның тәшкил итәләр алар игенчелек бакчачылык терлекчелек белән шөгыльләнәләр йөз башында царицында маләевкада бәхтиярдә кече чапуринда мәчетләр була татарлар башлыча волгоград мең кеше волжи мең краснослободск шәһәрләрендә ленинск бәхтияр һәм маләевка авылы палласовка савенково авылы светлояр нариманов исем пос кече чапурин авылы иске полтава ләтошинка авылы районнарында яшиләр ростов өлкәсе россия федерациясенең европа өлеше субъекты көньяк федераль округына керә өлкә үзәге тындагы ростов шәһәре ростов өлкәсе русия аурупа өлешенең көньягында урнашкан көньяк көнбатышта азак диңгезенең таганрог култыгы сулары белән юыла рельеф күбесенчә тигезлекләрдән гыйбарәт көнбатышта донецк тәбәнәк таулар тезмәсенең көнчыгыш битләүләр биеклек мга кадәр төньякта дон тезмәсе көньяк көнчыгышта ерген калкулыгы көньякта кума маныч иңкүлеге урнашкан файдалы казылмалар тимер мәгъдәне антрацит коксланучы күмер кварцит төзелеш материаллары аш тозы табигый газ һ б климат уртача континенталь гыйнварның уртача температурасы июльнең уртача температурасы с уртача еллык явым мм вегетация дәвере көн төп елгалар тын һәм аның кушылдыклары северский донец сал маныч һ б каратуфрак каштан тозлак туфраклар таралган төлек сайгак көзән йомран кушаяк бүдәнә кыр тавыгы яши адыгея республикасы адыгея русия федерациясе эчендәге республика русия федерациясенең субъекты көньяк федератив округына керә башкаласы майкоп шәһәре республиканың төньяк өлеше тигезле көньякта зур кавказ таулары торалар адыгея территориясын чамасы урманнар алалар республиканың климат җылы дип карала урта температура с гыйнварда ә июльдә с белән санлана адыгеяның иң зур елгалары кубань лаба белая адыгея русия федерациясе субъектлары яки чит ил дәүләтләре белән чиктәш түгел адыгея территориясе электән урнашкан иде майкоп районында абадзех палеолитик туктау урнашкан күп археологик бронза һәм тимер гасырларның һәйкәлләре бар адыглар төрле вакытларда ирек халык булып яшәгәннәр әмма кавказ сугышы нәтиҗәсендә елларда адыгларның күбесе госман империясенә киткәннәр калганнарны кубаньнең сул якка күчкәннәр халык кеше шәһәрдә яшәүчеләре халыкның тыгызлыгы кеше км татарлар адыгеядә киров авылында шовгенов районы политотдел отрадный авылларында кошехабль районы афипсип авылында тахтамукай районы майкоп шәһәрендә торалар республикада шәһәр округы майкоп һәм адыгейск муниципаль район шәһәр поселениесе шәһәрсыман поселогы авыл поселениесе авыл торак пункты шәһәр округлары муниципаль районнар адыгеяда яшәүчеләр төрле дин вәкилләре булып торалар адыгларның күпчелеге мөселман анда яшәгән татарлар да нигездә мөселманнар адыгеяда яшәүче руслар украиннар һәм беларуслар христиан диненә ышаналар халыкның берничә өлеше атеист яки бер дин тарафдары да түгел хәзерге вакытта адыгеядә чиркәү тергезелә ләкин мөселман гыйбәдәт урыннары бик аз елның ноябрендә майкоп җәмигъ мәчете ачылды бөтен республиканың мөселманнарына бу вакыйга бик зур бәйрәм белән булды калининград өлкәсе елның апреленнән алып июленә кадәр көнигсберг өлкәсе россия федерациясенең үзәк аурупа өлеше субъекты калининград өлкәсе россиянең аның башка территориясеннән тулысынча аерылган иң көнбатыш төбәге булып тора өлкәдә мең кеше яши шул исәптән шәһәрләр халкы аларның процентын тәшкил итә өлкә үзәге калининград көнигсберг шәһәрендә мең кеше яши елда калининград өлкәсенә аерым икътисади зона статусы бирелде өлкә икътисады нигезен сәнәгать тәшкил итә калининград өлкәсе балтыйк диңгезе көньяк көнчыгыш яр буеның бер өлешен били көньякта польша белән чиктәш рельеф бераз күтәрелгән түбәнлек көньяк көнчыгышта балтыйк тезмәсе бар яр буе комлы пляжлардан гыйбарәт төньякта калининград өлкәсе территориясенең бер өлеше диңгез дәрәҗәсеннән түбәнрәк ята файдалы казылмаларда таш тоз көрән күмер балчык төзелеш комнары нефть торф бар климат диңгез климаты белән уртача континенталь арасында гыйнварның уртача температурасы с июльнеке еллык явым төшмнәр саны ммны тәшкил итә вегетация дәвере көн территориясенең эчке сулар алып тора эре елгалар неман вә преголя йөздән артык күл бар өлкә территориясенең баткаклы туфраклары көлсу һәм кәсле көлсу балык машина төзелеше ягулык целлюлоза кәгазь азык төлек тармаклары сәнәгатьнең төп тармаклары булып тора машина төзелеше комплексы предприятиеләренең күпчелеге калининградта тупланган алар суднолар вагоннар краннар яктылык техникасы җиһазлары катлаулы технология җиһазлары эшләп чыгара күрше дәүләтләр польша алмания һәм литва төп тышкы сәүдә партнерлары булып тора алтай җөмһүиятсы таулы алтай й федерациясенең эчендәге җөмһүият дәүләт алтай таулары эчендә урнашкан й федерациясенең субъекты себер федераль бүлгына керә башкала таулы алтай шәһәре җөмһүият алтай таулары эчендә нык ерылган тау сыртларында урнашкан алтай җөмһүиятсы алтын мәрмәр тау бәллүре төрле сирәк металларга бай климаты урта континенталь кыш озын һәм суык гыйнварның уртача температурасы тән алып тауларда гә кадәр июлнең уртача температурасы тауларда исә гына явым төшем ммдан алып көньякта мм гына хуҗалыкның төп юнәлеше терлекчелек пантлы боланчылык дөячелек аучылык биредә агач эшкәртү җиңел күн сәнәгате үсеш алган төзелеш материаллары җитештерелә алтын табыла веселый руднигы һәм майск талон поселоклары чемал гэсы бар телецкое алтынкүл күлендә туризм җәелгән җөмһүиятның төп магистрале чуйск тракты бийсктан алып монголияга чаклы бара һади такташ мөхәммәтһади хәйрулла улы такташев татар әдәбияты классигы шагыйрь драматург һади такташ елның гыйнварында тамбов губернасының сыркыды авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа кечкенәдән үк укырга җырлар такмаклар чыгарырга һәвәс булып үсә һади беренче мәртәбә үз өендә әткәсеннән һәм әнкәсеннән дәресләр ала өйдә бераз укыгач үз авылларындагы дини мәктәпкә китә соңрак аны сыркыдыдан утыз чакрым ераклыктагы заманына күрә укыту процессы яңачарак корылган пешли мәдрәсәсенә бирәләр шунда һади елдан елның ахырына кадәр укый биредә ул шул чакта төрки дөньяга киң таралган вакыт йолдыз тәрҗеман ялт йолт исемле газета һәм журналлар белән таныша шигырьләр язу белән мавыга кызганыч ки булачак шагыйрьнең бу чорда иҗат иткән шигырьләре безнең көннәргә кадәр килеп ирешмиләр пешлидән соң һади бер елын укымыйча авылда үткәрә беренче империалистик сугыш башланып алты балалы зур гаиләнең матди хәле кыенлашкач хәйрулла абзый үзенең улларын читкә эшкә җибәрергә карар кыла шул уңайдан унөч яшьлек һадины да үзләренә кардәш тиешле бер сәүдәгәргә ияртеп урта азия якларына кәттә курган шәһәренә озата һади әүвәл әлеге сәүдәгәрнең өендә хезмәтче малай хәлендә яши аннары бохарага күчеп шәһәр байларыннан берсенең мануфактура кибетендә приказчик өйрәнчеге булып эшли хезмәттән буш вакытларында шәһәр яшьләренең төрле мәдәни эшләренә һәвәскәрләр оештырган спектакль концертларга йөри бохара әмирен бәреп төшерүне максат итеп куйган сәяси хәрәкәттә актив катнаша матбугатта бохарадагы вакыйгаларны яктырткан мәкалә хәбәрләре басылып чыга бала чактан ук башланган әдәби иҗат тәҗрибәләрен дәвам иттереп газраилләр караңгы төннәрдә төркстан сахраларында исемле шигырьләрен яза төркстан сахраларында дигән шигыре ташкентта нәшер ителә торган олуг төркстан газетасының елгы гыйнвар санында басылып та чыга бу һади такташның матбугатта дөнья күргән беренче шигыре урта азия якларына әти әнисенә матди яктан булышу нияте белән киткән үсмер малайның теләкләре тормышка ашмый елгы революцияләр шаукымыннан соң озак та үтми елның көзендә һади туган авылы сыркыдыга кайта авылда ел ярым чамасы китапханә мөдире башлангыч мәктәп укытучысы булып эшли мәдәни агарту эшләре алып бара шушы ук вакытта һади күктән сөрелгәннәр үтерелгән пәйгамбәр исемле шигырьләрен яза әдәби иҗат белән чиксез кызыксынган үзлегеннән укып белем дәрәҗәсен күтәрергә омтылган шагыйрь егет яңадан урыныннан кузгала елның көзендә оренбургка китә монда ул оренбург губкомы органы юксыллар сүзе газетасының җаваплы сәркатибе булып эшли политик курсларда укый шәһәрнең мәдәни тормышында кайнап шәриф камал әфзал таһиров кебек күренекле язучылар белән таныша үзе хезмәт иткән газета битләрендә көндәлек вакыйгаларга багышланган хәбәрләрен һәм шигырьләрен бастыра яшәү шартлары кыенлашкач һади такташ дусларының тәкъдиме белән елның язында ташкент шәһәренә күчә анда ул белем йорты журналының җаваплы сәркатибе вазифасын башкара шул ук вакытта төркстан эшче диһкан коммунистлар университетында кызылармеецлар мәктәбендә тел әдәбият укыта ташкент чоры такташ иҗат эшчәнлегенең тагын да активлашуы шагыйрь буларак иҗат йөзенең үзенчәлекле форма ала баруы белән характерлы биредә ул үзенең беренче дәвер әдәби эшчәнлегендә күренекле урын тоткан романтик әсәрләрен эчтәлеге белән нигездә мифологик легендаларга нигезләнгән һәм мифологик символик образлар аша кеше шәхесенең рухи хөрлеген данлаган аны буып торган явыз көчләргә дини хорафатларга социаль гаделсезлеккә каршы ярсулы көрәш гыйсъянчылык идеясен алга сөргән бер шәлкем шигырьләрен онытылган ант күләгәләр нәләт таң кызы урман кызы һәм атаклы җир уллары трагедиясе н иҗат итә казанга килгәч ул берникадәр вакыт татар дәүләт театрына суфлер булып эшли аннары чаян октябрь яшьләре авыл яшьләре азат хатын журналларының җаваплы сәркатибе вазифаларын башкара елда чаян журналы редакциясенә кайта һәм гомеренең ахырына кадәр шунда эшли казанда елларда язылган әсәрләрендә поэтик фикерләүдәге элекке романтик гыйсъянчылык мотивлары әле дәвам итсә дә ел ахырларыннан башлап һади такташ иҗатында тормышны реалистик сурәтләү тенденциясе көчәйгәннән көчәя барып шагыйрьне яңа иҗади ачышларга китерә в и ленин үлеме тәэсирендә туган гасырлар һәм минутлар поэмасы давылдан соң сагыну җырлары такташ шигырьләре исемле җыентыкларында урнаштырылган лирик публицистик шигырьләр һәм ниһаять яшьлеккә мәхәббәткә тормышның матурлыгына гимн булып яңгыраган мәхәббәт тәүбәсе алсу мокамай кебек лирик поэмалар такташны егерменче еллар татар поэзиясенең алдынгы сафына чыгарып бастыра әдипнең популярлыгы искиткеч тиз үсә ул халыкның уй хисләрен хыял омтылышларын илһамланып җырлаучы трибун шагыйрь булып таныла һади такташ барыннан да элек шагыйрь буларак танылган әдип ләкин аның бай мирасында башка жанр әсәрләре дә зур урын били ул күмелгән кораллар югалган матурлык һәм камил исемле драма әсәрләре авторы югалган матурлык пьесасы елның гыйнварында татар академия театрында уйнала ләкин әсәр сәхнәгә чыгуга матбугатта такташны гаилә мәсәләсен дөрес аңламауда хатын кызларны коры ана гына итеп аларны бөек эшләрдән ирләр белән тормышта беррәттән барудан мәхрүм итүдә әсәрнең идеологик яктан зарарлы булуында гаеплиләр шушы вакыйгалар нәтиҗәсендә драма такташ үзе исән вакытта басылмый кала һади такташ үзенең каләмен сәнгатьнең иң популяр төрләреннән булган кинодраматургия өлкәсендә дә сынап карый аның архивында шушы юнәлештә эшләнгән тәҗрибәсеннән камил киносценариеның кулъязмалары сакланып калган газета журнал редакцияләрендә озак эшләү әдипнең журналистлык талантын да ачып җибәрә заманның күп төрле әктүәл темаларына багышлап ул дистәләрчә публицистик мәкалә очерк һәм фельетоннар язып бастыра хикәя жанрында әдәби тәнкыйть өлкәсендә дә көчен сынап карый еллар арасында татарстан китап нәшрияты әдипнең барлык жанр әсәрләрен туплаган өч томлык җыентыгын чыгарды әдип революция һәм шул елларның кырыс романтикасын шул чор кешеләренең рухи матурлыгын сәнгатьчә гәүдәләндергән төрле жанрдагы әсәрләре белән татар әдәбияты тарихында яңа сәхифә ачты яңа принципларга таянган әдәбиятның нигез ташларын салуда үзеннән зур өлеш кертте аның мирасының кыйммәте м мамин х хәйри х госман г халит н юзиев т галиуллин а әхмәдуллин м гайнетдинов ф бәйрәмова м фатыйховалар тарафыннан өйрәнелгән һади такташ елның декабрендә тиф авыруыннан казанда вафат була һәм максим горький исемендәге үзәк культура һәм ял паркындагы зиратта җирләнә менделеевск районы татарстан республикасы составында административ территориаль һәм муниципаль берәмлек муниципаль район кама елгасының уң ярында һәм туйма елгасында кама кушылдыгы казаннан чакрым ераклыкта урнашкан административ үзәге менделеевск шәһәре ел башына район халкы саны кеше тәшкил итә хәзерге менделеевск районы территориясендә беренче тораклыклар гасырда барлыкка килә елда капитон ушков торгызган химия заводы район үсешенә төп этәргеч булып тора менделеевск муниципаль районы төньякка таба удмурт республикасы көнбатышта алабуга районы көньякта тукай һәм көнчыгышта татарстан республикасының әгерҗе районнары белән чиктәш гомуми мәйданы км районның административ үзәге менделеевск шәһәре татарстан республикасы менделеевск муниципаль районы советы елның мартында бүгенге герб һәм флагны раслый гербның көмеш ак кырында лазор колбасы сурәтләнгән аның эчендә дага белән өзәңге урнаштырылган әлеге элементлар менделеев токымындагы фамилия гербыннан алынган ә колба район икътисадының әйдәп баручы тармагын химия сәнәгатен чагылдыра колба яннарында лилия чәчәкләре районның табигый байлыкларын символлаштыра лазорлы төс районның су үзенчәлекләрен күрсәтә чөнки ул кама сусаклагычы ярында урнашкан флаг герб нигезендә эшләнгән һәм турыпочмаклы аклы зәңгәр тукымадан гыйбарәт ләкин зәңгәр фонда колба урынына өчпочмак ә аның сул һәм уң өске чатлыклары ак төс белән сурәтләнгән хәзерге менделеевск районы территориясендә беренче тораклыклар гасырлардан бирле исәпләнә бу чорда төп торак пунктлар булып тихие горы бондюго авылы һәм камашево авыллары торган алар нократ губернасы алабуга өязенең курак волосте составына кергән бондюга авылында туып үскән егор ушков биредә өйдә тукылган холстларны һәм пряжларны буяу буенча мастерской ачкан хәтта контрабанда белән дә шөгыльләнгәндер дип уйланыла ушков шактый тиз баей аның өлкән улы яков тирә яктагы җирләрне сатып ала ә аның улы капитон ушков елда татар кокшаны авылыннан ерак түгел хромпик җитештерү буенча зур булмаган завод ача вакытлар узу белән капитонның улы петр җитештерүне киңәйтә яңа цехлар төзеп яңа технологияләр кертеп предприятиене өлкәдә мөһим эш урыны итеп күрсәтүгә ирешә елда заводка илдә химия сәнәгатен оештыручы лев карпов килә ул предприятиенең эшен яхшыртырга һәм хлороформ хлоргидрат күкерт хлориды бакыр купоросы кальций хлориды һәм сыек хлор җитештерүне оештырырга ярдәм итә предприятиедә элеккеге крепостной крестьяннар эшли ә табыш йөзләгән миллион сумнарда исәпләнгән елдан соң хәзерге менделеевск районы территориясе бондюжский районы дип атала шәһәр шартларында менделеевск шәһәре район халкының ы яши менделеевск муниципаль районында шәһәр һәм авыл җирлеге һәм алар составындагы торак пункт бар менделеевск районы өчен төп химия минераль ашламалар нефть һәм иярчен газ чыгару характерлы җир асты байлыкларыннан төзелеш материаллары өчен шактый чимал һәм югары сыйфатлы җир асты төче һәм минераль су тупланган менделеевскида прикамнефть кама сакс спецстрой һәм башка эре предприятияләр эшли районның төп предприятиесе елда ушковлар гаиләсе тарафыннан нигезләнгән карпов исемендәге химия заводы завод химия продукциясе азык төлек өстәмәләре һәм реактивлар шул исәптән фармакопеялар чыгару һәм сату белән шөгыльләнә елның октябрендә предприятиенең акцияләр пакетын мәскәүнең джиэсэм кемикэл компаниясе сатып алган ул вакытта заводның чиста табышы млн сум керем млн сум булган менделеевск районының төп культуралары булып арыш арпа солы борчак бәрәңге тора җирле эшмәкәрләр өчен яшь фермерларга ярдәм итү гаилә терлекчелек фермаларын үстерү лизинг грант дәүләт программалары эшли авыл хуҗалыгы предприятиеләренә аларга җаваплылыгы чикләнгән сигез җәмгыять һәм дән артык крестьян фермер хуҗалыгы керә мең гектардан артык сөрү җире беркетелгән елда районда дүрт авыл хуҗалыгы кулланучылар кооперативы төзелгән шул ук елда авыл хуҗалыгының тулай продукциясе млрд сумнан артык тәшкил иткән ә гомум ашлык күләме мең тонн булган елга авыл хуҗалыгы үсеше дәрәҗәсе буенча район республикада нче урында торган елга сөт җитештерү буенча да район татарстанның аутсайдерлары рәтенә керә тәүлегенә тонна гына ә республика лидеры кукмара районы тәүлегенә тонна сөт җитештергән елның беренче яртысында районның авыл хуҗалыгының тулаем продукциясе барлыгы млн сум тәшкил иткән по производству молока на й район также входит в число аутсайдеров татарстана всего тонн в сутки тогда как лидер республики кукмор производит тонн авыл хуҗалыгын үстерүнең катлаулылыгын һәм казылма байлыкларның өстенлеге көчлерәк булуын аңлап район сәнәгать үсешенә басым ясый елда аммоний агро агросәнәгать паркын төзү проектын гамәлгә ашыруга керешәләр аны менделеевсктан км ераклыкта аммоний заводы янында торгызачаклар җитештерүнең нигезе ашламалар җитештерү булачак паркның гомуми мәйданы га тәшкил итә елга инвестицияләр күләме млрд сум тәшкил иткәш парк резидентлары арасында гранд м трейд млн инвестицияләр һәм джиэсэм кемикэл млн сум керткәннәр компанияләре бар паркны ачу елның язына ә елга төп үсеш этапларын тәмамлау өчен билгеләнгән була районда барлык автомобиль юлларының гомуми озынлыгы км тәшкил итә төп автомобиль юллары м идел алабуга ижевск пермь яр чаллы менделеевск тирсә әгерҗе районда пассажирлар йөртү дүрт шәһәр дүрт шәһәр яны һәм ике шәһәрара автобус маршруты белән тәкъдим ителгән төп тимер юл станцияләре менделеевск тойма һәм тихоново моннан тыш л я карпов исемендәге химзавод ның км озынлыкта тойма станциясеннән химия заводына кадәр һәм менделеевсказот ның км озынлыкта ике ведомство тимер юлы бар башка район тимер юл станцияләре һәм тукталыш пунктлары әгерҗедән км т п тойма т п км т п км т п менделеевск т п тихоново ст км м промзона ст заводская ст тармагында моннан тыш районда менделеевскта һәм ижевкада һәм ык тамагы авылларында пристаньлар бар менделеевскта елда тарихи мәдәни һәм табигый статуска ия булган махсус сакланыла торган территория булдырылган аның мәйданы га тәшкил итә һәм ушковлар утары белән туйма елгасы ярындагы табигый кишәрлекне үз эченә ала паркта нарат пихта карагай юкә талпан тирәк миләш үсә куркыныч химик матдәләр белән эшләүче аммоний заводы экологиягә тискәре йогынтыны киметү белән даими шөгыльләнә шулай итеп предприятие кама елгасына кулланылган суларны агызудан баш тарткан күзәтчелек органнары экологлары мәгълүматлары буенча иң начар һава шартлары булганда да заводтан атмосферага пычраткыч матдәләрнең максималь концентрациясе рөхсәт ителгән күрсәткечләрдән артмый менделеевск районында гомуми белем бирү мәктәбе мәктәпкәчә белем бирү учреждениесе бер һөнәри училие балалар иҗаты үзәге һәм балалар сәнгать мәктәбе китапханә гассар исемендәге мәдәният сарае һәм туган якны өйрәнү музее бар районда барлыгы спорт объекты спорт төре буенча секцияләр эшли барлык район мәктәпләрендә татар теле һәм әдәбияты укытыла районның иң эре медицина учреждениесе булып койкага исәпләнгән үзәк хастаханә фельдшер акушерлык пункты тора менделеевск муниципаль районы бюджетында туристлык рекреация хезмәтләреннән керемнәрнең өлеше тан ким районда татарстанның мәдәни мирас объекты алар арасында елда төзелгән тихие горы авылында богоявление чиркәве бар район этнография музейларына килүчеләр саны ел саен кеше елда туристик потенциалга бәя бирелә иң перспективалы дип менделеевск шәһәре ижевка һәм турай авыл җирлекләре санала районда ике зур экскурсия маршруты менделеевск тарих һәм хәзерге заман шәһәрнең тарихи нигезендәге элеккеге алпавыт камашев ушковлар сәүдәгәрләре утарларыннан алып богоявленский храмына кадәр һәм менделеевск сугышчан дан шәһәре советлар союзы геройларына багышланган бар киров өлкәсе россия федерациясенең аурупа өлеше субъекты мәйданы км өлкә үзәге киров шәһәре өлкәнең уртасында вятские увалы калкулыгы көньяк көнчыгышында төньяк чулман калкулыгы төньягында северные увалы калкулыгы өлкәсендә елга бар северные увалы калкулыгы ике идел һәм төньяк двина елга бассейнны булә эре елгалар нократ молома пижма луза кобра чүпче гыйнварның урта температурасы июльнең урта температурасы максималь температуралар ка җитә минималь температура уртача еллык явым төшем күләме мм агачлар күбесенчә ылыслы фосфоритлар торф җәнлек мехы су һәм җир ресурслары минераль чимал запслары да бар известьташлар мергельләр балчыклар кечкенә нефть запаслары бар бетонит балчык ятмалары киров өлкәсендә аурупада иң зур фософоритлар чыганагы урнаша моны да карагыз вятка губернасы киров крае славяннар бу җирләрдә гасырның икенче яртысында күпләп күчеп килә башлаганнар бу җирләрнең төп халыклары фин угыр һәм төрки кабиләләре моны да карагыз киров өлкәсе халкы киров өлкәсе татарлары шәһәрләрдә халыкның өлеше яши киров өлкәсенең эре шәһәрләре районнар шәһәр округлары сәнәгатьнең төп тармаклары машиналар төзү һәм металл эшкәртү кара һәм төсле металлургия химик агач агач эшкәртү целлюлоза кәгазь җиңел һәм азык төлек сәнәгате авыл хуҗалаыгында төп тармагы терлекчелек кировта победилово аэропорты урнаша киров өлкәсе аша үтә торган тимер юллар россиянең үзәкне урал себер һәм ерак көнчыгыш белән транссиб элемтә урнаштыралар кукмара районы россия федерациясе татарстан республикасында урнашкан административ территориаль һәм муниципаль берәмлек муниципаль район район татарстан республикасының төньяк көнбатыш өлешендә урнашкан кукмара шәһәре районның административ үзәге ел башында халык саны кеше исәпләнә башта бакыр рудасы эшкәртү предприятиясе янында барлыкка килгән кукмара заводы дип аталган эшчеләр авылы булган соңыннан монда металл эретү заводы эшли башлаган елдан торак пункт территориясендә шул ук исемдәге сәнәгать паркы эшли кукмара авылы елда шәһәр статусын ала елга торышлы районда шәһәр төзүче өч предприятия бар кукмара районы көнбатыш кама буеның төньяк көнбатыш өлешендә нократ елгасының уң ярында урнашкан районның мәйданы км гомуми мәйданның авыл хуҗалыгы җирләре били төньяк көнбатышта район балтач көнбатышта аның күршесе саба районы көньякта теләче һәм мамадыш районнары көньяк көнчыгышта кизнер районы удмуртия көнчыгышта нократ аланы районы киров өлкәсе төньяк малмыж районы киров өлкәсе белән чиктәш административ үзәге кукмара шәһәре шәһәр норма елгасында урнашкан һәм казаннан төньяк көнчыгышка таба км ераклыкта ята район территориясе буенча агучы кече һәм урта елгалар любянка бура оштырма нократ кушылдыгы норма һәм кия оштырма кушылдыгы районның урманнары катнаш зонага керә ә районның рельефы калкулыклы дулкынлы тигезлек район территориясенең кайбер өлешләренең биеклеге диңгез өслегеннән м биеклектә аның кайбер урыннары м абсолют биеклеккә кадәр җитә район территориясе урал алды зонасында дөресрәге можга калкулыгында урнашкан бары тик нократ елгасы буйлап үткән киров өлкәсе белән чик кенә искәрмә булып тора кукмара районы климаты уртача континенталь озын һәм салкын кыш кадәр ноябрьдә башлана һәм март башына кадәр дәвам итә гыйнварда уртача температура июль явым төшем күләме елына мм дан артмый кукмара районының хәзерге гербы муниципаль совет карары белән елның ноябрендә раслана алтын белән каймалап алынган яшел өчтүбәле тау аллегорик рәвештә районның табигатен һәм авыл хуҗалыгы юнәлешен символлаштыра һәм шулай ук төбәкнең төп юнәлешен металлургия җитештерүен искә төшерә символизм үзәгендә аяк киеме итек сәүдә билгесе итеп сурәтләнә бу кәсеп өлкәдә борынгы заманнардан ук билгеле герб өстендәге зәңгәр буй намусны асыл затны рухилыкны күк киңлекләрен һәм су агымнарын символлаштыра кукмара районы байрагы соңрак елның гыйнварында раслана ул герб образын кабатлый һәм киңлеге озынлыгына нисбәттәге өске чиге буйлап тукыма киңлегенең өлеше киңлегендәге күк буйга тоташкан туры почмаклы кызыл тукыма тукыма уртасында өстә калкулыкларның контурлары аста башаклар белән хасил ителгән фигуралы кысада киез итекләр рәвешендә гербтан күчерелгән композиция композиция кара контурлы яшел соры ак һәм сары төсләрдә башкарылган һәм аста тукыма читенә тоташа хәзерге кукмара районы гасырдан гасыр башына кадәр казан ханлыгының арча даругасына аннары шул ук исемдәге өязгә керә кукмара заводы гасырда бакыр рудасы чыганагы буларак барлыкка килгән металл табуны рус осталары башлап жибәргән гасырда бакыр рудасына ихтыяҗ сизелерлек арта һәм сәүдәгәр әбсәлямов авылда завод ача пугачев күтәрелеше вакытында ул фетнәчеләрне корал белән тәэмин иткән чөнки эшчеләр эш шартлары белән канәгать булмаган һәм алар фетнәчеләрнең җиңүен теләгән моннан соң завод гасыр башына кадәр ябылган елдан кукмара районының төньяк өлеше нократ губернасы малмыж өязенең кошки һәм сәрдекбаш волостьларына кергән елгы ватан сугышы вакытында кукмара заводы шулай ук ирекмәннәрне корал белән тәэмин иткән елда эшчеләрнең шактый өлешен уралга башка предприятиедә эшләү өчен алып китәләр тиздән руда запасы бетә завод бөтенләй юкка чыга елда предприятие янып бетә һәм башкача төзелми шул ук вакытта авыл зур кукмара дип үзгәртелә ә иске завод урынында савыт саба җитештерү буенча шәхси фабрика ачыла елда кукмарада киез итек һәм төрле сортлы аяк киемнәре фабрикасы эшли кукмара авылында яңа технологик җиһазлар белән фабрикалар үсеш ала пар һәм электр машиналары кулланыла фабрика конторалары телефон аша сөйләшкәннәр үз почта телеграф станциясе булган елда авылда земство акчасына урынга исәпләнгән хастаханә ачыла кукмара районында шәһәр һәм авыл җирлеге бар барлыгы торак пункт районның тулаем территориаль продуктының якынча сәнәгать секторына туры килә төп эшчәнлек чуен савыт саба аяк киеме төзелеш материаллары эчемлекләр һәм азык төлек җиңел сәнәгать нче елда гыйнвар сентябрь айларында төбәктә миллиард миллион сумлык районда җитештерелгән товар җибәрелде төбәкнең иң эре сәнәгать предприятияләре кукмара киез итек киез комбинаты ааҗ кукмара металл савыт саба аводы һәм кукмара тегү фабрикасы ааҗ төбәкнең иң зур заводларының берсе елда авылда сәүдәгәр семьон эремеев иноземцев иске бакыр эретүче завод нигезендә ачылган кукмара металл савыт саба аводы компания калын стеналы савыт саба шул исәптән көйми тоган антипригарная савыт саба җитештерүдә махсуслаша елда завод җитештергән продуктлар россия базарында җитештерелгән алюминий әйберләренең тан артыгын тәшкил итте елда заводта кеше эшли заводның елда табышы миллиард сум чиста керем миллион сум компания иң яхшы татарстан республикасының иң яхшы товарлары һәм хезмәтләре исемлегенә керә кукмара киез итек киез комбинаты татарстан республикасында аяк киеменең җитештерә елда предприятиянең табышы миллион сум тәшкил итте районда көзге арыш язгы бодай арпа солы борчак бәрәңге үстерелә терлекчелекнең төп тармаклары сөт һәм сыер ите дуңгыз үрчетү авыл хуҗалыгы җирләренең гомуми мәйданы гектар шуның сөрү җирләре гектар зур региональ авыл хуҗалыгы предприятияләре вахитов һәм урал кооперативлары восток компаниясе кукмара районы сөт җитештерү буенча лидер булып санала елда ул тәүлегенә тонна сөт эшкәртә бу барлык татарстан сөтенең тәшкил итә ике елдан соң тоннага җитә моның өчен республика президенты рөстәм минниханов татарстан республикасына мактау ордены татарстан республикасы алдындагы казанышлар өчен ордены белән бүләкләде республика көненә тонна сөт җитештерү планы игълан ителде районның тулаем авыл хуҗалыгы продукты елның гыйнвар июнь айларында миллиард миллион сум тәшкил итә кукмара районында тагын өч сәнәгать мәйданы бар тигезлек мәйданда баш өчен кошчылык фермасы эшли стройком мәйданында такта җитештерү предприятияләре киңәйтелгән полистирол дивар һәм түбә сандвич панельләре эшләнә төньяк көнчыгыш мәйданын дүрт резидент били житәкчеләр фаразы буенча елга районның төп активларына инвестицияләр күләме миллиард сумга җитәргә тиеш елның беренче яртысында инвестицияләр күләме якынча миллион сум иде елда бюджет фондларын исәпкә алмаганда төп активларга инвестицияләрнең гомуми күләме миллиард миллион сум тәшкил итте кукмара районының төп магистральләре р киров малмыж нократ аланы һәм аның дәвамы нократ аланында кукмара мамадыш м юлына чыгу кукмара шәмәрдән байлар сабасы теләче янил казан балтач арчага казанга ел башында район автомобиль юлларының озынлыгы км була мәскәү екатеринбург федераль тимер юл линиясе район аша үтә лубян пристанасы нократ елгасында урнашкан кукмара региональ үзәге казаннан км ераклыкта урнашкан елдан башлап район төп урамнарның сыйдырышлыгын арттыру өстендә эшли моның өчен елга яңа юллар һәм чишелешләр төзүне күздә тоткан концепция эшләнде район территориясендә өч табигый һәйкәл бар кукморская гора һәм нурминка белән лубянка елгалары кукмарская гора яки яшел энҗе бу өлкәнең төп булып санала бу гектар урман мәйданы анда төр кош яши шул исәптән татарстанның кызыл китабыннан елда билгеле булган археологик табылдыклар неолит кукмара җирлеге урта гасырлар зур кукмара торак пункты һәм гасырлар кукмара калдыклары кыш көне яшел энҗе чаңгы юлы итеп файдаланыла мәскәү өлкәсе подмосковье россия федерациясенең аурупа өлеше субъекты өлкә үзәге мәскәү шәһәре өлкә составына керми мәскәү өлкәсе көнчыгыш аурупа тигезлегенең үзәгендә ука һәм идел елгалар арасында катнаш һәм яфраклы урманнары чигендә урнашкан климат уртача континенталь июльнең уртача температурасы с гыйнварның уртача температурасы с уртача еллык явым төшем күләме мм көньяк көнчыгыш мм төньяк көнбатыш мәскәү өлкәсе елгалары тулысынча идел бассейнына карыйлар өлкәненң төньягы аша иделне мәскәү белән тоташтыручы судно йөрешле мәскәү исемендәге канал үтә мәскәү өлкәсе елда туды тарихи яктан мәскәү губернасына карый районнан каланан һәм ябык административ территориаль территориаль берекмәсен тора халык саны буенча мәскәү өлкәсе мәскәүдән генә калышып икенче урыныда тора шәһәр халкы тәшкил итә мәскәү өлкәсе торак пунктлары шәүкәт галиев чын исеме шәүкәт галиулла улы һидиятуллин татар язучысы балалар шагыйре г тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты шәүкәт галиев елның ноябрендә татарстанның кайбыч районы олы бакырчы хәзер апас районына керә авылында туа аның малай чагы сугыш елларына туры килә шагыйрьнең әткәйгә хат поэмасы сугыш чоры балаларының барысына да моңсу һәйкәл булып тора әдип елның маенда якты дөньядан китте әдәбият өлкәсенә шәүкәт галиев икенче дөнья сугышыннан соң килә елдан республика басмаларында аның шигырьләре басыла башлый шагыйрь үз иҗатында юморга зур урын бирә беренче чиратта шәүкәт галиев балалар әдәбиятында шаян шигырләре белән таныла ул тормышның кызыклы якларын табып балалар белән бүлешә аларны рәхәтләнеп көлдерә яхшыны начардан затлыны затсыздан аерып күрсәтә шуңа да шагыйрь сурәтләгән хәлләр үтемле булып йөрәккә керә онытылмый гел укучыны үзенә тарта туган тел иң татлы тел туган тел иң тәмле тел тәмле дип телең йотма туган телне онытма без тукай оныклары халкым бер тумыш көндә дә тукаен онытмады без туган тел дән туганнар без тукай оныклары шәүкәт галиев игелекле хезмәте өчен г тукай исемендәге дәүләт бүләген алды елда халыкара бүләк х к андерсен исемендәге почетлы дипломга һәм халык шагыйре дигән олы исемгә лаек булды әдип мактау билгесе ордены татарстан республикасының фидакарь хезмәте өчен медале татарстан республикасы мактау грамотасы медальләр татарстан республикасы президентының рәхмәт хаты белән бүләкләнгән хатыны фәридә балалары җәмил җәмилә алсу җәүдәт кода кодагыйлары рәис һәм диләрә галиәсгар камал оныгы даутовлар мамадыш районы татарстан республикасы составындагы административ территориаль һәм муниципаль берәмлек муниципаль район ул татарстанның төньяк көнчыгышында урнашкан административ үзәге мамадыш шәһәре гасырда район урынында ак кирмән җирлеге урнашкан була мамадыш районының бүгенге чикләре елда билгеләнә аның территориясендә вятка сәнәгать паркы һәм сельхозтехника һәм сельхозхимия ике сәнәгать мәйданчыклары эшли мамадыш районы татарстан республикасының төньяк көнчыгышында рус тигезлегенең көнчыгыш өлешендә урнашкан көнчыгыштан аңа алабуга миз көнбатышта район теләче һәм саба районнары төньяктан татарстанның кукмара районы төньяк көнчыгышта удмурт республикасы белән чиктәш район чикләре көнчыгышта нократ елгасы нөньяк кама елгасы белән билгеләнә су фонды мәйданы м тәшкил итә мамадыш районы киров өлкәсенә якын территориянең озынлыгы төньяктан көньякка км көнбатыштан көнчыгышка км гомуми мәйданы км м районның континенталь климаты җәйге сезон коры һәм озын түгел әмма кыш җылы заманча герб һәм флаг мамадыш муниципаль районы советы тарафыннан елның ноябрендә расланган ул казан губернасының мамадыш өяз шәһәренең тарихи гербы нигезендә эшләнгән гербның төп өлешен яшел төс алып тора ул табигатьне өмет сәламәтлек һәм язны символлаштыра анда кызыл тасма белән бәйләнгән бодайның алтын көлтә урнашкан мондый композиция көчләрнең һәм рухи омтылышларның бердәмлеген шулай ук авыл һәм шәһәр җирлекләрендә яшәүчеләрнең тыгыз элемтәсен күрсәтә көмеш ураклар районның авыл хуҗалыгы юнәлешен гәүдәләндерә гербк нигезендә ике дулкынлы линия көмеш һәм зәңгәр чәчәкләр урнашкан зәңгәр полоса кама һәм вак елгаларны көмеш нократ елгасын символлаштыра мамадыш районы флагы өч горизонталь полосадан тора яшел киңлектәге ак дулкынлы киңлектәге һәм зәңгәр калганы буенча ул гербны тулысынча кабатлый мамадыш исеме беренче тапкыр ел елъязмаларында телгә алына алар буенча хәзерге район территориясе һәм киев русе арасында сәүдә элемтәләре булуы аңлашыла мамадыш починогы нократ елгасының уң як ярында аңа ушма елгасы кушылган урында гасыр ахырында ел болгар тамерлан хан тарафыннан яуланып таралганнан соң бирегә күченеп килгән борынгы мамадыш дигән кеше тарафыннан нигезләнә диелә бу дата шәһәрнең рәсми нигезләү көне дип санала хх гасырда хәзерге мамадыш районы территориясендә төньяк форпост сыйфатында кирмән шәһәрчеге ныгытмасы урнашкан анда бары тик воеводлар гына яшәгән була гасыр башында территориядә ак кирмән яки ак ныгытма болгар җирлеге барлыкка килә билгеле булганча ул идел кама болгарына буйсынган кенәзлеге үзәге булган риваятьләр буенча биредә казан ханлыгы ханбикәсе сөембикә ялга туктаган була гражданнар сугышы чорында район тыныч булмый елда мамадышта хакимияткә өяз земствосын тар мар итеп большевиклар килә ләкин елда ук ак гвардиячеләр шәһәрне ала татарстан территориясен колчак басып алганнан соң фронт линиясе нократ елгасы аша мамадыш янында уза өяз крестьяннары фронтка учреждениеләрне машиналарны йөкләрне кыйммәтле милекне эвакуацияләү өчен меңнән артык подвод тәкъдим итәләр елның маенда өяз янындагы хәрби хәрәкәтләр туктатыла власть кызылармиячеләр кулында була елда мамадыш кантоны оеша елның мартында мамадыш районына кызыл йолдыз районы территориясенең бер өлеше кушыла икенче бөтендөнья сугышы вакытында районның күп кенә предприятиеләре фронт өчен продукция чыгара ә елда тракторчылар курслары оештырыла аларда бер ел эчендә кыз белем ала елның февралендә бетерелгән балык бистәсе һәм тәкәнеш районнарының бер өлеше мамадыш районына кушыла мамадыш муниципаль районында шәһәр һәм авыл җирлекләре һәм аларның составындагы торак пункт бар районның иң эре предприятиеләренең берсе булып мамадыш спирт заводы тора ул әле елда ук ачыла һәм революция чорында ябыла елда завод реконструкцияләнә ә предприятиедә гә якын кеше эшли елга ул татспиртпром холдингына керә завод республикада иң эре ашлыкны кулланучы булып тора һәм ел саен мең тоннага кадәр коры азык чүпрәсе җитештерә алар германия польша латвия һәм литвага экспортлана елда холдинг җитәкчелеге шул исәптән җитештерү күләмен арттыру өчен берничә заводны модернизацияләргә карар кыла модернизацияләүгә бюджет млрд сум тәшкил иткән мамадыш спирт заводында яңа җиһазлар урнаштырылган бу елда татспиртпром бюджетының барлык дәрәҗәләренә күчерүләр млрд сум тәшкил иткән елда холдинг республика күләмендә икенче салым түләүче булган елда мамадыш спирт заводы азык куркынычсызлыгы менеджментының халыкара системасына туры килү килмәүгә сыйфат сертификаты ала мамадыш районы авыл хуҗалыгы ашлык һәм азык җитештерүне үз эченә ала терлекчелек ит сөт дуңгызчылык умартачылык җәнлек үрчетү кошчылык тармакларыннан тора районда бодай арыш карабодай арпа борчак һәм башка авыл хуҗалыгы культуралары үстерелә район җирләренең мәйданы мең га тәшкил итә шул исәптән мең га сөрүлек җирләре авыл хуҗалыгы өлкәсендә төрле предприятие һәм фермер хуҗалыгы эшли районның эре предприятиеләре нократ тәкәнеш һәм омара агрофирмалары район буенча км юл уза алар арасында мәскәү уфа м федераль трассасы шәһәр маршруты красная горка юлчылар бистәсе көньяк бистәсе северный бистәсе шәһәр яны маршруты эшли автовокзал мамадыш шәһәрендә урнашкан нократ һәм кама елгалары буйлап суднолар йөртелә мамадышта порт урнашкан мамадыш районы территориясендә дүрт табигать һәйкәле урнашкан лачын урманы нократ һәм кама ярларында га мәйдан били аңа шулай ук су бүлү платосы лачын тавы да керә паркта яшьлек наратлар күп ә максималь яше булганнары да бар бөрсет карагайлары зонасы кама кушылдыгы берсут елгасы янында урнашкан паркның гомуми мәйданы га тәшкил итә территориядә кызыл китапка кертелгән борындыклар бар елда бу зона җәмәгатьчелектә зур резонанс тудырган паркның бер өлешен шәхси төзелешкә күчерергә теләгәннәр әмма прокуратура төзелешкә законсыз рөхсәтне кире кайтаруны таләп иткән табигатьнең өченче һәйкәле мишәбаш урманчылыгы астан елга авылы янында га мәйданлы территорияне били анда үсемлекләрнең кә кадәр төре бар алар арасында түгәрәк яфраклы кыңгырау чәчәге һәм гади чыршышөп бар дүртенче һәйкәл бөрсет елгасы аның чыганагы югары әрнәш авылы янында тамагы балык бистәсе районының яңа поселогы янында мамадыш районында риваять буенча имән янында барлыкка килгән изге чынаяк чишмәсе бар чыганакка күрше авыллардан гына түгел нократ уфа һәм башка өлкәләрдән дә хаҗилар килә елда чыганакны төзекләндергәннәр часовня белән коену урыны урнаштырганнар районда мәдәни мирас объекты бар аларга борынгы шәһәрлекләр калдыклары гасырның кабереннән торган комплекс шулай ук тарихи биналар мәсәлән шәһәр ратушасы һәм кунак сарае керә бу бина шәһәрдә иң иске ул елда мамадыш өяз шәһәре статусын алганнан соң төзелгән елдан елга кадәр бинада янгын часте урнашкан була мамадыш ндәге ның мамадыш районы үзәге казаннан км көнчыгышта урнашкан кама алды төбәгендә нократ елгасының чулманның кушылдыгы уң ярына ушмы елгасы койган урында казан екатеринбург линиясендәге кукмара тимер юл станциясеннән км көньяк көнчыгышта урнашкан нократ елгасында пристань халык саны кеше татар авылы буларак барлыкка килә аның урынына беренче күчеп утыручының исемен йөртә х гасырдан анда руслар күченеп утыра башлый изге храмы җиткерелгәч троицкое авылы дип атала елдан мамадыш өяз шәһәре район елда оештырыла төп милләтләр бодай арыш арпа солы борчак бәрәңге җитен үстерелә терлекчелекнең төп юнәлешләре сөтчелек дуңгызчылык җәнлекчелек авыл хуҗалыгына хезмәт күрсәтүче ширкәтләр агрохимсервис җыр бәйгесе урысча евровидение җыр бәйгесе җыр бәйгесенең нче ярышы булды нче майдан алып нчы майга кадәр мәскәүдә олимпийский спорт комплексында үткәрелде башта бөтен ил бәйгедә катнашачак дип әйтте ләкин соңарак сан марино һәм гөрҗистан бәйгедә катнашмаячаклар дип әйтте финалны алып баручылар иван ургант һәм алсу булдылар русиянең беренче каналы бәйге олимпийскийда узачак дип әйтте туплам алганда бәйгегә млн акш доллары тотылды бәйгенең җиңүче норвегия вәкиле александр рыбак ул әкият дигән җырны башкарды франция вәкиле дөньякүләм танылган җырчы патрисия каас балладасы белән катнашып нче урынны гына ала александр игорь улы рыбак май минск беларус норвегия музыканты һәм җырчысы мәскәүдәге евровидение җыр бәйгенең җиңүчесе бу җыр белән александр евровидение бәйгесендә рекордлы бал җыйды көй александр рыбак сүзләр александр рыбак җыр бәйгес татар теленә аурукүренү дип тәрҗемә итәргә була ләкин кайбер очракта күзәтү күрсәтү мәгънә караш итеп тәрҗемә ителә чыңгызхан алмания һәм җырчы селин дион швейцария җыр фестивалендә триумфаль чыгышлардан соң бөтен дөньяга танылдылар бәйге кабул итүче илләрнең туристларны җәлеп итү мөмкинлеген киңәйтә мәсәлән нче елда украина аурупа берлеге илләрендә яшәүчелар өчен гадәти алу кагыйдәләрен үзгәртә яңа бәйгегә әзерләнүне җиңгән ил балтыргы бәйгедән соң берничә атна үткәч үк башлый гадәттә бәйгене үткәрүче шәһар илнең яисә берәр административ берәмлекнең башкаласы ике иң зур тамаша даниянең башкаласы коппенгагенда якынча тамашачы һәм алмания шәһәре дүсселдорфта тамашачы үтте бәйгене үткәрүче иң кечкенә берәмлек дип ирландиядаге миллстрит ирландия санала бу авылда елда якынча кеше яши иде үткәрү урынын сайлаганда кунакханәләр санына матбугат чаралары өчен уңай шартлар тудыруына зур игътибар бирелә мисал буларак нче елда киевта кунакханәләр саны җитмәү сәбәпле оештыручылар украина хөкүмәтен рәсми вәкилләр өчен урыннар булмавында гаепләде беренче ике концерт швейцария белән алманиядә үткәч киләсе бәйгеләрне җиңүче илләрдә оештырырга карар кабул ителә нче елда нидерланд иле җиңгәч нче елгы бәйге шунда үтте биш очрактан башка барлык елларда да әлеге кагыйдә бозылмады искәрмәләр элеккеге логтип төркиядә нче елда бәйгенең визуаль аермалыгын булдыру максатыннан тәкъдим ителгән иде логотипның йөрәк элементы эченә хуҗа илнең байрагы куела ел саен кабул итүче дәүләт өстәмә темаларны һәм шигарьләрне башкара ун елдан соң ягъни тә логотип бераз үзгәртелде яңа логотип беренче тапкыр нче елда бәйгенең еллык юбилеенда кулланылды минзәлә районы русия федерациясе татарстан республикасы составындагы административ территориаль һәм муниципаль берәмлек муниципаль район республиканың төньяк көнчыгыш өлешендә кама елгасының уң ярында урнашкан административ үзәге минзәлә башта район урынында рус атучылары форпосты урнашкан булган заманча район елда оешкан минзәлә районы бөек ватан сугышы елларында биредә советлар берлеге каһарманы муса җәлил яшәгәнлеге белән мәгълүм минзәлә муниципаль районы татарстан республикасының төньяк көнчыгыш өлешендә башкортстан һәм удмуртия чикләреннән ерак түгел татарстан башкаласы казаннан километр ераклыкта кама елгасының уң як ярында урнашкан көньякта мөслим көнбатышта тукай көньяк көнбатышта сарман һәм көнчыгышта актаныш районнары белән чиктәш районның административ үзәге минзәлә рельефы нигездә тигез районның көнбатышында биеклеге метрга кадәр район җирләренең бер өлеше түбән кама сусаклагычын төзү нәтиҗәсендә су астында калган район мәйданы квадрат километр бу барлык татарстан республикасы мәйданының процентын тәшкил итә район территориясенең процентка якыны сөрүлекләр проценты болыннар проценты урманнар процентк якыны көтүлекләр гыйнварның уртача температурасы с декабрь аеннан февральгә кадәр нигездә аяз һәм чагыштырмача тыныч һава торышы булганда көчле салкыннар күзәтелә июльнең уртача температурасы с тәшкил итә татарстан республикасы минзәлә муниципаль районы советы елның ноябрендә заманча герб һәм флагны раслый ул минзәлә өязенең нче елгы тарихи гербына нигезләнеп эшләнә гербның өске чигендәге кызыл буй җирле халыкның хезмәт сөючәнлеген батырлыгын һәм көчен шулай ук аларның районда барлык уңышларга мөстәкыйль ирешүләрен символлаштыра төп зәңгәрле төс намус рухилык намуслылык һәм чиста күк дигәнне аңлата аның фонында төп фигура алтын кречет тотрыклылык интеллект хөрмәт шулай ук районда бу кошның узган гасырларда күп булыуын гәүдәләндерә минзәлә районы флагы турыпочмаклы зәңгәр тукыма аның өлешен кызыл буй алып тора калганында ул гербны тулысынча кабатлый минзәлә муниципаль районында шәһәр һәм авыл җирлеге һәм аларның составындагы торак пункт бар минзәлә районында эре сәнәгать предприятиесе эшли минзәлә лвзсы филиалы вамин филиалы минзәлә мсксы минзәлә икмәк заводы тпф изыскатель плюс хуҗәмәт ремонт механика заводы минзәлә җирле чималны эшкәртүче предприятиеләре булган авыл хуҗалыгы районы үзәге буларак биредә минзәлә районында агросәнәгать секторы үсеш алган бу тармакта елга хуҗалык итүче субъект исәпләнә шуларның е крестьян фермер хуҗалыклары авыл хуҗалыгы әйләнешендә мең гектәр җир шул исәптән мең гектар сөрүлек мең гектар печәнлек һәм мең гектар көтүлек бар районда язгы бодай көзге арыш арпа солы карабодай борчак тары игелә ел нәтиҗәләре буенча минзәлә районы уңыш буенча төбәк лидерлары рәтен чыга терлекчелекнең төп тармаклары ит сөт терлекчелеге сарыкчылык минзәлә районы татарстанның төньяк көнчыгыш кама аръягы районнары актаныш зәй минзәлә мөслим һәм чаллы районнары арасында бодай чәчү буенча алдынгы урында тора шул ук елны кама беконы компаниясе районда мең башка исәпләнгән мөгезле эре терлек үрчетү комплексын төзү өчен гектар җир сатып алган компания инде миллиард сум инвестицияләгән проект планында тагын миллион сум каралган кама беконы нче елга икенче мәйданчык төзергә ниятләгән әмма бу ниәтне гамәлгә ашыруга пайчылар белән низаг комачаулый пайчылар кама беконы ның шәхси җир өчен мал азыгы белән түләргә әзер түгеллегенә ә гектарына елына сум түләргә ниятләүенә канәгатьсезлек белдерә елга мәсьәлә хәл ителмәгән әле гыйнвар июнь айларында районның төп капиталына инвестицияләрнең гомуми күләме бюджет акчаларын исәпкә алмыйча миллион сум тәшкил итә ә районның авыл хуҗалыгы җыелма продукциясе миллион сум районның төп юллары федераль әһәмияттәге м волга минзәлә рус караны тугашево зур нөркәй кадрәк минзәлә боерган автомобиль юлы район түбән кама сусаклагычы ярында урнашкан аның су маршрутлары минзәләгә кадәр бара шәһәрдә причал бар ә юртау авыл җирлеге территориясендә аэродром урнашкан минзәлә районы территориясе буенча өч шәһәр җәмәгать транспорты маршруты нефтьчеләр һәм эзләнүчеләр бистәләренә кадәр һәм шәһәр яны маршруты уза транспорт хезмәтләндереүен минзәлә атп сы тормышка ашыра елда минзәлә рус караны тогашево автомобиль юлында имин һәм сыйфатлы автомобиль юллары милли проекты кысаларында капиталь ремонт башлана аның бюджет күләме миллион сум минзәлә районы территориясенең процентын урманнар били урман барлыкка китерүче төп токымнар булып юкә имән усак каен тора районда төр флора һәм төр фауна теркәлгән минзәлә районының төньяк көнчыгыш өлешендә түбән кама сусаклагычының ык култыгы ярында елда нигез салынган игимский бор табигать һәйкәле урнашкан аның территориясендә кызыл китапка кертелгән хайваннар яши районның икенче табигый һәйкәле минзәлә елгасы аның чыганагы сарман районының иске минзәләбаш авылы янында ә тамагы минзәләдән түбәндә елганың гомуми озынлыгы км минзәлә районында һәйкәл урнашкан шуларның се авылларда сы минзәләдә дусай кичү авылындагы елда төзелгән мәчет шәһәртөзүчелек һәмархитектураһәйкәле төбәк җөмһүрият әһәмиятендәгемәдәни мирас объекты шулай ук елда төзелгән җәмигъ мәчете төбәк республика әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора аның барлыкка килүенә кадәр минзәлә мөселманнары йолаларны гыйбадәт йортында уздыра ул җәмгыять үсеше аркасында барлык дин тотучыларны сыйдырмай башлый мөселманнар мәчет төзүгә рөхсәтне нче елда ына ала һәм шәһәр үзәгендә ике атлы бина төзи вестибюль һәм төп гыйбадәт заллары беренче катта урнашкан икенче кат залларына яутылык түгәрәк тәрәзәләр аша төшә декоратив бизәлештә татар милли архитектурасы элементлары белән классицизм һәм көнчыгыш мотивлары аралашып килә советлар берлеге каһарманы муса җәлил укыган йорт шулай ук төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора бина елларда педагогик училие буларак төзелә әмма елда анда вакытлыча хәрби сәяси училие урнаша анда көн муса җәлил укый шагыйрьнең минзәләдә үткәргән чоро истәлегенә мемориаль музей шәһәрдә елда ачыла ә елда шагыйрьнең кызы катнашында минзәләнең җәлил исемендәге паркында каһарманның бюсты куела екатерина нең минзәлә аша уфага узуы өчен төзелгән шәһәр екатерина күпере сәяхәт булмый хәзерге вакытта сәнәгать һәйкәлләренә карый заманча күперне елга төзеп аның буенча тимер юл салырга ниятләгәннәр әмма беренче бөтендөнья сугышы эшләрне өзә елда күперне реконструкцияләү проекты уңайлы шәһәр тирәлеген булдыру буенча иң яхшы проектларның бөтенроссия конкурсында җиңеп миллион сумлык грантка лаек була яңартылган күпер елда ачыла районда минзәлә җирле газетасы татар һәм рус телләрендә басыла сабир өметбаев исемендәге минзәлә татар дәүләт драма театры минзәлә төбәгеннән чыккан күренекле каләм әһелләрен барлаганда беренчеләрдән булып әстерхан өлкәсе россия федерациясенең субъекты өлкә үзәге әстерхан шәһәре әстерхан өлкәсе каспий буе түбәнлегендәге ярымчүлләрне идел актүбә тугаен һәм идел елгасы дельтасын үз эченә ала әстерхан өлкәсе территориясендә тозлаклар тозлы күлләре һәм дә комлы калкулыклар бар тозлы күлләрдән иң эресе баскынчак күле климаты кискен континенталь һәм коры гыйнварның уртача температурасы төньякта көньякта июльнеке исә төньякта һәм көньякта уртача еллык явым ммны тәшкил итә иң эр елгасы идел һәм аныңтармагы актүбә туфраклары аксыл тозлак һәм коңгырт туфраклар кыяклылар әрем тозлак үләне болын үсемлекләре үсә сайгак төрле кимерүчеләр сөйрәлүчеләр бөҗәкләр яши иделдә илледан артык балык төре очрый нефть газ тоз гипс кебек файдалы казылмалар бар идел дельтасында әстерхан тыюлыгы булдырылган әстерхан өлкәсендз төрле гасырларда скифлар һуннар хәзәрләр болгарлар һәм башка халыклар гомер итеп бу территория төрек вә хазар каһанлыклары алтын урда нугай урдасы әстерхан ханлыгы составына кергән әстерхан патшалыгы буларак бу җирләр еллардан башлап билгеле елда кенәз шемякин үз гаскәрләре белән әстерханны яулап алып тәхеткә аннан куылган дәрбиш ханны утырта әмма елда явыз иван гаскәрләре әстерхан патшалыгын рәсми рәвештә мәскәү дәүләтенә куша елда ул казан губернасы составына керә әмма елдан башлап әстерхан инде үзе яңа губерна үзәгенә әверелеп китә унҗиденче гасырда шәһәрдә казан татарлары бистәсе барлыкка килә моны да карагыз әстерхан татарлары әстерхан өлкәсе муниципаль районга һәм шәһәр округынә бүленә финландия рәсми исеме финландия җөмһүрияте япның төньягында урнашкан дәүләт филадинең башкаласы һелсинки шәһәре көнчыгышта әсәй төньяк көнбатышта шеитс төньякта вигия белән чиктәш балтыйк диңгезе тарафыннан юыла илнең мәйданы дүркел киламитер ягъни татарстан җмһүрятсына караганда мәртәбә зуррак барлык мәйданның проценты гына эшкәртелә ә калганы урманнар күлләр һәм сазлыклар ил тоташ урман белән капланган аның төньяк өлешен генә тундра били табигать үз халәтендә сакланган илдә чамасы күл исәпләнә филди яп берлеге һәм шенген килешүе әгъзасы филди дөньяда беренче булып һәр ватандашының югары тизлекле интернетка кануни хокукын игълан иткән ил журналы шулай ук филдине дөньяның иң яхшы илләре исемлегендә беренче урынга куйды филди сүзе швед телендә булган финнар җире сүзеннән килә илнең фин исеме бу исем барлыкка килүенең берничә версиясе бар филди япның төньягында урнашкан аның байтак кына территориясе котып сызыгы артында коры җирдә шеитс чик озынлыгы км вигия чик озынлыгы км һәм әсәй чик озынлыгы км белән ә диңгездә балтыйк диңгезенең фин һәм ботник култыклары аша эстония белән чиктәш яр буе чиген санаганда ул км га тигез утраулардан башка яр буе чиге км яр буенча гә якын утрау урнашкан уртача зурлыклары м ил үзе өч төрле географик төбәккә бүленә филдинең көньягыннан төньягына хәрәкәт иткәндә кече утрауларлы диңгезле ландшафтның урманлы табигатькә алмашуы күзәтелә илнең төньягында исә зур лапландия урманнары урнаша филдидә яшәгән чит ил гражданнары илдә тумаганнар саны халыкның ты бернинди дини төркемнәргә керми филдидә гә якын татар яши елда филди татарлары мәдәни оешмасы гомумән филди татарлары бик актив дип санала даими рәвештә төрле чаралар бәйрәмнәр үткәрелә филди татарларының үз мәчетләре дә бар ярвәнпә мәчете исемле бу гыйбадәт йорты елны ачыла һәм филдидә бердәнбер манаралы мәчет дип санала елда мәчетнең эче яңартыла археологик казынуларга күрә беренче кешеләр филдидә якынча безнең эрага кадәр елда яши башладылар алар ау һәм ризык җыю белән шөгыльләнгәннәр таш коралларын кулландылар меңъеллыкта б э к балчыктан савыт саба эшләнә башланды филди чикләре түбәндәге җирләр белән чикләнгән викинглар чоры ахырында швед сәүдәгәрләре бөтен балтыйк диңгезе регионында тәэсирләрен арттыралар берничә гасыр дәвамында филди шеитс хакимияте астында була әсәй шеитс сугышы нәтиҗәсендә безнең империалистик дәүләткә кушыла әсәй әрмесе гарнизоннары өчен хәрби ныгытмалар төзелә рәсми яктан филди әсәй империясе астфына киң автономия белән керә еллардан башлап илдә мәдәни милли күтәрелеш башлана җирле зыялылар фин теленә дәүләт теле ттысын бирүне таләп иткән шул ттысны фин теленә александр бирде автономия тиз ныгыды елда башланган уылаштыру сәясәте дәүләт бәйсезлеге өчен көрәшне ныгытты гына әсәй монархиясе җимерелгәннән һәм үктәбе инкыйлабыннан соң большевиклар хакимияте фин сенатына елның декабрендә бәйсезлек игълан итәргә мөмкинлек бирә тлдә гражданнар сугышы башлана аңарда нән артык кеше һәлак була кыска вакытлы дуслык тан соң елда сәвит берлеге филди хәрби һава көчләренең аэродромына һөҗүм итә филди икенче бөтендөнья ссрб каршы сугышка керә елның җәендә финнар белән ссрб арасында солых килешүе төзелә сугыш елларында көчсезләндергән филди карел муен сәвит берләшмәгә күнеп аның белән мөнәсәбәтләрдә яңа курс алдылар урхо кекконенның еллык президентлыгында скандинав илләрен белән мөнәсәбәт яхшыртып ссрбдан да ерак тормадылар филди бер өлешчә автономияле аланд утраулары унитар дәүләт идарә итү формасы буенча филди җөмһүрият филди конституциясе буенча канун чыгару вазыйфалары белән эдускунта исемле филди парламенты һәм президент шөгыльләнә канунны үтәү вазыйфалары президентка һәм дәүләт шурасына йөкләнгән филди президенты туры сайлаулар нәтиҗәсендә алты елга билгеләнә елларда бу вазыйфаны тарья халонен елдан саули ниинистө башкара филдинең парламентның төп институтлары елда барлыкка килгән әсәй импертьы александр елда фин сеймын чакыру турында карар кабул итә филдинең үзаллы үсеше шушы вакыйгага тыгыз бәйләнгән чөнки фин теле рәсми хакимият теле итеп танылган эдускунта илнең бер палаталы парламенты ул депутаттан тора депутатлар бөтен халык сайлауларында сайланып елга билгеләнәләр фин телендә швед телендә туган ягым әй суоми туган ягым горур яңгырый атың түбәләре күккә ашкан таулар диңгез дулкыннары каккан ярлар кайларда гына бар тагын синдәгедәй якын түбәләре күккә ашкан таулар диңгез дулкыннары каккан ярлар кайларда гына бар тагын синдәгедәй якын инглиз телендә һимнның тарихы бүген филдидә кулланылган туган ягым һимнының сүзләре елда шагыйрь йоһан лүдвиг рунеберг тарафыннан башта швед телендә язылган булган ә көен алманиянең һамбург шәһәрендә туып соңрак фин виолончельчесе композиторы һәм гомумән фин классик музыкасының атасы дип танылган фредрик пациус иҗат иткән милли һимн исеменә дәгъва кылган шигырьләр һәм көйләр байтак булса да аларның берсе дә халыкта киң таралыш тапмаган пациус һимнын беренче тапкыр елның маенда һелсинкиның академия хоры швед телендә башкарган шуннан соң озак еллар дәвамында рунебергның шигырен фин теленә юньләп тәрҗемә итә алмыйча азапланганнар ниһаять елда пааво каяндер юлиус кронның елда бастырылган тәрҗемәсен тиешенчә эшкәртүгә ирешкән ләкин яансен исемле эстон язучысы моңа кадәр үк елда финнарны узып пациус көенә туган телендә сүзләр язган булган аның шигыре төрле бәйгеләрдә башкарылып тиз арада эстония һимны булып танылып та өлгергән филдинең дәүләт хакимияте үз илендә халык һимны булып киткән әсәрне әле бүген дә рәсми рәвештә расламый эш әлбәттә аның тумыштан фин булмаган кешеләр тарафыннан иҗат ителүендә генә түгелдер музыка белгечләре фикеренчә һимнның мотивы алманнарның папа һәм солтан исемле туй мәҗлес җырындагыга бик охшаш теленә күчергән аның тәрҗемәсе әле бүген дә башкалар арасында иң уңышлы дип санала филди провинциаль шуралар белән идарә ителгән провинциягә бүленә үз чиратында провинцияләр амуларга бүленәләр аларның саннары берләштерү сәясәтенә күрә даими кыскартыла ел башына филдидә аму булды филдинең иң зур шәһәрләре һелсинки кеше эспоо кеше тампере кеше турку кеше оулу кеше филди югары индустриаль илләр рәтенә керә дөнья сәнәгатендә аның өлеше зур түгел дөнья сәүдәсендә исә тулаем милли продукт елда млрд евро тәшкил итә филди сәнәгате экспорт һәм сыйфатка нигезләнә хай тек секторы кесә телефоннар интернет мөһим урынны алып тора кәгазь җитештерү буенча дөньяда филди беренче инфләция түбән гомумән филди икътисады тиз үсә филди туристларында иң зур кызыксыну уяткан шәһәр ил башкаласы һелсинки башка шәһәрләрне дә туристлар зиярәт итә тампере турку оулу куопио һәм порвоо истәлекле урыннар һәм табигать һәйкәлләре арасында мөһим урынны аавасакса тавы ала филдидә аеруча лапландиядә кышкы туризм бик популәр татарстан җөмһүрияте дәүләт гимны лат елда кабул ителгән җөмһүриятнең дәүләт гимны авторы бөек татар композиторы рөстәм яхин дәүләт гимнын куллану кагыйдәләре татарстан җөмһүрият дәүләт символлары канунында күрсәтелгән елда аранжировка ясаучы һәм симфоник оркестр өчен әзерләүче транскрипция ясаучы муса мирзәев азәрбайҗан композиторы татар телендәгесе рус телендәгесе сүздән тора гимн сүзләренең һәр ике телдәгесе дә әр юлга сыйдырылган гимн башта татар телендә аннан соң рус телендә башкарыла гимнның ике телдәгесендә дә соңгы ике юл ике тапкыр кабатлана татарстан гимнының сүзләрен рамазан байтимеров шигыре нигезендә татарча гәрәй рәхим язган һәм бу текст филипп пираев тарафыннан рус теленә тәрҗемә ителгән тавыш бирүдә депутат катнашты бөтенесе бу гимн сүзләрен хуплады гимнның сүзләренә нигез итеп рамазан байтимеров тарафыннан нче елларда язылган туган ягым шигыренең тексты алынды заманында нәкъ менә әлеге сүзләр рөстәм яхинны нәтиҗәдә җөмһүрият гимнына әверелгән музыканы язуга илһамландырган булган рус телендәге гимн исә филипп пираев тәрҗемәсендә яңгырый рамазан байтимеров оригиналь текст чыганагы америка кушма штатлары еш кына кыскача акш кушма штатлар яки гади америка диелә төньяк америкада урнашкан дәүләт мәйданы буенча дөньяда дүртенче урында тора км халык саны буенча дөньяда өченче урында тора млн кеше башкаласы вашингтон шәһәре дәүләт төзелеше буенча төркеме федератив президент республикасы америка кушма штатлары төньякта канада белән көньякта мексика белән чиктәш көнбатыштан тын океан белән ә көнчыгыштан исә атлантик океан белән юыла административ яктан ил штатка һәм федераль округка колумбия бүленә беренче дәрәҗәдә америка кушма штатлары штатларга бүленәләр штатлар үз чиратында округларга бүленәләр акшда округ бар акш штатлары акш җирләренә беренче кешеләр мең ел элек килеп урнашкан дип санала алар себер аша аляскага күчүче кабиләләр булган дип фаразлана гасырга кадәр алар кыйтгада доминант халык булып торалар хәзерге америкалылар бу территорияләргә урта гасырларда гына килеп урнашалар акшның бүгенге халкы гасырларда аурупа илләреннән килеп урнашучыларның берләшүеннән барлыкка килә боларның күбесе көнбатыш аурупадан һәм африкадан чыккан иммигрантлар хәзерге вакытта америкалылар арасында европеоид расасы өстенлек алып тора икенче урында афроамерикалылар аннары латиноамерикалылар дәүләт төзелеше буенча акш федератив президент республикасы акшның саклану бюджеты миллиард доллар тәшкил итә әмма аның зур өлеше фәнни тикшеренүләргә һәм яңа системнар уйлап чыгаруга тотыла барак хөсәен обама елның августында туган елның гыйнварыннан башлап америка кушма штатларының нче президенты президент булуына кадәр иллинойс штатыннан сенатор булган барак обама елның август көнне америка кушма штатларының һавайя штатындагы гонолулу каласында чыгышы белән кениянең луо кабиләсеннән булган ир ат һәм актәнле америкалы хатын кыз гаиләсендә дөньяга килә атасы да барак хөсәен обама атлы булганга күрә кайвакыт аның исем фамилиясенә латинча саны өстиләр анасы стэнли энн данһем канзас штатыннан нәселендә чыгышы белән бөекбританиядән ирландиядән алманиядән һәм швейцариядән булган кешеләр бар президент обаманың әтисе һәм әнисе һавайя университетында укыган вакытта өйләнешкәннәр ул елларда әле акшның башка төбәкләрендә ак һәм кара тәнле кешеләренең никахы тыелган булган елда алар аерылышалар булачак президент анасы тәрбиясендә кала озакламый әнисе индонезия кешесенә тормышка чыга һәм баласын ияртеп әлеге ил башкаласына күчеп китә барак обама атасы белән соңгы тапкыр ун яше туларак очраша биш ел дәвамында ул җакарта мәктәпләрендә инглизчә белем ала елда аны кабат һавайяга кайтаралар һәм барак әнисе ягыннан булган бабасы белән әбисе тәрбиясендә үсә австрия аурупада урнашкан ил аурупа берлегенә керә австрия территориясенең өлешен таулар алып тора аның көньяк өлешен көнчыгыш альп таулары югары тауэрн биеклеге метрга кадәр һәм түбән тауэрн төньяк өлеше үрләр булган тигезлек кырый төньяк көнчыгышта ул урта дунай тигезлеге белән тоташкан файдалы казылмалар карамай газ магнезит көрән күмер тимер һәм кургашын тутыя мәгъдәннәре графит аш тозы төзелеш материалларының запаслары да бар климаты уртача гыйнварның уртача температурасы июльдә кача елга мм тауларда миллиметргача явым төшә төп елга дунай һәм аның кушылдыклары инн траун энс драва һ б елгалар зур энергоресурсларга ия күлләр күп аларның күпчелеге бозлыклардан пәйда булган кәсле көлсу һәм соры урман туфраклары көньяк көнчыгышта селтеле көлсулашкан кара туфраклар тауларда тау соры тау болын тау көлсулашкан туфраклар австрия мәйданының өлеше урманнар м биеклектә тау болыннары башлана бэк гасырдан башлап бу җирдә төрле кабиләләр нигездә кельтләр яшәгән безнең эраның гасыр азагында австрия көнбатышына баварлар үзәк һәм көнчыгыш өлешләренә славян кабиләләре нигездә словеннар күчеп килеп урнаштылар гасыр ахырында австрия франк дәүләте составына бу дәүләт таркалганнан соң көнбатыш франк кыйраллыгы составына керде гасырның икенче яртысында булдырылган көнчыгыш маркасы австрия дәүләтен нигез салган елдан башлап австрия изге рим империясе тәркибендәге һерцоглык гасыр азагыннан гасыргача австрия һерцоглары штирия каринтия краина тирольне кушып алганнар австрия федераль җиргә бүленә халык саны кеше иң зур этник төркем халкының ны тәшкил итүче алмантелле австриялеләр төп тел алман теле австриялеләрнең сөйләм һәм рәсми теле алманиядәге алман теленнән җитди рәвештә аерыла австрия алманиянең бавар шивәсенә һәм швейцариянең алман теленә якын шуннан тыш танылган милли азчылык та бар хорватлар словеннар чехлар словаклар маҗарлар һәм чегәннәр словеннар хорватлар һәм маҗарлар штирия каринтия һәм бургенландның кайбер районнарында венада шулай ук чехлар һәм яһүдләр яши австрия федератив җөмһүрият гамәлдәге конституция елда кабул ителгән дәүләт башлыгы федераль президент ул халак тарафыннан елга сайлана канун чыгаручы хакимиятне ике пулатлы парламент милли шура аскы пулат һәм федераль шура югары пулат гамәлгә ашыра башкарма хакимиятне федерал президент һәм ул билгеләнгән федераль канцлер җитәкчелегендәге хөкүмәт гамәлгә ашыра һәр җирнең үз конституциясе һәм канун чыгаручы органы бар австрия югары дәрәҗәдә үскән индустриаль аграр дәүләт тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы сәнәгать хезмәт күрсәтү тармагы ны тәшкил итә андорра кенәзлеге исп диңгезгә чыгышы булмаган аурупаның кече илләрдән берсе пиреней ярымутравында франция белән испания арасында урнашкан андорра каталон телендә җирле сөйләмдә рәсми рәвештә андорра кенәзлеге катлонча шулай ук андорра үзәннәре кенәзлеге дип атала ул көньяк көнбатыш аурупада көнчыгыш пиреней тауларында урнашкан һәм испания һәм франция белән чиктәш диңгезгә чыгуы булмаган суверен микродәүләт хартия нәтиҗәсендә елда барлыкка килгән хәзерге вакыт кензлеге елда барлыкка килгән ул кенәзлек буларак мәгълүм чөнки ул ике ко принц тарафыннан испания рим католик ургелл епископы һәм франция президенты тарафыннан җитәкләнә андорра европада кечкенәлек буенча алтынчы дәүләт аның мәйданы кв км кв миля һәм халкы якынча кеше аның башкаласы андорра ла велья аурупада иң биек башкала ул диңгез дәрәҗәсе өстеннән метр фут биеклектә урнашкан рәсми тел каталон теле ләкин шулай ук испан телендә португал телендә һәм французча күп сөйләшәләр андорраның туризм хезмәтләре ел саен млн чамасы зиярәт кылучыга күрсәтелә ул европа берлеге әгъзасы түгел әмма евро рәсми валюта булып тора ул берләшкән милләтләр әгъзасы булып елдан бирле тора елда андорра кешеләренең лансет буенча дөньяда иң югары фаразланган тормыш озынлыгы яшь булган андорра халкының күбесе католиклар андоррада төньяк африкадан мәгърибтән төркиядән пакистаннан килгән мөселман шулай ук һинд дине яһүд дине вәкилләре дә яши беларусь рәсми атамасы беларусь республикасы көнчыгыш аурупада урнашкан дәүләт елга кадәр беларус совет социалистик республикасы күршеләре россия латвия литва польша украина беларусьның витебск өлкәсендә аурупаның географик үзәге урнаша беларусь көчыгыш аурупа тигезлегендә урнаша илнең иң калку өлеше үзәк өлеше була шунда беларус таулар тезмәсе урнаша беларус таулар тезмәсененең минск калкулыгында беларусьның иң биек ноктасы дзержинский тавы м урнаша беларусьның иң түбән ноктасы неман елгасы литва белән чиге янында м беларусь климаты континенталь климатыннан диңгез климатына күчә торган уртача климат иң җылы ай июнь урта температурасы с с иң салкын ай гыйнвар уртача температура с с уртача еллык явым төшем күләме мм төп елгалар днепр көнбатыш двина неман припять иң зур күл нарочь күле км беларусь территорянең өлешен сазлыклар биләп тора алар күбесенчә полесьеда урнаша беренче сәяси берләшмәләр хәзреге беларусь территориясендә гасырларда барлыкка килә моны да карагыз беларус шәһәрләре исемлеге ирландия ирл ингл көнбатыш аурупада урнашкан дәүләт ирландия утрауның күпчелегендә урын ала мәйданы мең км илнең исеме ирланд сүзеннән килә башкала дублин шәһәре млн кеше яши бмога елдан керә аурупа берлегенә керә ирландия аурупа утраулары арасында мәйданы буенча өченче урында тора көнбатыш озынлыгы һәм төньяк киңлеге арасында урнашкан көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы км ә төньяктан көньякка исә км мәйдан км бөекбритания белән чикләр озынлыгы км ирландия парламент көчле булган җөмһүрият хәзерге конституция нче елның июлендә плебисцит нәтиҗәсендә кабул ителгән президент халык тарафыннан җиде елга сайлана президентның парламентның аскы бүлмәсен чакыру һәм җибәрү хокукы бар ул хәрби көчләрнең башлыгы кануннарны җәмәгатьчелеккә президент чыгара президент шулай ук мәхкәмә башлыкларын һәм башка югары урындагы кешеләрне сайлый премьер министр хөкүмәтнең башлыгы аны парламент тәкъдим итә һәм президент раслый ирландия парламенты ике өлештән тора сенат һәм вәкилләр палатасы вәкилләр палатасында кеше бу парламент өлешен бөтен халык сайлый сенат кешедән тора кешене премьер министр сайлый кеше милли һәм дублин университеты тарафыннан сайлана кеше махсус исемлек буенча сайлана ике палатаның эшләү вакыты елга кадәр ирландиянең сәяси партияләре административ рәвештә ирландия провинциягә һәм графлыкка бүленә ирландия халкы кельтлар нчы елның җанисәбе буенча ирландия халкы саны млн кеше процент башка дәүләтләрдән милләтләр халкының шәһәрләрдә яши ирландия хөкүмәте инглиз теленнән ирланд теленә күчү эшен алып бара тарихи лингвистик шәрехләмә ирланд телен башка телләрдән үзенчәлекле орфография сүз башындагы тартык авазларның мутациясе җөмләләрдә фигыль ия иярчен кисәкләр тибындагы сүз тәртибе ике бәйлек фигыле һәм төрләнә торган бәйлекләр кебек грамматик күренешләр аерып тора борынгы ирланд теленә шулай ук үтә катлаулы фигыль системасы да хас булган әйтергә кирәк ирландия утравы католик чиркәү йогынтысына эләккәннән соңгы мең ярым ел эчендә ирланд теленә өч тапкыр тирәнтен реформага дучар ителгән шул сәбәпле борынгы тел бөтенләй танымаслык булып үзгәргән беренче реформа гасырларда ук үткәрелсә дә борынгы ирланд теле нче елларга кадәр сакланып калган гасырда формалашкан урта ирланд теле йөзьеллык азагына кадәр актив кулланышта булган бу чорда ирланд теле нык гадиләштерелгән башлыча скандинавиядән бәреп кергән норманнар йогынтысында шуннан соң яңа ирланд теле чоры башланган ул бүген дә инглиз теленең көчле басымы астында дәвам итә ирланд теле беренче аралашу теле буларак юкка чыгып бара кайбер фаразлар буенча аны камил белүчеләр саны хәзер меңләп кенә инде хәзерге заманда ирланд язуында гадәти латин хәрефләре файдаланыла әлифба ирланд телендә латин шрифты дип атала элегрәк махсус гэль шрифты та булган гасыр уртасына кадәр ирланд телендәге китаплар нәкъ шул утрау готикасы шрифтында басыла иде бүген бизәү максатларында гына кулланыла огамик язу исә тагын да борынгырак аның б э ның гасырларында киң таралган булуы төгәл билгеле әмма барлыкка килү чоры тарих төпкеленә кереп югала һәм сузык һәм тартык авазларны белдерүче огам хәрефләре туры сызык өстенә сызыкчалар һәм нокталар куеп языла огамик әлифбаның башлыча ташка уеп язылган үрнәкләре генә сакланып калган орфография биш кыска сузык авазның озын әйтелешле пары бар латин әлифбасының хәрефе ялгыз тартык авазларны белдерү өчен кулланыла калган хәрефләр алынма һәм чит ил сүзләрендә генә очрый мәсәлән джип иов рентген ирланд орфографиясенең төп принцибы дип атала тар тар белән киң киң белән бергә тар сузыклар дип ирланд грамматикасында алгы рәт сузыклары атала арткы һәм гомумән алгы булмаган сузыклар киң авазлар рәтенә керә бу кагыйдә буенча нечкә палатальләшкән тартыкларның ике ягында да бары тик тар сузыклар гына языла ә калын палатальләшмәгән тартыклар киң сузыклар чолганышында була шулай итеп сузык авазларны белгертүче хәрефләрнең күбесе чынбарлыкта сузык авазларның үзеннән бигрәк алар тирәсендәге тартыкларның калын яки нечкә әйтелешен чагылдыра мәсәлән парында беренче сузык беркайчан да диярлек әйтелми бары тик аннан алдагы тартыкның палатальләшкән булуын гына белгертә мәсәлән кеше исеме инглизчәсе бу ясалмалык еш кына буталчык хәлләргә китерә әйтик хәзер сүзен теоретик яктан дип тә дип тә укырга мөмкин ләкин аның беренче әйтелеше генә дөрес әлбәттә мондый орфография диалектларга хас булган фонетик күренешләрнең күбесен язуда чагылдыра алмый хәзерге заман әдәби телендә түбәндәге монофтонглар кулланыла ирланд телендә басым гадәттә сүзнең беренче иҗегенә төшә басымсыз иҗекләрдә күп кенә сузык авазлар дип әйтелә бүген кич бүген бишәү аңлашыла ки озын сузык авазлар үз әйтелешен һәрвакыт саклап кала һәм гади сөйләм телендә дә йотылмый ирланд телендә төрләнешле бәйлекләрнең кулланылуы шактый кызыклы күренеш әйтик бәйлеге инглиз теленә һәм бәйлекләре аша тәрҗемә ителә ала ия булуны биләп торуны хуҗа булуны белгерткәндә бәйлеге сан зат һәм җенес род буенча төрләнә ала аңа теге яки бу синтетик кушымча өстәлә ләкин зат алмашлыгы төшереп калдырыла бу очракта фигыле инг тат ия булырга үзгәрешсез кала бу конструкцияне тәрҗемә итү өчен татарча бар сүзе дә җитеп тора мисаллар минем китабым бар үзгә сүз синең эчемлегең бар аның ир атның санагы бар аның хатын кызның баласы бар безнең машинабыз бар сезнең өегез бар аларның акчасы бар беренче кешеләр ирландиядә мезолит вакытында яшәделәр тулаем милли продуктның үсеше бик зур елларда кыйммәтлек буенча ирландия башкаласы дублин елда нчы урын алды ирландидә безнең эра алдыннан яшәгән кешеләрдән мезолит неолит чорлары шушы чор мәдәнияте һәйкәлләре калды бу таш һәйкәлләр һәм таштан эшләнгән фортлар тимер чоры вакытында кельтлар килүе белән мәдәният яңарышны кичерә нче гасырда патрик әүлия ярдәме белән ирландия христиан динен кабул итте төп мәкалә ирландия бәйрәмнәре ирландиянең иң мөһим милли бәйрәме патрик әүлия көне ирландларның милли спорт төрләре арасында крлинг һәм гэл футболы исемле уеннар бар ирландия музыкантлары аурупада инде нче гасырда мәгълүм булганнар алар арасында иң данлыклысы арфада уйнаучы сукыр турлаф каролан аның музыкасын хәзер дә бөтен дөньяда уйныйлар ә нче гасырда фейш фестивале барлыкка килә фестивальнең максаты флейтада уйнауны саклау яңа зеландия маорича тын океанның көньяк көнбатышында урнашкан дәүләт ике зур көньяк утрау һәм төньяк һәм күп гә якын кечкенә утрауларда урнашкан дәүләтнең башкаласы веллингтон каласы ингл яңа зеландия халкы саны якынча мең кеше яңа зеландия кук бугазы аерган төньяк һәм көньяк утрауларда урнашкан яңа зеландиягә тын океандагы берничә кече утраулар да керә илнең өлеше тау вә калкулыклардан гыйбарәт яр буе һәм елга үзәннәре уйсулыклар төньяк утрауда җир тетрәүләр ешрак була сүнмәгән янартаулар гейзерлар кайнарминеральсу чыганаклары бар көньяк утрауда көньяк альп таулары урнашкан иң биек җире м кук тавы тау түбәләрендә мәңгелек кар һәм бозлыклар бар төньяк утрау янындагы шельфта нефть газ тимер бакыр полиметалл рудалары алтын ташкүмер чыганаклары бар субтропик диңгез килматы кырый көньякта уртача климат июльнең уртача температурасы төньякта көньякта гыйнварның уртача температурасы төньякта көньякта уртача еллык явым мм тау битләүләрендә мм елгалары күп сулы һидроэнергетик ресурсларга бай иң эре елгасы уайкато озынлыгы км яңа зеландиядә сары кара һәм кәстәнә туфраклар тауларда тау урман тау болын туфраклары таралган урман башлыча биек тауларда сакланып калган үсемлекләрнең тан артыгы эндемик абага эпифит агачы һәм лианалар җирле агач төрләре каури намаки риму тарайро һәм башкалар күп хайваннар дөньясы ярлы имезүчеләрдән күсе эт ярканатлар сөйрәлүчеләрдән туатара кошлардан пингвин акчарлак һәм башкалар күп очмый торган кошлардан киви уека моа һәм чебенче песнәк сыерчык бар соңгы ел дәвамында хайваннар дөньясы болан төлке куян һәм башкалар хисабына баеган яңа зеландиядә милли парк маунт кук тонгариро фордлен һәм башкалар диңгез паркы резерватлар бар халкының төп өлеше яңазеландиялеләр алар яңазеландияле инглизләр һәм маориләргә бүленә моннан тыш полинезиялеләр инглиз шотланд ирланд кытай инд һ б халыклар яши рәсми теләр инглиз һәм маори теллере диндарларның күбесе протестантлар шәһәр халкы эре шәһәрләр веллиңтон окленд крайстчөрч яңа зеладия авыл хуҗалыгы югары дәрәҗәдә үсеш алган индустриаль аграр дәүләт тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы сәнәгать хезмәт күрсәтү тармагы ны тәшкил итә елгы мәгълүматларына күрә яңа зеландия экспорты миллиард яңазеланд долларын тәшкил итә төп импорт таварлары машиналар һәм җиһазлар транспорт васитәләре очкычлар нефть электроника текстиль пластмасслар авыл хуҗалыгының нигезе сөт ит вә ит йон терлекчелеге фураҗ культуралары бодай арпа солы бөртекле кузаклылар яшелчәләр игелә җиләк җимеш шул исәптә киви җитештерелә бакчачылык цитрус җимешләр алма төчечия йөземчелек алган балык һәм кит тотыла урманда агач хәзерләнелә сәнәгатьтә азык төлек вә җиңел сәнәгать үсеш алган кара һәм төсле металлургия машиналар төзү агач эшкәртү целлюлоза кәгазь химия тукымачылык сәнәгате кәсәбәләре предприятиеләре бар әлүмин пыласмас ашламалар цемент заводлары бар табигый газ тимер рудасы бакыр кургашын тутыя алтын көмеш күмер титан магнетит комы чыгарыла транспортта диңгез транспортының әһәмияте зур эре портлар веллиңтон окленд литлтон тимер юллар озынлыгы мең километравтомобиль юллары озынлыгы мең км эре аэропортлар окленд крайстчөрч веллиңтон берләшкән милләтләр оешмасы бмо үз максаты итеп дөньяда тынычлык һәм иминлекне саклау куйган халыкара оешма шулай ук дәүләтләр арасында элемтәләрне үстерүгә көч куя бмо карарлары берләшкән милләтләр оешмасы системасының күп санлы махсус максатчан агентлыклары бәйле оешмалар шуралар һәм әгъза илләренең структуралары аркылы үтәлә бу дөньядагы иң зур иң таныш иң халыкара дәрәҗәдә күрсәтелгән һәм иң көчле хөкүмәтара оешма елда сан франциско конференциясендә раслана шул ук елның июнендә дәүләт вәкиле тарафыннан имзалана уставның көчкә керү датасы октябрь берләшкән милләтләр оешмасы көне дип билгеләнә оешманың дөнья тынычлыгын саклау миссиясе беренче дистәләрдә акш һәм советлар союзы һәм аларның союздашлары арасында салкын сугыш белән катлауланды аның миссиясе беренче чиратта коралсыз хәрби күзәтүчеләрдән һәм җиңел кораллы гаскәрләрдән тора мониторинг отчет һәм ышанычны арттыру ролендә берләшкән милләтләр оешмасы әгъзалары нчы еллардан башлап киң таралган деколонизациядән соң сизелерлек артты шул вакыттан алып элеккеге колония бәйсезлеккә иреште шул исәптән попечительләр советы күзәткән ышаныч территориясе нче елларга бмоның икътисадый һәм социаль үсеш программалары бюджеты тынычлык саклау чыгымнарыннан күпкә артыграк салкын сугыш беткәч бмо күчте һәм кыр эшләрен киңәйтте төрле катлаулы эшләрне башкарды бельгия хфа бельгия корольлеге көнбатыш аурупада урнашкан федератив дәүләт аурупа берлеге әгъзасы һәм шул оешмадагы күп структураларның штаб фатирлар урнашу урыны шулай ук нато штаб фатиры да бельгиядә урын тота бмо әгъзасы бельгия мәйданы км халык саны якынча миллион кеше башкаласы брүссел каласы тарихи процесслар нәтиҗәсендә бельгия ике милли регионга бүленә илнең төньягында нидерландтелле фламаннар яшәгән фландрия урнаша көньякта французтелле валлония урын тота әлеге милли һәм тел бүленеше күпсанлы конфликтларга сәбәп булып чыга бельгиядә татарларның яшәве мәгълүм ләкин күпме һәм ничек яшәүләре турында мәгълүматлар юк бельгия җире өч географик районга бүленә төньяк көнбатыштагы су буендагы тигезлек үзәк плато урта бельгия диңгездән метрбиеклектә һәм көньяк көнчыгыштагы арденн калкулыгы алман империясе хәрби идарәсе шлиффенның стратегик максаты буенча эш итә һәм бельгиялеләрнең каршылыгын сындыра сындыра алманиянең алдынгы хәрби төркеме чик буе сугышта тиз тиз франция бельгия чигенә таба хәрәкәт итә француз теле яки франсуз теле французлар теле франциядә рәсми рәвештә шулай ук бельгия швейцария канада дәүләтләрендә рәсми буларак кабул ителгән франсуз теле африканың күп илләрендә кариб утрауларында һаити һ б француз гвианасында рәсми теле буларак кулланыла франсуз теле телләрнең һинд аурупа гаиләлеге роман төркеме галло роман астөркеменә карый француз теле халык латин теленнән килеп чыккан һәм аннан бүтән роман телләренә караганда иң ерак киткән бмоның рәсми һәм эш теленең берсе француз теле күп кенә халыкара оешмаларның рәсми теле булып тора һәм чит тел буларак иң укытыла торган телләрнең берсе санала франкофония оешмасы буенча француз телендә миллион кеше сөйләшә ала бөекбритания тулы исеме бөекбритания һәм төньяк ирландия берләшкән патшалыгы еш кына берләшкән патшалык дип кыскартыла көнбатыш аурупада урнашкан утрау дәүләт бөекбритания һәм ирландия утрауларында урнаша башкаласы лондон шәһәре бөекбритания аурупаның иң алдынгы дәүләтләренең берсе берләшкән милләтләр оешмасының иминлек шурасында даими әгъза атом төш коралына ия гасырда гасыр башында дөньяның иң зур дәүләте булып саналган британ империясе варисы натога керә бөекбританиянең дәүләт төзелеше парламент системалы конституцион монархия унитар дәүләт бөекбритания дүрт өлештән тора англия төньяк ирландия шотландия һәм велс шулай ук бөекбританиянең диңгез арты территориясе бар империя заманыннан калган дәүләтнең башка күп кенә илләргә тәэсире тел мәдәният идарә итү системасында һаман саклана бөекбритания британ утрауларында һәм ирландия утравының төньяк өлешендә урнашкан шулай ук бөекбритания территорияләренә кече утраулар һәм архипелаглар норманд утраулары керә бөекбритания атлантик океан тарафыннан юыла бөекбритания кыйтгадан тар гына бугаз белән аерыла илдәге табигый шартлар көнбатыш аурупадан аерылмый диярлек чөнки бөекбритания кыйтгадан чагыштырмача күптән түгел аерылган илнең рельефы бертөрле түгел төньяк көнбатышы таулы таулары борынгы нык җимерелгән алар чагыштырмача файдаланырлык әмма яшәү өчен тигезлекле көньяк көнчыгыш өлеше уңайлырак бөекбритания мәйданы км коры җир мәйданы км ә эчке сулар км тәшкил итә ел мәгълүматларына күрә коры җирнең ы урманнар белән капланган ы авыл хуҗалыгы өчен кулланылган ярларның озынлыгы км тәшкил итә утрауның көньяк яры аурупа белән км озынлыгы булган евротоннель буенча тоташкан төньяк ирландиянең ирландия дәүләте белән км озынлыгы булган чикләре бар лондонда урнашкан гринвич обсерваториясе баш меридиан нуль меридиан булып билгеләнә илнең иң биек ноктасы бен невис тавы м бөекбритания кайчандыр киң яфраклы урманнар белән капланган булган хәзер алар юк дәрәҗәсендә кайбер урыннарда гына бүк һәм имәнлекләр сакланып калган эре хайваннардан аю кабан дуңгызы болан кебек хайваннар күптән кырып бетерелгән океанга якын булганлыктан җәй салкынча с ә кыш йомшак гыйнварның уртача температурасы с кар ява ләкин тиз эреп бетә бары төньякта тауларда гына ай ята диңгез климаты үләннәрнең үсүе өчен бик уңайлы көньяк көнчыгышында алар ел буена үсеп утыра бөекбританияне еш кына яшел болыннар иле дип йөртәләр англиядә һава үзгәрүчән бигрәк тә көз көннәрендә болытлы һәм яңгырлы океаннан еш кына дымлы җил исә кышын да җәен дә куе томан төшә кайвакыт томан берничә көн буена таралмый тора күзәтү вакыты эчендә теркәлгән экстремаль температуралар элек британия җирләре тулысы белән диярлек урман белән капланган булган бүгенге көндә аларның күпчелеге юкка чыгарылган бөекбритания файдалы казылмаларга ташкүмергә тимер рудасы кургаш һәм цинкка шактый бай утрауларны юа торган төньяк диңгездә нефть һәм табигый газның бик зур чыганаклары бар хәзерге британия җирләрендә беренче кешеләр якынча ел элек пәйда булганнар дип санала тарихка кадәрге чорда биредә кельт мәдәнияте өстенлек иткән безнең эраның елында британияне рим империясе яулый башлый император клавдий утрауны алырга әмер биргәч римлылар аны ел дәвамында яулаганнар хакимлек ел чамасы дәвам иткән шуннан соң утрауда герман англосаксон кабиләләре һөҗүм итеп урнаша җирле халык булган бриттлар киләчәктә велс булачак җиргә китәргә мәҗбүр булалар гасырда англосаксоннар яулап алган җирләрдә англия патшалыгын игълан итә якынча шул ук вакытта британиянең төньяк көнбатыш өлешендә гэллар пиктлар белән бергә шотланд патшалыгын оештыра соңрак англия патшалары велсне яулап алуны тәмамлый алалар ләкин уңышсыз гына шотландияне кушырга омтылалар шуннан соң шотландия англия белән даими низагларга карамастан үз бәйсезлеген яклау юлында тора үз чиратында инглиз патшалары франция җирләренең өлешенә һәм француз тәхетенә дәгъва кылып шулай ук франция белән даими низагларга керә шул низагларның иң зуры тарихка йөзьеллык сугыш булып кереп кала урта гасырларда британиядә реформация белән бәйле дини ызгышлар булып уза аларның нәтиҗәсендә һәрбер илдә протестант дәүләт дине кертелә шул вакытта велс тулысынча англиягә буйсына ә ирландия англия таҗы белән шәхси униягә керә хәзерге төньяк ирландия җирләрендәге католик гэль зыялыларының конфискацияләнә һәм англия белән шотландия протестантларына таратыла елда англия шотландия һәм ирландия бер шәхси униягә берләштерелә патша яков үз резиденциясен эдинбургтан лондонга күчерә шуңа карамастан һәр илдә бәйсез сәяси институтлар саклана бирә гасыр урталарында бар өч патшалык та күп кенә хәрби низагка керергә мәҗбүр була аларның нәтиҗәсендә вакытлыча монархия юкка чыгарыла һәм кыска вакытка унитар англия җөмһүрияте игълан ителә монархия кире торгызылса да ул беркайчан да абсолют монархия формасына кайтмаячак бөекбритания конституциясе конституцион монархия һәм парламент системасы асылын формалаштыра шул ук чорда диңгез флотына һәм географик ачышларга күзәтелгән кызыксыну диңгез артында булган яңа җирләрне басып алуга һәм үзләштерүгә китерә аларның зур өлеше төньяк америкада урнашачак франциянең инкыйлаб һәм наполеон сугышларында җиңелгәннән соң гасырда бөекбритания дөньяның төп диңгез һәм икътисади көче булып кала диңгездә чын көндәшләре булмаган хәлдә британия үзенә дөнья полициясе вазифасын йөкли бу чор тарихта британиянең тиз икътисади индустриаль һәм колониаль үсеш чоры дип теркәлә британ империясе һиндстан зур африка җирләрен һәм бар дөнья буйлап күпләп җирләрне яулап ала колонияләр өстеннән формаль идарәдән тыш британия шулай ук күп илләр белән икътисади яктан идарә итә алган кытай аргентина сиам һ б гасыр дәвамында илдә тизләтелгән халык үсеше күзәтелә урбанизация зур темплар ала бары тик гасыр ахырына таба гына башка илләр британиянең көндәшләренә әйләнә башлый беренче бөтендөнья сугышы вакытында бөекбритания франция россия империясе һәм акш белән бергә алманиягә каршы көрәшә сугышны җиңү белән тәмамлагач британиягә элекке алман һәм госманлы колонияләре бирелә британ империясе зурлыгы белән тарихи рекордка аяк баса бу чорда аның җирләрендә дөнья халкының чиреге яши шул ук вакытта ирланд милли хәрәкәтенең эшчәнлеге нәтиҗәсендә ирландия дәүләте аерылып чыга икенче бөтендөнья сугышында да бөекбритания алманиягә каршы көрәшә ауропа союздашларының җиңелүеннән соң да көрәшен дәвам итә җиңүдән соң акш һәм ссрб белән дөньякүләм мәнфәгатьләрне бүлешкән өч бөек мәмләкәтнең берсе сугыштан соң британия хәле шактый мөшкел була лейбористлар хакимияте вакытында илдә деколонизация күренеше пәйда була елда һиндстан бәйсезлеге игълан ителә һәм алдагы берничә дистә елда британия колонияләренең күпчелеге бәйсезлек игълан итеп милләтләр дуслыгы илләре булып кала британия империясе тарих битләрендә кала шулай да бөекбритания үсешен дәвам итә инглиз теленең дөньякүләм таралуы британ мәдәниятенең тәэсирен тәэмин итә британия бмоның иминлек шурасының биш даими вәкиленең берсе була атом төш коралына ия булган өченче дәүләт була елда бөекбритания аурупа берлеген оештыруда катнаша аның беренче әгъза исемлегенә керә берләшкән патшалыкның һәр өлкәсендә ил ендә үзенең административ һәм географик бүленеш системасы һәм гадәтләре бар күпчелек очракта алар әле бөекбритания дәүләтенең барлыкка килүенә кадәр яшәгән шуңа күрә барлык дәүләт өчен бердәм административ бүлү системасы юк гасырдан башлап өлкәләрнең графлыкларның чикләрен һәм вазифаларын үзгәртү омтылышы булса да алар универсаль булмаган хәзерге вакытта бу вазифалар шотландия велс һәм төньяк ирландиягә бирелгән димәк киләчәктә дә алар бердәм системага керә алмас англия беренчел дәрәҗәдә тугыз регионга бүленә алар хөкүмәт төбәкләре дип атала бер төбәкнең зур лондон елдан башлап үзенең сайлана торган ассамблеясе һәм мэры бар әлеге мәсьәлә елгы референдумда хәл ителгән башка төбәкләрнең дә үз региональ ассамблеяләре планлаштырылса да елгы референдум бу фикерне туктатты төбәкләр үз чиратында графлыкларга бүленә шотландия исә өлкәгә аерыла глазго эдинбург әбердин һәм данди шәһәрләре аерым өлкә булып санала җирле үзидарә сайлана торган депутатлардан тора велс унитар берәмлектән тора кардифф суонси һәм ньюпорт та аерым берәмлекләр булып санала сайлаулар елга бер тапкыр уза төньяк ирландия елдан бирле районга бүленә берләшкән патшалык бөекбританиягә кермәгән унҗиде территория өстеннән суверенлыкка ия аларның арасында британ диңгез арты җире һәм өч таҗ җире диңгез арты җирләреннән аермалы буларак таҗ җирләре британ таҗына карый бу исемлеккә баллей норманд утраулары джерси һәм гернси ла манш һәм мэн утравы ирланд диңгезе керә аларның гомум мәйданы км халык саны кеше бу җирләр бәйсез рәвештә британия тарафыннан идарә ителә ләкин алар бөекбританиягә яки аурупа берлегенә карамый бөекбритания конституцион монархияле унитар дәүләт дәүләт башлыгы патшабикә елизавета ул шулай ук милләтләр дуслыгының башка ил җитәкчесе чынбарлыкта патша символик әһәмияткә генә ия аның реаль сәяси көче юк монархның киңәш бирергә хупларга һәм кисәтергә хакы бар бөекбританиянең бердәм документ буларак конституциясе юк дөньяда аннан тыш андый илләр өчәү яңа зеландия исраил сан марино бөекбритания конституциясе нигездә төрле язма чыганаклардан шул исәптән статутлар мәхкәмә прецедентлары һәм халыкара килешүләрдән тора шуңа күрә илдә канун белән конституцион канун арасында аерма юк башка илләрдә конституцион реформа дип аталган процесс биредә гади канун үзгәреше булып тора шул ук вакытта парламентның киләсе чыгарылышы гамәлдән чыгара алмаган канунны кабул итү мөмкин түгел британ патшасы короле яки суверен бөекбритания һәм британ диңгез арты җирләренең башлыгы аның рәсми резиденциясе лондонның букингем сараенда урнаша хәзерге британ монархлар сызыгы тамырлары англосакслар чорына ук барып тоташа урта гасырларда күпчелек британ монархлары абсолют чиксез патлашар буларак идарә иткәннәр георглар чоры вакытында гасыр патша хакимият чикләнә башлый ләкин хәзерге вакытта да монарх вәкаләтләре патша прерогативалары шактый киң аларның күпчелеге гамәлдә министрлар тарафыннан башкарыла кайбер вәкаләтләр монарх тарафыннан номиналь рәвештә генә башкарыла әйтик патшаның парламентны тарату хакы бар шул ук вакытта патша үзенә яңа вәкаләтләрне бирә алмый ягъни хакимиятен арттыра алмый бөекбритания конституциясенә күрә дәүләтнең сәяси хакимияте парламент премьер министр һәм кабинет тарафыннан башкарыла хәзерге вакытта бөекбритания патшасы елизавета ул үзенең идарәсен елның февралендә башлый аның беренче варисы булып принц чарльз тора ул патшабикәнең ире принц филипп кебек үк церемониаль вазифаларны башкара британ монархы шулай ук милләтләр дуслыгы оешмасының башлыгы булып тора шулай ук ул суверен һәм бәйсез булган милләтләр дуслыгына кергән дәүләтләрнең дә номиналь җитәкчесе итеп таныла бөекбританиядә вестминстер системасына нигезләнгән аны шулай ук бөтен дөнья буйлап кулланалар ул британ империясе казанышы дип санала парламентар хөкүмәт гамәлдә бөекбритания парламенты ике палатадан тора югары бүлмә лордлар палатасы һәм сайлана торган аскы бүлмә җәмгыять палатасы һәр кабул ителгән документка канун дип саналыр өчен патша санкциясе кирәк парламент берләшкән патшалыкның төп югары канун чыгару органы чөнки шотландия парламенты төньяк ирландия ассамблеясе һәм велс ассамблеясе суверен бәйсез институтлар итеп саналмый һәм өстенлек ала алмый премьер министр бөекбритания хөкүмәте җитәкчесе җәмгыять палатасында күпчелекнең хуплавын яулаган парламент әгъзасы гадәттә бу вазифага палатадагы иң көчле иң күп тавыш җыйган партия җитәкчесе сайлана формаль яктан премьер министр һәм аның кабинеты монарх тарафыннан билгеләнә ләкин гамәлдә премьер министр үз кабинетын үзе җыя гадәт буенча патша премьер министрның карарына каршы килми бөекбритания министрлар кабинеты гадәттә парламентның ике палатадан да премьер министр партиясе әгъзаларыннан сайлана ләкин җәмгыять палатасына өстенлек бирелә чөнки премьер министр нәкъ аның алдында җавап тота кануннарны башкару хакимияте бөекбританиянең яшерен шурасына ант китергән премьер министр һәм аның кабинеты тарафыннан башкарыла елның июленнән премьер министр вазифаларына консерватив фирка башлыгы тереза мэй кереште елның июленнән премьер министр вазифаына консерватив фирка башлыгы борис җонсон керешә җәмгыять палатасына сайлау өчен дәүләт сайлау округына бүленгән һәр аерым парламент әгъзасы округтан гадәти күпчелек принцибы буенча сайлана премьер министр монархка киңәш иткән очракта гомуми сайлаулар да билгеләнергә мөмкин бөекбританиянең төп өч фиркасе булып консерватив фирка лейбористлар фиркасе һәм либераль фирка санала соңгы елда узган гомум сайлауларда бу өч фирка мөмкин булган урыннан урынны яулады шотландия велс һәм төньяк ирландиянең үзләренең беренче министр тарафыннан җитәкләнгән канун үтәү органнары һәм берпалаталы канун чыгару хакимияте бар англиядә бөекбританиянең иң зур регионында андый органнар юк өлкә турыдан туры британ хөкүмәте һәм парламенты тарафыннан идарә ителә бу вәзгыять көнбатыш лотиан проблемасы н тудырган шотланд хөкүмәте һәм парламенты британ парламенты вәкаләтләренә кермәгән сораулар буенча шул исәптән мәгариф сәламәтлек саклау шотландия кануннары җирле үзидарә киң хакимияткә ия елгы сайлауда җиңү яулаганнан соң шотландия бәйсезлеген таләп иткән шотланд милли фиркасе алекс салмонд җитәкчелегендәге шотланд хөкүмәтен төзегән ел сайлавында милли фирка янә җиңеп паламентта күпчелекне яулый елда шотландия бәйсезлек референдумын үткәрергә планлаштыра велс хөкүмәте һәм милли ассамблеясенең вәкаләтләре шотландиягә караганда кечерәк елның маеннан башлап ассамблеягә канун чыгаруда өстәмә рөхсәтләр таләп ителми хәзерге хөкүмәт ел сайлавыннан соң төзелә һәм карвин джонс җитәкчелегендәге лейбористик администрациягә ия төньяк ирландия министрлар кабинеты һәм ассамблеясенең хакимият дәрәҗәсе шотландиягә якын министрлар кабинетында ике хакимлек урнаша беренче министр питер робинсон демократик юнионистик фиркасе һәм беренче министр урынбасары мартин макгиннесс шинн фейн фиркасе бөекбритания берләшкән милләтләр оешмасының иминлек шурасының даими әгъзасы милләтләр дуслыгы нато халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы бөтендөнья сәүдә оешмасы обсе аххо аурупа шурасы оешмалары әгъзасы үзенең сәяси тарихи мәдәни икътисади хәрби көче белән берләшкән патшалык дөньяның әйдәп баручы илләрдән санала мөһим халыкара процессларда актив катнаша бөекбританиянең атом төш коралы бар бөекбританиянең акш белән махсус мөнәсәбәтләр урнашкан моның турында бу илләр җитәкчеләре үзләре сөйли шулай ук бөекбританиянең франция белән дә якын элемтәләр аны йөрәк килешүе диа атыйлар әлеге ике ил белән бөекбританиянең атом төш кораллану програмнары да актив эшли башка якын дусларга килгәндә бөекбританиянең аурупа берлеге һәм нато илләре белән тыгыз элемтәләре урнашкан шулай ук япония белән хезмәттәшлек зур британиянең дөнья барышында катнашуы һәм тәэсире шулай ук сәүдә элемтәләре тышкы инвестицияләр үсеш максатыннан ясалган һәм хәрби ярдәм аркасында көчле бөекбритания армиясе дөньяда технологик яктан иң алдынгы һәм әзерләрдән санала елда аның бар дөнья буйлап гә якын хәрби базасы булган хәрби чыгымнар илнең тэпның ын ала гаскәр саны буенча бөекбритания дөньяда нче урында тора бөекбритания хәрби көчләре британ армиясе патшаның хәрби һава көчләре һәм патшаның хәрби диңгез флотыннан тора армиянең өч өлеше дә илнең саклану министрлыгы тарафыннан идарә ителә һәм махсус саклану шурасы контроле астында тора хәрби көчләрнең төп идарәчесе британ монархы британия хәрби көчләренең төп максаты булып берләшкән патшалыкны һәм аның диңгез арты җирләрен бөекбритания иминлеге мәнфәгатьләрен яклау һәм халыкара тынычлык урнаштыруда катнашу тора бөекбритания натоның актив һәм даими әгъзасы аның базалары вознесение утравында белиз бруней канада кипр диего гарсия алмания фолклен утраулары гибралтар кения һәм катарда урнашкан соңгы елларда бөекбритания барлык хәрби низагларда бары тик коалицияләрдә генә катнаша искәрмә булып елдагы сьерра леонага интервенция гына тора коалицияләрдә британия босния косово әфганстан гыйрак ливия низагларында катнашты бөекбритания үзенең тарафыннан үзе генә катнашкан соңгы сугыш фолкленд сугышы ел бөекбританиянең икътисади системасы өлешчә контроль ителгән базар икътисады базарның валюта курслары мәгълүматларына нигезләнеп иктисади көч зурлыгы буенча бөекбритания дөньяда алтынчы урынга ия аурупада икенче урынга алманиядән соң лондон рәсми булмаган дөнья икътисады белән идарә иткән өч шәһәрнең берсе нью йорк һәм токио белән беррәттән канцлер тарафыннан җитәкләнгән патша казнасы дәүләтнең финанс һәм икътисади сәясәтен булдыру өчен җаваплы англия банкы илнең үзәк банкы милли акча берәмлеге фунт стерлинглар чыгару өчен җаваплы британиядә хезмәт күрсәтү өлкәсе тэпның якынча ын тәшкил итә ил икътисадының аерылгысыз өлешен туризм биләп тора ел эчендә бөекбритания миллион туристны кабул иткән бу күрсәткеч белән бөекбритания дөньяда алтынчы урында тора дәүләтнең сәнәгать өлешендә иң мөһимнәрнең булып автомобиль сәнәгате тора биредә меңнән артык кеше эшли әлеге сектор экспорт өчен елына миллиард тудыра авиация сәнәгате күрсәткечләре буенча дөньяда тотрыклы рәвештә икенче өченче урында тора бөекбританиядә халык көнбатыш аурупаның күпчелек илләрендәге кебек үк тыгыз урнашкан шәһәрләренең күбесе диңгез буйларына урнашкан авыл халкы өлеше зур түгел аның төп кәсебе терлекчелек моның өчен табигый шартлар бик уңайлы биредә сыерның сөт һәм ит токымнарын шәһәргә якын яшәүчеләр дуңгыз һәм йорт кошлары асрыйлар шотландия һәм велс үзләренең сарыклары белән дан тоталар җанисәп британиядә һәр ун ел үтә ел җанисәбе буенча бөекбритания халкы саны кеше тәшкил итә бу күрсәткеч белән ул аурупа берлегендә өченче дөньяда нче урында тора ел халык санын алу вакытында илдә кеше яши шулай ук мәгълүматлар британ халкының картаюын күрсәтә пенсиядәге кешеләр саны яшькә кадәр балалардан күбрәк халыкның күпчелеген инглизләр тәшкил итә бөекбританиянең һәр гражданы үз динен тотарга хокуклы бөекбританиядә күпчелек халык христианлык тарафдары ил халкының ы рим католик чиркәве вәкиле млн кеше англикан чиркәве вәкиле млн шотландлы пресвитериан дине тарафдары төньяк ирландиянең ярты халкы протестантлык яртысы католик динендә һ б бөекбритания халкының ы мең кеше ислам дине тарафдары сикхлар мең мең һинд дине вәкилләре мең буддизм вәкилләренең монастыре гамәлдә илдә мең яһүди бар күбесенчә бөекбритания әдәбиятын инглиз әдәбияты тәшкил итә норвегия корольлеге норвегия төрле тикшеренүләр нәтиҗәсендә норвегия дөньяның иң уңышлы илләрнең берсе санала шулай ук илдә хакимиятнең журналистларга басымы юк дип әйтелә норвегия скандинавия ярымутравының төньяк көнбатышы территориясе буенча сузыла иң киң урында км көнчыгышта һәм көньяк көнчыгышта швеция чик буе км финляндия км һәм россия км белән чиктәш норвегия конституцион монархия һәм парламент демократиясе принципларына нигезләнгән унитар дәүләт илдә кайбер төзәтүләр ясалган елгы конституция гамәлдә дәүләт башлыгы булып король санала елдан бирле бу исемне һаральд йөртә канун чыгару хокукына икепалаталы парламент стортинг ия аңа депутат керә стортинг ел саен сайлана илдә хезмәт хакы зур булу белән бергә салымнар да саллы гына аена мең доллар алучы хәерчеләр процент салым урта сыйныф процент миллионерлар процент түли дәүләтнең шундый салым сәясәте аркасында биредә череп баеганнар юк идән юучы белән банкир арасында аерма мәртәбә генә илдәге мәгариф һәм сәламәтлек саклау системалары балалар пособиеләре пенсияләр юл төзелешләре аэропортлар шәһәр инфраструктурасы экология югары технологияләр һәм башкалар менә шушы салымнар хисабына финанслана туучылар санын арттыру максатыннан һәрбер балага яшькә җиткәнче ай саен доллар пособие бирелә пенсиягә яшьтән чыгалар пенсиянең күләме иң югары хезмәт хакының процентын тәшил итә эшсезләр болар гадәттә предприятие банкротлыкка чыгу сәбәпле эш урыннарын югалтучылар ел дәвамында үзләренең соңгы хезмәт хакларының проценты күләмендә пособие алалар иртә мезолит дәверендә норвегия территориясенә ике аучылар һәм туплаучылар кардәш мәдәниятле кабилә кергән алар фосна һәм комса һәйкәлләре буенча аталганнар боз чоры тәмамлануга норвегия климаты аеруча кешеләр өчен уңайлы булган шул сәбәпле норвегия җир шарында кешеләр иң күп яшәгән территорияләрдән булган туган илне яратабыз туган илне яратабыз урман тауларын чал диңгезен туң җилләрен мең мең йортларын туган учак ул сөекле ата анабыз суыгында кояшында хозурланабыз суыгында кояшында аның хозурланабыз данла илем язмышыңны шомлы көнеңдә тәңре сине ярлыкады җир итәгендә канлы корбан биреп кенә керми сугышка ирештең үз ирегеңә тыныч һәм мул тормышка туган илне яратабыз урман тауларын чал диңгезен туң җилләрен ак болытларын ата баба көрәшкән күк без дә дауларбыз мәңге иминлек хакына җиңү яуларбыз мәңге иминлек хакына җиңү җиңү яуларбыз тын океан бөек океан җир шарында мәйданы ягыннан иң зур иң тирән һәм иң борынгы океан аның төп үзенчәлекләре зур тирәнлекләр җир кабыгының бик еш хәрәкәткә килүе төптә бик күп вулканнар булу суларында бик күп җылылык саклавы органик дөньясының гаҗәеп күптөрлелеге барлык диңгезләр белән океан мәйданы млн км күләме млн км уртача тирәнлек м иң тирән урын мариан иңкүлеге м тын океан планета өслегенең ын һәм бөтендөнья океаны мәйданының ен диярлек алып тора океан экваторның һәм лы меридианның ике ягына да урнашкан бу океан биш континент ярларын аера һәм бер үк вакытта тоташтыра да тын океан экватор янында бигрәк тә киң шуңа күрә аның өске сулары иң җылы сулар океанның көнчыгышында яр сызыклары аз кискәләнгән берничә ярымутрау һәм култык аерылып тора көнбатышта ярлар нык кискәләнгән монда диңгезләр күп алар арасында шельфлы кыйтга сайлыгында урнашкан һәм тирәнлеге метрдан артмаган диңгезләр бар кайбер диңгезләр литосфера плиталарының үзара тәэсир итешүе зонасында ята алар тирән һәм океаннан утраулар дугасы белән аерылган тын океан ярларында һәм утрауларында яшәгән халыклар элек электән океан буйлап йөзгәннәр аның байлыкларын үзләштергәннәр европалыларның тын океанга үтеп керә башлавы бөек географик ачышлар чорына туры килә фернан магеллан кораблары берничә ай эчендә көнчыгыштан көнбатышка таба гаять зур су киңлекләрен йөзеп үтәләр бөтен сәяхәт буена диңгез гаҗәеп тыныч була һәм бу хәл магелланга аны тын океан дип атарга нигез бирә джеймс кук сәяхәтләре вакытында океанның табигате турында күп мәгълүматлар алына махсус халыкара оешма тын океанны өйрәнү белән шөгыльләнә океан төбенең рельефы катлаулы материк сайлыгы шельф азия белән австралия яр буйларында гына яхшы үсеш алган материк битләре текә еш кына баскыч баскыч зур калкымнар һәм сыртлар океан үзәнен казанлыкларга аера америка янында көнчыгыш тын океан калкымы урнашкан ул үзәк океаник сыртлар системасына керә океан төбендә меңнән артык аерым су асты таулары бар алар нигездә вулкан атылудан барлыкка килгән тын океан яткан литосфера плитасы үз чикләрендә башка плиталар белән тәэсир итешә тын океан плитасының кырыйлары океанны боҗра кебек әйләндереп алган улакларның тыгыз бушлыгына бата бу хәрәкәтләр җир тетрәүләр һәм вулкан атулар китереп чыгара монда планетаның атаклы утлы боҗра сы һәм иң тирән мария иңкүлеге м ята океанның климаты төрле төрле тын океан төньяк поляр поястан тыш барлык климат поясларында да ята аның гаять зур киңлекләре өстендәге һава дымга туенган экватор өлкәсендә мм га кадәр явым төшем була тын океан салкын төньяк боз океаныннан коры җир һәм су асты сыртлары белән саклана шуңа күрә аның төньяк өлеше көньяк өлешенә караганда җылырак тын океан планета океаннары арасында иң тынычсызы һәм дәһшәтлесе аның үзәк өлешләрендә пассатлар исә көнбатыш өлешендә муссоннар өстенлек итә кышын кыйтгадан салкын һәм коры муссон исә ул океан климатына җитди йогынты ясый диңгезләрнең бер өлеше боз белән каплана океанның көнбатыш өлешендә еш кына һәлакәтле тропик давыллар тайфуннар була тайфун көчле җил дигәнне аңлата уртача киңлекләрдә елның салкын вакыты дәвамында давыллар котыра биредә һаваның көнбатыш күчеше өстенлек ала м га кадәр җиткән иң биек дулкыннар тын океанның төньягында һәм көньягында билгеләнгән давыллар океанда биек су таулары күтәрәләр су массаларының үзлекләре климат үзенчәлекләренә бәйле океанның төньяктан көньякка таба сузылган озынлыгы зур булганга су өстендә уртача еллык температура дән алып с ка кадәр үзгәрә тулаем алганда океана явым төшемнәр парга әйләнүгә караганда күбрәк шуңа күрә өске суларның тозлылыгы башка океаннардагыдан бераз кимрәк сезгә инде билгеле булганча тын океан агымнары алар иың бөтендөнья океанындагы гомуми схемасы белән ярашкан тын океан көнбатыштан көнчыгышка таба бик еракка сузылган булганлыктан анда киңлек су агымнары өстенлек алып тора океанның төньяк өлешендә дә көньяк өлешендә дә өске суларның боҗра сыман хәрәкәте барлыкка килә тын океанның органик дөньясы үзенең гаҗәеп бай булуы үсемлек һәм хайван төрләренең бик күплеге белән аерылып тора анда бөтендөнья океанындагы тере организмнар массасының яртысы тереклек итә океанның бу үзенчәлеген аның зурлыгы табигый шартларының төрлелеге һәм яше белән аңлаталар тропик һәм экваториаль киңлекләрдәге мәрҗән рифлары янында тереклек аеруча бай океанның төньяк өлешендә лосось балыгы төрләре күп океанның көньяк көнчыгышында көньяк америка ярларына якын урыннарда гаять күп балык туплана монда су массалары бик уңдырышлы аларда үсемлек һәм хайван планктоны яхшы үсә ә алар белән анчоуслар буе см га кадәр җитә торган сельдьсыман балыклар ставрида скумбрия һәм башка балыклар туклана монда кошлар бакланнар пеликан пингвиннар балыкларны күп ашыйлар океанда китлар диңгез мәчеләре диңгез кондызлары бу ишкәгаяклылар бары тик тын океанда гына яши тереклек итә умырткасыз хайваннардан мәрҗәннәр диңгез керпеләре моллюсклар сигезаяк кальмарлар күп монда авырлыгы кг га җитә торган иң эре моллюск тридакна яши тын океанда төньяк поляр поястан тыш калган барлык табигый пояслар да бар аларның һәммәсе дә үзенә бертөрле үзенчәлеккә ия төньяк субполяр пояс беринг һәм охота диңгезләренең кечерәк өлешен алып тора анда су массаларының температурасы түбән с ка кадәр бу диңгезләрдә суларның актив катнашуы күзәтелә шунлыктан алар балыкка минтай камбала сельдь бай охота диңгезендә лосось балыклары һәм диңгез кыслалары күп төньяк уртача пояс киң мәйданнарны биләп тора ул көнбатыш җилләренең көчле йогынтысы астында шуңа күрә монда давыллар еш була бу поясның көнбатышында организмнарның күп санлы төрләренә иң бай диңгезләрдән берсе япон диңгезе ята экваториаль пояста тирәндәге суларның өскә күтәрелүе көчәйгән һәм аларның биологик продуктивлыгы арткан агымнар чикләрендә балыклар күпек балыгы тунец җилкәнлеләр һ б бик күп тын океанның көньяк тропик поясындагы австралия яр буйларында зур барьер рифының гаҗәеп табигый комплексы урнашкан бу җир шарында тере организмнар төзегән иң эре тау сырты зурлыгы ягыннан аны урал тавы сыртлары белән чагыштырырга мөмкин утрауларга һәм рифларга ышыкланып җылы һәм тын суларда куак һәм агачлар колонналар сарайлар чәчәк бәйләмнәре гөмбәләр рәвешендә мәрҗән колонияләре үсә мәрҗәннәр сыек яшел сары кызыл зәңгәрсу миләүшә төсендә шунда ук бик күп моллюсклар энәтирелеләр кысласыманнар төрле төрле балыклар яши тын океанның яр буйларында һәм утрауларында дән артык ил урнашкан аларда кешелек дөньясының яртысы диярлек яши океанның табигый байлыкларыннан файдалану борынгы заманнарда ук башланган кытайда океаниядә көньяк америкада алеут утрауларында диңгездә йөзү буенча берничә үзәк барлыкка килгән тын океан күп халыкларның тормышында әһәмиятле роль уйный бөтен дөньяда тотыла торган балыкның яртысы шушы океанга туры килә тотымның бер өлешен төрле моллюсклар диңгез кыслаларй креветкалар крильләр тәшкил итә япониядә диңгез төбендә моллюсклар үрчетәләр суүсемнәр үстерәләр кайбер илләрдә диңгез суыннан тоз һәм башка химик матдәләр алалар суны төчеләндерәләр шельфта металл чәчелмәләрен эшкәртәләр калифорния австралия яр буйларында нефть чыгаралар океан төбендә тимер марганис рудалары табылган планетабызның бу иң зур океаны аша әһәмиятле диңгез юллары уза бу трассалар гаять озын суднолар йөреше аеруча кыйтга ярлары буйлап яхшы үскән кешенең хуҗалык эшчәнлеге тын океан суының пычрануына биологик байлыкларның кайбер төрләре кимүгә китергән мәсәлән в беринг экспедициясендә катнашучыларның берсе тарафыннан ачылган имезүче хайван диңгез сыерлары ишкәгаяклыларның бер төре гасыр ахырына кырып бетерелә гасыр башында диңгез мәчеләре юкка чыгу алдында була китларның саны кими хәзерге вакытта аларны аулау чикләнгән суларны нефть кайбер авыр металлар һәм атом промышленносте калдыклары белән пычрату океанга зур куркыныч тудыра зарарлы матдәләр агымнар белән бөтен океан буйлап тарала хәтта антарктида яр буйларындагы диңгез организмнары составында да бу матдәләр табылган азия халык иң күп яши торган дөнья кисәге башлыча көнчыгыш һәм төньяк ярымшарларда урнашкан аурупа белән ауразия кыйтгасын төзи азия чакрым км мәйданны били бу җир планетасындагы барлык коры җирнең якынча ын һәм гомуми планета өслегенең ын тәшкил итә азия кешелекнең күпчелек өлеше өчен туган җир булган монда беренче цивилизацияләр барлыкка килгән дөньяның бу кисәге тыгыз һәм зур шәһәрләре һәм халык бик күп булып яшәгән төбәкләре белән дә үзенчәлекле азиядә миллиард кеше яши бу дөнья халкының якынча дигән сүз гомумән алганда азия көнчыгышта тын океан көньякта һинд океаны ә төньякта төньяк боз океаны белән чикләшә азия белән аурупаның чиге исә тарихи һәм мәдәни бер конструкт булып тора чөнки аларның икесе арасында ачык бер матди яки географик аерма чик юк ике дөнья кисәгенең чиге бәхәсле мәсьәлә булып кала бирә бүгенге чик классик антик чорда барлыкка килгән беренче концепциядән аерыла ауразиянең ике кисәккә бүленүе көнчыгыш һәм көнбатышның шәрекъ белән мәгърибнең мәдәни лингвистик һәм этник аермалыкларын чагылдыра күпчелек тарафыннан кабул ителгән чикләргә күрә сүәеш муентыгы көнчыгыш ягыннан азияне африкадан аера төрек бугазлары урал таулары һәм җаек елгасының көнчыгыш яклары кавказ тауларының көньягы хәзәр һәм кара диңгезләр азияне аурупадан аера кытай белән һиндстан безнең чорның унсигез гасыры дәвамында дөньяның иң зур икътисадлары булып торган кытай галәмәт зур икътисади көчкә ия дәүләт буларак күпләрне шәрекъкә юнәлергә ымсындырып торган һиндстан исә үзенең риваятьләргә кергән байлыгы һәм борынгы чорлардагы чәчәк аткан цивилизациясе белән бөтен азияне гәүдәләндергән аурупа сәүдәсен һәм колониализмны кызыктырган христофор колумбның очраклы рәвештә аурупадан америкага атлантик океан аша юлны ачуы һиндстанның аурупалылар аңында тоткан урынын күрсәтә чөнки данлыклы сәяхәт нәкъ һиндстанга яңа юл эзләүгә багышланган була бөек ефәк юлы азиядә көнчыгыш белән көнбатышны тоташтыра торган төп сәүдә юлына әйләнә малакка бугазы исә төп диңгез сәүдә юлы була гасырда азиядә ныклы икътисадый үсеш күзәтелә аерым алганда көнчыгыш азиядә шул ук вакытта халык саны да нык арта азия планета халкы табына торган күпчелек диннең ватаны христианлык ислам яһүд дине һинд дине буддачылык конфуцийчылык даочылык җәйничелек сикхчылык зәрдөштлек һәм тагын башка күп кенә диннәр азия җирләрендә барлыкка килгән нигездә көнчыгыш ярымшарда чукотка ярымутравын исәпләмичә экватордан төньякта урнашкан аурупа белән чикне нигездә урал тауларының көнчыгыш итәге буенча мугалжар эмба елгасы аннары каспий диңгезе аракс елгасы кара һәм мәрмәр диңгезе босфор бугазы һәм дарданеллар буенча уза африка белән азияне сүәеш муентыгы төньяк америка белән исә беринг бугазы аера азиянең геополитик чикләре берникадәр дәрәҗәдә табигый чикләрдән аерыла аны архангельск өлкәсенең көнчыгыш чикләре коми республикасы свердловск һәм чиләбе өлкәләренең көнбатыш чикләре казакъстан аннары төньяк кавказның тау итәге буенча азак диңгезенә кадәр үткәрәләр азия территориясендә бүгенге көндә тулысынча яки өлешчә дәүләт урнашкан шуларның дүртесе абхазия кытай республикасы төньяк кипрның төрек җөмһүрияте көньяк осетия өлешчә танылганнар кариб диңгезе исп ингл фр нидерл папьям атлантик океанга кергән көнбатыштан һәм көньяктан урта һәм көньяк америка белән ә төньяктан һәм көнчыгыштан зур һәм кече антил утраулары белән чикләнгән яртылаш ябык диңгез төньяк көнбатышта юкатан бугазы аша мексика култыгы белән тоташа ә көньяк көнчыгышта исә панама каналы аша тын океан белән тоташа кариб диңгезе һәм т к һәм и көнбатыш озынлыгы арасында урнашкан аның якынча мәйданы км көньякта ул венесуэла колумбия һәм панама илләрен көнбатышта коста рика никарагуа гватемала белиз һәм юкатан дип исемләнгән мексикан ярымъутрауны төньякта куба гаити ямайка һәм пуэрто рико илләрен ә көнчыгышта исә кече антил утрауларның илләрен юа швеция патшалыгы швед төньяк аурупаның атлантика буе өлешендә уртача поясының төньягында урнашкан төньяк һәм көнбатыш өлешләре таулы скандинавия таулары иң биек ноктасы м швеция төньягында норланд яссытаулыгы биеклеге м көньякта смоланд калкулыгы бар калган өлеше түбәнлек һәм күлләрдән гыйбарәт файдалы казылмалардан тимер бакыр кургашын тутыя уран нәре алтын көмеш марганис вольфрам чыганаклары бар климаты уртача гольфстрим җылы агымының тәэсире зур төньякда климат суык гыйнварның уртача температурасы көньякта төньякта июльнеке тиешенчә һәм еллык явым тауларда мм тигезлекләрдә мм елгалар кыска һәм бусагалы швеция территориясенең ын күлләр алып тора эре күлләр вәнерн вәттерн елмарен мәларен территориясенең ы урман нигездә ылыслы катнаш урманнар төньякта тундра үсемлекләре үсә туфраклары көлсу кәсле көлсу соры урман тау көлсу тау тундра һәм сазлык скандинавия ярымутравы территориясендәге бозлар эрегәннән соң аңа аурупадан халыклар әкренләп күчеп килә башлаган швеция конституцион монархия гамәлдәге конституция елда кабул ителгән дәүләт башлыгы патша канун чыгаручы хакимиятне риксдаг бер пулатлы парламент башкарма хакимиятне хөкүмәт гамәлгә ашыра гимнның тарихы гимнның әле хәзер дә заманча яңгыравы аның шул гасыр башында гына барлыкка килүен фаразларга мөмкинлек бирә елларда бу җыр бөтен илдә дә һәм торган саен ешрак җырлана тора бара аны швециянең милли гимны итеп саный башлыйлар дәүләт башлыгы булган король катнашындагы чараларда белән бергә король җыры дип исемләнгән гимн да башкарыла ул шулай ук гимнның беренче юлы булган швед йөрәгенең иң иң түреннән исеме белән дә билгеле дүрт куплетлы швеция дәүләт гимнының беренче ике куплеты рәсми чараларда башкарыла икенче куплеты югарырак тональлектә җырлана швеция конституциясендә ватандашларга дин тоту иреге беркетелгән елга кадәр лютеранлык дәүләт дине хокукына ия булган елда ил халкының ы христианнар ы дини булмаган кешеләр ы мөселманнар ы яһүд дине ы һинд дине тарафдарлары булган башка тикшеренүләр буенча ка кадәр шведлар атеистлар булып тора бу дөньяда атеизмның иң югары дәрәҗәсе васильево уртача еллык һава температурасы гасырда нигезләнгән тә васильево авылы раифа пустынена вотчинага тә икътисади коллегиягә бирелә халкы игенчелек һәм терлек үрчетүдән тыш балта эше көймә кыршау ясау кәрзин үрү умартачылык балык тоту белән шөгыльләнә дә васильево аша тимер юл уза шунлыктан халык саны шактый арта йөз башында крестовоздвижение чиркәве дә н и ильминский инициативасы белән төзелә да яңадан эшли башлый зимства мәктәбе тә ачыла телефон җил тегермәне п и богдановның пыяла фабрикасы тимерче алачыгы трактир сыраханә шәраб вак төякләр кибете эшли бу чорда авыл җәмәгатенең имана җире дисәтинә тәшкил итә гә кадәр казан губернасының казан өязе ильинский волостена керә дән тассрның арча кантонында нең февраленнән казан авыл районында нең маеннан шәһәр тибындагы бистә нең августыннан юдино нең июленнән яшел үзән районында өч гомуми белем бирү учреждениесе балалар бакчасы китапханә спорт мәктәбе музыкаль мәктәбе сәнгать мәктәбе ике дини мәктәп мәдәният йорты ике мәчет бер чиркәү мальта урта диңгездәге утрау дәүләт исеме финикия телендәге һаван сүзеннән килеп чыккан аурупа берлеге әгъзасы аурупадан азия һәм африкага илтүче диңгез юлларының үзәгендә урнашкан мальта элек электән басып алучыларны үзенә җәлеп иткән б э к гасырда мальтаны финикиялеләр һәм алар белән бер үк вакытта диярлек греклар колонияләштерәләр б э к гасырдан б э йөзьеллыгына кадәр утрауны алмаш тилмәш карфаген рим византиялеләр гарәпләр норманнар испаннар басып алалар мальта парламент республикасы мальта конституциясе елда кабул ителә законнар чыгару хокукы президент һәм вәкилләр пулатыннан торучы парламентка карый вәкилләр пулаты депутаттан тора палата әгъзалары гомуми сайлауларда елга билгеләнәләр ил башлыгы президент башкарма хакимият премьер министр җитәкчелегендәге хакимият тарафыннан тормышка ашырыла ил халкының мең кеше проценты рим католик чиркәвенә карый илдә яшәүче бөекбритания пенсионерлары протестантлар шулай ук иегова шаһитләре мормоннар баптистлар евангелистлар яһүд динен тотучылар буддистлар бахаистлар җәмгыятьләре бар елда рәсми саннарда мең мөселман исәпләнә елга мөселманнар саны мең бер мәчет паола мәчете бер мәктәп мәдрәсә берничә намаз уку бүлмәләре бар катар илчесе мальта хөкүмәтенә илнең төньягында икенче мәчет төзү инициативасы белән чыккан кояш җир шарына иң якын йолдыз кояш кояш системасының бердәнбер йолдызы аның тирәсендә бу системаның башка объектлары әйләнәләр планеталар һәм аларның иярченнәре кәрлә планеталар һәм аларның иярченнәре астероидлар метеороидлар кометалар һәм галәми тузан кояш кояш системасы массасының эченә ала кояш нурланышы җирдә тереклекне куәтләнә климатка тәэмин итә кояш су тудыргычтан массалата һәм күләмле гелийдән массалата һәм күләмле һәм башка кече концентрацияле элементлардан тимердан никельдән әче тудыргычтан азоттан кремнийдән күкерттән магнийдан күмер тудыргычтан неоннан кальцийдан һәм хромнан гыйбарәт су тудыргычның млн атомга гелийнең атом әче тудыргычның күмер тудыргычның неонның азотның азота тимерның магнийның кремнийның күкертнең аргонның алюминийнең никельнең натрийның һәм кальцийның икешәр атом туры килә спектр классификациясе буенча кояш төренә сары кәрлә исәпләнә кояш өслегенең температурасы җитә шуңа күрә кояш ак яктылык тарата безнең киек каз юлы галактикасында млрд артык йолдыз бар аларның безнең кояштан аз яктырак күбесенчә кызыл кәрләләр баш эзлеклелек йолдызы булып кояш энергияне термик төш синтезы аркасында чыгара кояш очрагында энергиянең иң зур өлеше гелий су тудыргычтан синтезында чыгарыла кояш җирдән млн км ераклыгында тора аның күренмә почмакча диаметр айныкы шикелле ярты градустан бераз артыграк минут тәшкил итә кояш киек каз юлы үзәгеннән яктылык елы ераклыкта урнаша һәм аның тирәсендә млн ел эчендә әйләнеп чыга кояшның орбиталь тизлеге км с тәшкил итә хәзерге вакытта кояш безнең галактикасының орион җиңенең эчке кырыенда персей җиңе һәм кавәс җиңе арасындагы урынчыл йолдызара болытта була кояшның абсолют йолдызча зурлыгы тәшкил итә кояш системасы кояш йолдызы һәм аның тирәсендә әйләнә торган табигый галәми объектлар белән планеталар системасы кояш системасының кояштан тыш объектларының төп массасы сигез аерым планетада була алар эклиптика яссылыкта түгәрәккә якын орбиталар буенча хәрәкәт итәләр дүрт кечерәк эчке планета меркурий чулпан җир һәм марс җирсыман планеталар гомумән силикатлардан һәм металлардан гыйбарәт була дүрт зуррак тышкы планета юпитер сатурн уран һәм нептун зур газлы планеталар төп өлешендә водородтан һәм гелийдан гыйбарәт була һәм җирсыман планеталардан күпкә авыррак кояш системасында кече җисемнәр белән ике өлкә бар марс һәм юпитер арасындагы астероидлар поясы составы буенча җирсыман планеталарга охшаш чөнки силикатлардан һәм металлардан тора астероидлар поясы иң эре объектлары церера паллада һәм юнона була нептун арты объектлары каткан су аммиак һәм метаннан гыйбарәт иң эреләре плутон седна хаумеа макемаке һәм эрида меңнәрчә кече җисемнәр өстенә бу ике өлкәдә башка төрле кече җисемнәр төркемнәре кометалар метеороидлар һәм галәми тузан кояш системасында урын алмаштыралар сигездән алты планетада һәм өч кәрлә планетада иярченнәр бар һәрбер тышкы планетада тузанлы һәм кисәкчәләрле боҗралар бар кояш системасы киек каз юлы галактикасы эченә керә меркурий кояш системасында кояшка иң якын урнашкан планета кояш тирәсендә җирдәге тәүлек периодлы әйләнә эчке планеталар төркеменә керә кояш системасының иң кечкенә планета меркурийның күренүчән йолдыз зурлыгы дан гәчә үзгәрә әмма кояштан бик кечкенә почмакча ераклыкта иң күбесе урнашу сәбәптән аны күрү ансат түгел югары киңлекләрдә караңгы төнге күктә меркурийны күреп булмый аны тик эңгер кыска вакытта күренергә мөмкин иң яхшы күренүчәнлек шартлары елына тапкыр була иң зур элонгация вакытында иртәнге һәм кичке эңгер меңгердә матди хасиятләр буенча меркурий айга охшаш аның өслеге бик кратерлы планетаның иярченнәре юк әмма бик сирәк һавалы атмосферасы бар планетаның чагыштырмача эре тимер төше бар аның күләме планетаның бөтен күләменнән гыйбарәт планета өслегенең температурасы нан гәчә к нән гача үзгәреп тора меркурий кояш тирәсендә сузылган эллиптик орбита буенча млн км а е уртача ераклыкта әйләнә перигелийдә меркурий кояштан млн км а е ераклыкта була афелийдә млн км а е ераклыкта була эклиптика өслегенә карата орбитаның авышлыгы тәшкил итә орбита буенча хәрәкәтенең уртача тизлеге км с тәшкил итә меркурийдәге йолдыз тәүлеге җирдәге тәүлеккә тигез ягъни меркурийдәге елына тигез шуңа күрә бер меркурийдәге ел эчендә меркурий үз күчәре тирәсендә бер ярым әйләнешкә әйләнә нәтиҗәсендә меркурийда кояш тәүлеге ике меркурийдәге елына тигез яки өч меркурий йолдыз тәүлегенә тигез меркурий җир төркеме планеталарыннан иң кечкенәсе аның радиус км тәшкил итә бу сан юпитер иярчене ганимедның һәм сатурн иярчене титанның радиусларыннан кимрәк шул ук вакытта меркурийның массасы бу иярченнәрнең массаларыннан зуррак меркурийның тыгызлыгы шактый зур г см җирнең тыгызлыгыннан аз гына кимрәк җирнең зурлыгыны исәпкә алып бу хәл меркурийның эчендә металларның күп булуын күрсәтә меркурийдә тоткарсыз төшүе тизләнеше м с тәшкил итә икенче галәми тизлек км с көндезге өслек уртача температурасы к тәшкил итә төнге к борынгы греклар гесиод дәверендә бу планетаны стилбон һәм германон исемнәре астында белгәннәр соңрак греклар иртәнге күктә күренеп торган планетаны аполлон ә кичке күктә гермес дип атаганнар б ч к гасырда грек астрономлары ике исем астында бер күк җисеме булуыны аңлаганнар римлылар бу планетаны меркурий дип аттаганнар чөнки ул күк йөзендә башка планеталардан тизрәк хәрәкәт итә аларның мифларында меркурий греклардагы гермеска тәңгәл килгән татар халкы бөтен гарәп мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак әүвәл планетаның готарид өтарид гарәп исеме да кулланды әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый чулпан яки венера зөһрә кояш системасының икенче эчке планетасы кояш тирәсендә җирдәге тәүлек эчендә әйләнеп чыга көнбатыш аурупада планетаның исеме борынгы рим мифологиясендәге матурлык һәм мәхәббәт венера алиһәсе хөрмәтенә кушылган чулпан җирнең күк йөзендә яктырыш буенча кояш һәм ай соңыннан өченче объект аның күренмә йолдызча зурлыгы җитә венера җиргә караганда кояшка якынрак булуы сәбәпле җирдәге күзәтүче өчен кояштан беркайчан да ка артыграк ераклашмый аның иң югары яктырышы кояш чыгу алдыннан гына яки кояш бату озак вакыт үтмәстән була шуңа күрә аны шулай ук таң йолдызы һәм шәфәкъ йолдызы дип атыйлар татар халкы бөтен гарәп мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак әүвәл планетаның гарәпчә зөһрә зөһрә йолдызы исемен кулланган шулай ук төрки чулпан чулпан йолдызы исеме кулланылышта булган хәзер исә бу исемнәр тик нәфис әдәбиятта һәм гади сөйләмдә очрыйлар җир кояш системасына кергән планета кояштан соң өченче планета диаметры массасы һәм тыгызлыгы буенча җирсыман планеталар арасында иң зуры ешрак җир яки җир шары исемнәре белән телгә алына бүген кешеләргә мәгълүм булган кояш системасының һәм бөтен галәмнең тереклек яши торган бердәнбер планетасы күк җисеме фәнни мәгълүматлар буенча җир кояш томанлыгыннан якынча ел элек барлыкка килгән үзенең бердәнбер табигый иярчене ай барлыкка килә җирдә тереклек якынча ел элек барлыкка килгән планетаны ка дөнья океаны алып тора башка өлешен кыйтгалар һәм утраулар тәшкил итә тереклек өчен кирәкле сыекча су кояш системасының башка планеталарында юк җирнең эчке өлкәләре шактый активлы һәм калын чагыштырмача каты каттан мантиядән аның астындагы тышкы сыек төштән һәм эчке каты тимер төшеннән гыйбарәт җир башка галәми җисемнәр белән кояш һәм ай шул исәптән үзара тәэсир итә тарту көчләре белән тарттыра җир кояш тирәсендә әйләнә һәм көн эчендә әйләнеп чыга бу вакыт аралыгы сидерик ел ул кояш тәүлегенә тигез җирнең әйләнү күчәре аның орбита яссылыкка карата ка авыша моннан сәбәпле планета өслегендә бер тропик ел кояш тәүлеге эчендә фасыл үзгәрешләре булалар марс мәрих шунлыктан аны кызыл планета дип тә атыйлар сыек кына атмосферасы булган марс җир төркеме планетасы яки җирсыман планета аңарда айдагы кебек метеорит кратерлары да җирдәге кебек вулканнар үзәнлекләр чүлләр һәм котып боз бүрекләре дә бар үз күчәре тирәли әйләнү периоды ел фасыллары алмашыну һәм бу ел фасыллары алмашынуга сәбәпче булган күчәр авышлыгы ягыннан да ул җиргә охшаган марстагы олимп исемле тау кояш системасында билгеле булган иң биек вулкан һәм икенче иң биек тау планеталарда урнашкан тауларны гына игътибарга алсак ул иң биеге ә маринер исемле каньон кояш системасындагы иң зур каньоннарның берсе төньяк ярымшарда урнашкан бореалис бассейны планетаның ын били һәм гаять зур бер метеорит кратеры була ала марсның ике табигый иярчене бар фобос һәм деймос борынгы юнанча паника курку һәм дәһшәт курку икесе дә кечкенә һәм иррегуляр шәкелле алар эврика марс трояны кебек үк марс гравитацион кырына килеп эләккән астероидлар булырга мөмкин марста тереклек бармы яисә булганмы дигән сорауга җавап эзләп фәнни тикшеренүләр алып барыла берничә астробиологик миссия планлаштырылган шул исәптән марс һәм экзомарс гизәрләре атмосфера басымының түбән булуы сәбәпле җирдәге атмосфера басымының ыннан да кимрәк марс өслегендә су сыек килеш саклана алмый мәгәр иң тирән иңкүлекләрдә һәм күпмедер вакыт тора алса гына сыек су булуы исә тереклек булуның бер шарты дип карала котып боз бүрекләренең икесе дә башлыча судан торырга охшый планетаның көньяк котыбындагы бозлар эресә хасил булган су планета өслеген тирәнлектәге су тышчасы белән капларга җитәр иде елның ноябрендә наса марсның утопия тигезлеге дигән өлкәсендә зур күләмдә җир асты бозлары табылуы турында хәбәр итте табылган су күләме якынча төньяк америкада урнашкан югары күлдәге су күләменә тигез дип фаразлана бу байкалдагы суның яртысы дигән сүз байкалдагы су күләме булса югары күлдә ул тәшкил итә марсны һәм аның кызгылт төсен җирдән гади күз белән күреп була аның йолдызча зурлыгы гә җитә бу күрсәткеч буенча ул юпитер венера ай һәм кояштан гына калыша шулай да җир өстендә урнашкан оптик телескоплар җир белән марс бер берсенә иң якын чакта да киңлеге дан да ким булмаган үзенчәлекләрне генә аермачык күрсәтә алалар җирнең атмосферасы андый күзәтүләрне кыенлаштыра элек татар телендә планета исеме буларак гарәп алынмасы мәррих кулланылган ләкин хәзерге вакытта бу исем бик сирәк кулланыла марсның диаметры җир диаметрының якынча яртысы кадәр өслек мәйданы исә җирдәге коры җир мәйданыннан бераз гына кимрәк марсның тыгызлыгы җирнекеннән түбәнрәк булып күләме җир күләменең ә массасы җир массасының кадәр нәтиҗәдә гравитация көче җир өстендәге гравитация көченең тәшкил итә марс өслегенең кызыл кызгылт сары күренешенә тимер оксиды ягъни күгәрек сәбәпче якыннан караганда исә иярчендәге яки марсгизәрдәге камералардан марсның күп өлеше ирис төсендә булып та күренергә ә кайбер өлкәләре нинди минераллар булуына карап алтын төсендә көрән һәм яшькелт тә булырга мөмкин җир кебек үк марс тыгыз металлик төшкә һәм ул төш тирәсендәге көпшәгрәк матдәләрдән торучы катламнарга бүленгән планетаның эчке төзелешенең бүгенге модельләренә күрә төшенең радиусы км тәшкил итә ул төш башлыча тимер белән никельдән һәм тирәсе күкерттән тора бу тимер сульфидлы төш җиңел элементларга җир төшеннән ике тапкыр баерак дип исәпләнә төш силикатлардан торучы мантия белән әйләндереп алынган бу мантия планетаның күп кенә тектоник һәм вулканик үзенчәлекләрен формалаштырган әмма хәзер сүнгән булырга охшый чакматаш кремний һәм кислородтан кала марс кабыгында иң күп очраучы элементлар булып тимер магний алюминий кальций һәм калий торалар планета кабыгының уртача калынлыгы км тирәсе максималь калынлыгы км җир кабыгының уртача калынлыгы исә км тәшкил итә марс планетасы җирсыман планета аның җисемен чакматаш белән кислородтан торучы минераллар металлар һәм гадәттә тау токымы составында була торган башка элементлар тәшкил итә марсның өслеге башлыча толеитик базальттан тора әмма кайбер өлешләре гадәти базальттан кремний диоксидына баерак булырга һәм җирдәге андезит ташларга һәм кремний пыяласына охшарга мөмкин планетаның түбән альбедолы өлкәләрендә плагиоклаз кыр шпатлары бар дип уйларга җирлек бар төньяк түбән альбедолы өлкәләр исә табак силикатларның һәм кремнийга бай пыяланың гадәттәгедән күбрәк микъдарына ия көньяк калкулыкларның кайбер өлешләрендә барлыгы сизелерлек микъдарда кальцийга бай пироксен бар шулай ук кайбер өлкәләргә генә хас гематит һәм оливин тупланмалары да табыла планета өслегенең күпчелек өлеше вак бөртекле тимер оксиды тузаны белән капланган марсның структуралашкан глобаль магнит кыры булуы хакында бернинди дәлилләр булмаса да күзәтүләр планета кабыгының кайбер өлешләре магнитлашкан булуын күрсәтә бу факт исә элек планетаның диполь кырының котыплары чиратлашканы хакында сөйли марстагы магнетизмга хисчән минералларның палеомагнетизмы ягъни үзләрендә ул минераллар формалашкан вакыттагы планетаның магнетик кыры хакында мәгълүмат саклавы җирдәге океан төбендә күзәтелгән инглизчә дип аталучы бер процесска охшый елда нәшер ителгән һәм елның октябрендә марс глобал сарвейор аппараты ярдәмендә янәдән тикшерелгән бер теория буенча марста шундый төрдәге кырлы җир тасмалары булуы планетаның литосферасын тәшкил итүче плитәләрнең миллиард ел элек әле марсның динамосы сүнгәнче һәм магнетик кыры югалганчы урын алган хәрәкәте белән бәйле кояш системасы формалашкан вакытта марс кояш тирәли әйләнгән протопланета дискыннан аерылган матдәләрнең бергә җыелуыннан гыйбарәт бер стохастик ягъни очраклы процесс нәтиҗәсендә барлыкка килгән дип уйланыла марсның аның кояш системасындагы урыны белән аңлатылучы күп кенә химик үзенчәлекләре бар хлор фосфор күкерт кебек чагыштырмача түбән кайнау температуралы элементлар марста җиргә караганда күбрәк таралган бу элементлар шул вакыттагы яшь кояшның көчле җиле тарафыннан тышка этеп чыгарылган булырга тиеш планеталар формалашкач аларның барысы да соң авыр бомбалау дип аталучы бер процесска дучар була ул процесс яңа формалашкан планеталарга күпсанлы астероидлар бәрелүдән гыйбарәт марс өслегенең якынча процентында шул заманда булып үткән астероидлар белән бәрелү эзләре күренә планетаның калган өлешләрендә дә андый кратер иңкүлекләр бар алар күмелеп кенә калганнар дип фаразлана планетаның төньяк ярымшарында километрлык бер бәрмә кратер булуы хакында дәлилләр бар бу кратер мәйданы әлегә кадәр билгеле булган иң зур бәрмә кратер айдагы көньяк котып эткен бассейны мәйданыннан дүрт тапкыр зуррак дигән сүз бер теория буенча якынча дүрт миллиард ел элек марс плутон зурлыгындагы бер башка җисем белән бәрелешкән ул вакыйга нәтиҗәсендә планетаның процентын биләүче бореалис бассейны барлыкка килгән һәм әлеге вакыйга төньяк һәм көньяк ярымшарларның дихотомиясенә ягъни бер берсенә охшамаган булуына да сәбәпче дип уйланыла марсның геология тарихы берничә дәвергә бүленә ала шулай да түбәндәге өч иң эреләре марста әле дә геологик активлыклар бара якынча миллион ел элек хасил булган лава ташкыннары булган җир атлы грабеннардагы су агымнары миллион элек пәйда булганнар һәм шул ук замандагы вулкан интрузияләренә магманың җир кабыгына тулуы ишарә итәләр елның февралендә орбитерыннан килгән сүрәтләр метрлы кыядан төшкән таш ташкыны өчен дәлилләр күрсәтте феникс җиргә иңүче космик аппараты марс туфрагының бераз акбурлы булуын һәм аның составында магний натрий калий һәм хлор кебек элементларның булуын күрсәтүче мәгълүмат кайтарды бу элементлар җир туфрагында да бар һәм алар үсемлекләр үсеше өчен кирәк космик аппарат ярдәмендә үткәрелгән тәҗрибәләр марс туфрагының нигез күрсәткече икәнен һәм аның составында тоз перхлораты бар икәнен күрсәтте марс өслегендә ягъни эзләр табыла кратер трог һәм үзәнлекләрнең текә ярлары өстендә еш кына яңалары да хасил булып тора ул эзләр башта кара төстә булалар аннан вакыт кичкәч агаралар кайбер сырлар кечкенә мәйданда башланып йөзләрчә метрга тарала аларның кыя ташларны һәм юлларындагы башка киртәләрне урап узулары да күзәтелә аларның барлыкка килү сәбәпләре хакында берничә теория бар ешрак тәкъдим ителгәннәре арасында ул сырлар ачык төстәге тузан өермәләреннән соң ачылып калган аңа кадәр тирәндәрәк урнашкан булган кара туфрак икәне турында сөйләүче теория бар башка аңлатмалар да бар шул исәптән су белән һәм хәтта тере организмнар үсеше белән бәйлеләре дә атмосфера басымының түбән булуы сәбәпле җирдәге атмосфера басымының процентыннан да кимрәк иң тирән иңкүлекләрдәге кыска вакытлардан кала марс өстендә су сыек килеш тора алмый котып боз бүрекләренең икесе дә башлыча судан торырга охшаган көньяк боз бүрегендәге су бозлары эресә хасил булган су планетаның бар мәйданын м тирәнлегендәге юрган белән капларга җитәр иде мәңгелек туң котыптан алып якынча киңлеккә кадәр җәелә марсның калын криосферасында бик зур күләмдә боз хәлендәге су саклана дип уйланыла марс экспресстан һәм орбитерыннан килгән радар мәгълүматы ике котыпта да елның июле һәм урта киңлекләрдә дә елның ноябре зур күләмдә су бозы булуын күрсәтте феникс лэндеры исә елның июлендә марс туфрагында табылган су бозы үрнәкләрен китерде хәзергесе көнне марс өслегендә күренгән шәкелләр формалар заманында планета өслегендә сыек су булган дип уйларга мәҗбүр итә якынча урында планета өслеге гаять зур ерганаклар белән яргаланган ташып чыгу ерганаклары дип аталалар бу ерганаклар җир астындагы куышлардан ташып чыккан суның җирне эрозияләве ягъни ашавы нәтиҗәсендә барлыкка килгән дип уйланыла әмма кайберләре сыек су ташкыннары түгел ә бозлык шуып төшү яисә лава ташкыннары аркасында барлыкка килгән дип тә фаразлана ул ерганакларның иң зурларының берсе маадим үзәне исемлесе километр озынлыгында һәм километр киңлеге һәм урыны белән километр тирәнлеге белән җирдәге бөек каньоннан күпкә зуррак ул ерганак марсның бик борынгы тарихында аккан сулар тарафыннан казылган дип уйланыла галимнәр бу ерганакларның иң яшьләре моннан нибары берничә миллион ел әүвәл формалашкан дигән фикердә башка җирләрдә аерым алганда марс өслегенең иң борынгы өлкәләрендә ландшафтның байтак өлешендә кечерәк бер берсе белән тоташкан һәм бер челтәр хасил итүче үзәннәр җәелгән үзәннәрнең сыйфатлары һәм таралышы ул үзәннәр марсның иртә тарихында явым төшем нәтиҗәсендә хасил булган су агымнары тарафыннан уелганлыгы хакында сөйли кайбер үзән челтәрләрен барлыкка китерүдә җирасты су агымнары һәм грунт суларының туфракны юуы ярдәмче роль уйнаган булырга мөмкин әмма шулай да явым төшемнәр барлык очракларда да диярлек төп сәбәп булган шикелле марста шулай ук җирдәге ерымнарга охшаш меңләрчә үзенчәлекләр бар ул ерымнар күбрәк көньяк ярымшардагы калкулыкларда урнашкан һәм экваторга карыйлар күпчелеге һәм аннан да югарырак киңлекләрдә урнашкан берничә галим фикеренчә ул ерымнарның формалашу процессы сыек су белән бәйле бик ихтимал боз эрүеннән хасил булган су беләндер әмма башкалары углерод диоксиды бозлары яисә коры тузан хәрәкәте белән бәйле формалашу механизмнарын яклый өлешчә ишелгән ерымнар һәм ерымнарга метеорит бәрелү эзләре күзәтелми ягъни болар барысы да яңа формалашкан үзенчәлекләр ихтимал формалашулары әле дә бер актив процесс булган үзенчәлекләрдер елга дельталары һәм аллювиаль конуслар кебек кратерларда сакланган башка геологик үзенчәлекләр иртә марс тарихындагы бәгъзе инвервал йә интервалларда планетада җылырак һәм дымлырак һава шартлары булганына тагын бер дәлил андый һава шартлары булсын өчен планета өслегенең гаять зур өлешендә күп санда кратер күлләре булуы кирәк ул күлләр өчен дә аерым минералогик седиментологик һәм геоморфологик дәлилләр бар заманында марс өслегендә сыек су булганына өстәмә дәлил планетада гематит һәм гетит кебек су булганда гына формалашучы минераллар табылуы елда оппортьюнити аппараты ярозит исемле тагын бер минерал таба ул минерал әчеле су булганда гына хасил була бу да элек марста сыек су булын аңлата сыек су өчен яңа дәлилләр елның декабрендә наса ның шул ук оппортьюнити роверы тарафыннан планета өслегендә гипс минералы табылудан килә марсның өске мантиясендә кимендә җир мантиясендәге хәтле су бар дип уйланыла төгәлрәк әйткәндә миллион кисәкчәгә кисәкчә күләмендә моның кадәр су белән бөтен планетаны метр тирәнлегендәге су белән каплап булыр иде ул су гидроксид ионнары формасында марстагы минераллар эчендә саклана марсның төньягындагы уйсулыкларда элек берничә йөз метр тирән океан булган дип уйлаучы галимнәр бар әмма бу фикер каршылыклы фикер булып кала бирә елның март аенда ул фаразланган океанның җирдәге төньяк боз океаны зурлыгында булган булуы мөмкин дигән фикер әйтелә бу фикер хәзерге марс атмосферасындагы суның дейтерийга чагыштырмасның шул ук матдәләрнең җирдәге чагыштырмасы белән чагыштыруга нигезләнгән марста җиргә караганда сигез тапкыр күбрәк дейтерий бар бу элек марста су күпкә күбрәк булганы хакында сөйли роверыннан алынган нәтиҗәләр гейл кратерында дейтерийның өлеше югары булуын ачыклады әмма шулай да ул кратерда элек океан булган икән дип әйтерлек дәрәҗәдә югары түгел башка галимнәр исә бу нәтиҗәләр расланмаган икәнен искәртә һәм марс планетасының климат модельләре элек планета сыек сулы сулыклар сакларлык дәрәҗәдә җылы булганын күрсәтмәделәр икәне хакында яза марсның ике даими котып боз бүреге бар котыпта кыш булганда ул котып планета өслеген суытып һәм атмосфераның процентын тәшкил иткән углерод диоксидының коры боз кисәкләренә десублимациясенә ягъни газ халәтеннән каты халәткә күчүенә сәбәпче булып тоташ караңгылыкта ята котыпларга янәдән кояш нурлары ирешкәч ул коры бозлар кире газ халәтенә күчәләр ягъни сублимацияләнәр бу процесс котыплар тирәсендә сәгатенә км тизлек белән исүче җилләр барлыкка килүгә китерә ул сезонлы җилләр исә зур микъдарда тузан һәм бу ягъни су парларын хәрәкәткә китерәләр һәм җирдәге кебек бәс һәм каурыйсыман болытлар хасил булуына сәбәпче булалар елда роверы шундый су боз болытларын рәсемгә төшереп алган иде ике котыптагы бүрекләр дә башлыча боз хәлендәге судан тора төньяк ярымшарда ул ярымшарда кыш булганда туңган углерод диоксиды якынча метр калынлыгындагы чагыштырмача юка бер катлам булып җыела көньяк котыпның исә якынча метр калынлыгындагы даими бер коры боз бозы дип аңларга кирәк катламы бар ул көньяк котыпның даими боз катламында сай тигез төпле күбрәк түгәрәк швейцар пәйнир сырындагы тишекләрне хәтерләтүче бихисап чокырлар күренә ул чокырларның һәр ел саен берничә метрга киңәюе күзәтелә бу факт көньяк котып өстендәге катламының вакыт кичкән саен кимүен аңлата планетаның төньяк ярымшарында җәй булганда төньяк котып боз бүрегенең диаметры якынча километр була һәм ул боз бүреге якынча миллион км боз саклый әгәр дә ул боз бүрек өстендә тигез булып җәелсә аның калынлыгы километр булыр иде чагыштыру өчен гренландия боз калканындагы боз күләме куб километрга тигез көньяк котып бүрегенең исә диаметры километр һәм калынлыгы километр көньяк котып бүрегендәге бозның һәм янәшә яткан тупланмаларның гомуми күләме миллион куб километр дип бәяләнә котып бүрекләренең икесендә дә спираль троглар хәрефе яки тагарак формасындагы профильле үзәннәр бар боз эченә үтеп керә алучы исемле радар ярдәмендә башкарылган анализ ул трогларның кориолис көче нәтиҗәсендә исүче катабатик җил эше булуын күрсәтте көньяк котып боз бүрегенә якын өлкәләрнең сезонлы туңуы җир өстендә метр калынлыгындагы үтә күренмәле коры боз плитәләре хасил булуга сәбәп була яз килү белән кояш нурлары ул боз астындагы җирне җылыта һәм плитә астында сублимацияләнүче газының басымы арта нәтиҗәдә ул плитә башта кабара һәм ахырда сына бу вакыйга кара базальт комы яки тузан белән буталган газының боздан гейзер кебек бәреп чыгуына китерә бу процесс тиз уза һәм берничә көн атна я ай аралыгында күзәтелә плитәнең астыннан гейзер бәреп чыккан җиргә китүче газ боз астында үрмәкүч пәрәвезенә охшаган радиаль каналлар хасил итә бу процесс бер тишектән бәреп чыккан су агынтылары тарафыннан формалашкан эрозия процессының кире эквиваленты булып тора беренче чиратта ай картасын төзүчеләр буларак билгеле булсалар да йоһанн һайнрих мәдлер һәм вилһелм беер беренче ареограф булалар һәм айга кагылышлы гына түгел марска кагылышлы хариталар да төзиләр эшләрен алар марс өслегендә күренгән күпчелек үзенчәлекләрнең үзгәрмәс булуын ачыклаудан һәм планетаның әйләнү периодын төгәлрәк билгеләүдән башлый елда мәдлер унъеллык күзәтүләрне берләштерә һәм марсның беренче харитасын төзи харитадагы өлкәләргә исемнәр бирү урынына беер һәм мәдлер аларны хәрефләр белән генә билгелиләр әйтик меридиан култыгы хәрефен ала хәзерге заманда марстагы үзенчәлекләргә бирелүче исемнәр төрле чыганаклардан алына альбедо үзенчәлекләренең исемнәре классик мифологиядән килә чакрымнан зуррак булган кратерлар мәрһүм галим язучы һәм марсны өйрәнүгә өлеш керткән башка шәхесләр исемен йөртә километрдан кечерәк кратерлар исә халык саны меңнән азрак булган шәһәр һәм авыл исемнәре белән атала зур үзәннәр төрле телләрдәге марс һәм йолдыз сүзләре белән исемләнә кечкенә үзәннәргә җирдәге елга исемнәре бирелә зур альбедо үзенчәлекләренең шактыеның беренчел исемнәре шул килеш кала бирә әмма еш кына ул исемнәр үзенчәлекләрнең табигате хакында яңа ачылган мәгълүматны чагылдыручы исемнәр белән алыштырыла мәсәлән олимп карлары хәзер олимп тавы дип атала марсның өслеге җирдән караганда төрле альбедолы булуына күрә ике төрле өлкәгә бүленә тузан һәм кызыл тимер оксидларына бай ком белән капланган ачыграк төстәге өлкәләр элек марс кыйтгалары дип саналганнар һәм гарәпстан җире һәм амазоннар үзәнлеге кебек исемнәр алганнар марс өслегендәге караңгы өлкәләр элек диңгез дип исәпләнгәннәр шул сәбәпле алар латинча эритрея диңгезе латинча сиреналар диңгезе һәм латинча аврора таң култыгы дип исемләнгән җирдән күренгән иң караңгы үзенчәлек зур сирт платосы даими төньяк котып боз бүреге дип көньяк боз бүреге исә дип атала марсның экваторы аның әйләнүенә күрә билгеләнә әмма аның нуленче меридианы җирдә гринвич сайланган кебек очраклы бер нокта сайлап билгеләнә мәдлер һәм беер елда үзләре төзегән марсның беренче хариталарында шундый бер сызык сайлыйлар маринер космик корабы елда марсның күпсанлы сурәтләрен кайтаргач да урта култык я дә меридиан култыгы урнашкан кечкенә бер кратер соңрак эйри кратеры дип атала мәдлер һәм беер сайлаган оригиналь нуленче меридиан белән тәңгәл килсен өчен озынлык билгеләмәсе итеп сайлана марсның океаны булмаганлыктан бу сәбәпле аның диңгез өсте тигезлеге дә юк чагыштыру өчен биеклегендә диелгән бер урын сайларга кирәк була бу урын җирдәге геоидка охшаш рәвештә марсның ареоиды дип атала җир грекча гео булса марс исә арес дип атала нуль биеклеге дип атмосфера басымы паскаль миллибар булган биеклек билгеләнгән бу басым суның өчлек ноктасына туры килә һәм җирдәге диңгез өсте тигезлегендә булган басымның якынча процентына тигез атмосфер гамәлдә хәзер бу биеклек иярченнәрдән килгән гравитация көченең үлчәмнәреннән чыгып билгеләнә харита төзегәндә америка кушма штатларының геология хезмәте марс өслеген дүртпочмакка бүлә һәркайсының исеме ул дүртпочмакта урнашкан мөһим бер физиографик үзенчәлеккә карап бирелгән ул дүртпочмакларны түбәндәге интерактив харитада күреп һәм ачып карап булачак марс топографиясенең дихотомиясе күзгә бәрелә лава ташкыннары тарафыннан тигезләнгән төньяк ярымшардагы үзәнлекләр борынгы кратерлар белән яргаланган һәм батынкылыклары күп булган көньяк калкулыклардан аерылып тора елдагы бер тикшеренү елда ук тәкъдим ителгән теориягә дәлилләр китерде ул теориягә күрә миллиард ел элек марсның төньяк ярымшарына айның уннан береннән алып өчтән икесенә кадәр зурлыктагы бер җисем килеп бәрелгән әгәр дә әлеге теория расланса марсның төньяк ярымшары буе километр һәм иңе километр булган бер бәрмә кратер урнашкан җиргә әйләнә дигән сүз бу мәйдан якынча аурупа азия һәм австралия берлектә ия булган мәйданга тигез һәм әлегә кадәр кояш системасында иң зур бәрмә кратер саналган айдагы көньяк котып эйткен бассейны мәйданыннан да зуррак марс күпсанлы бәрмә кратерлар белән яргаланган барлыгы диаметры километр я күбрәк булган кратер табылган расланганнырының иң зурысы һеллас бәрмә кратеры җирдән караганда ачык күренүче ачык альбедо детале марсның кечерәк массасына күрә башка берәр җисемнең марс белән бәрелү ихтималы җир белән бәрелү ихтималының якынча яртысын тәшкил итә марс астероидлар билбавына якынрак урнашкан шул сәбәпле ул чыганактан килгән материаллар белән бәрелү ихтималы да арта марсның кыска периодлы ягъни юпитер орбитасы эчендә урнашкан кометалар белән бәрелү ихтималы зуррак моңа карамастан ай белән чагыштырганда марста кратерлар саны әзрәк сәбәбе марсның атмосферасы кечкенә метеоритларга каршы саклау функциясен үти моннан тыш кайбер кратерлар соңыннан эрозиягә дучар булып югалган марс кратерлары ул кратерларны хасил иткән метеор марска сугылгач марс туфрагы юешләнгән икәнен күрсәтүче морфологиягә ия була ала калкан вулканы олимп тавы фарсис исемле бер калкулыклар өлкәсендә урнашкан сүнгән бер вулкан ул өлкәдә башка янар таулар да бар олимп тавы эверест тавыннан якынча өч тапкыр биегрәк чагыштыру өчен соңгысының биеклеге километр ничек үлчәнүенә карап ул кояш системасында иң биек я дә икенче иң биек тау төрле чыганаклар тауның биеклеге дип километр белән километр арасындагы төрле саннарны атый исемле зур каньон латинча маринер үзәннәре дигән сүз чакрым озынлыгында һәм чакрымга кадәр тирәнлектә маринер үзәннәренең озынлыгы аурупаның озынлыгына я дә планета әйләнәсенең биштән беренә бәрабәр чагыштыру өчен җирдәге бөек каньонны атап була аның озынлыгы нибары чакрым һәм тирәнлеге дә якынча чакрым гына маринер үзәне фарсис өлкәсендәге кабару аркасында формалашкан ул кабару маринер өлкәсендәге кабыкның сынуына китергән елда маринер үзәненең бер грабен гына түгел ә ике плитә ялганган урын булуы хакындагы фикер әйтелә бу чыннан да шулай булса марс ике тектоник плитәле корылышка ия дигән сүз ның марс одиссей орбитерындагы термаль эмиссияне рәсемгә алу системасы төшергән рәсемнәр арсиа тавы исемле янар тау сыртларында җиде мәгарә авызы бар икәнен күрсәтте ул мәгарәләргә аларны ачучыларның хатыннары исемнәре бирелгән һәм алар барысы бергә җиде сеңел исеме астында билгеле мәгарә авызлары метрдан алып метрга кадәр киң тирәнлекләре исә кимендә метр дип уйланыла яктылык күпчелек мәгарәләрнең төбенә кадәр җитмәгәч тәгаен әйтеп булмый аларның тирәнлекләре алдагы җөмләдә китерелгән кыйммәтләрдән зуррак булуы һәм мәгарәләрнең җир астында киңәюләре дә бар бу мөмкинлек мәгарәләрнең дина исемлесенә генә кагылмый аның төбе күренә һәм тирәнлеге метр икәне төгәл билгеле бу мәгарәләрнең эче микрометеоритлардан ультрафиолет радиациядән кояштагы кабынулардан һәм планета өслеген бомбалаучы югары энергияле кисәкчекләрдән сакланган булырга мөмкин башкача әйткәндә шушы җиде мәгарә эче марста тереклекнең гади формалары яши алырлык бердәнбер урын булырга мөмкин күпсанлы астероидлар сугылу аркасындамы марс үзенең магнитосферасын миллиард ел элек җуйган моның нәтиҗәсендә кояш җиле марс ионосферасына турыдан туры йогынты ясап аның тышкы өлешендәге атомнарны кубара һәм атмосфера тыгызлыгын киметә һәм аппараты һәм аппараты марс артыннан космоста бер эз булып калучы ионлашкан атмосфера кисәкчекләрен таптылар һәм бу атмосфера югалуын орбиталь аппараты өйрәнә җир белән чагыштырганда марсның атмосферасы бик сыек ягъни сирәк бүгенге көндә марстагы атмосфера басымы олимп тавында күзәтелгән паскальдан килопаскаль алып эллада тигезлегендә күзәтелгән паскальга килопаскаль кадәр планета өслегендәге уртача басым исә паскаль килопаскаль марстагы иң югары атмосфера тыгызлыгы да җир өстеннән километр биеклектә табылган атмосфера тыгызлыгына гына тигез нәтиҗәдә планета өслегендәге уртача атмосфера басымы җирдәгенең килопаскаль проценты гына атмосфераның шкала биеклеге якынча километр ягъни җирнең шкала биеклегеннән зуррак километр моның сәбәбе марс өслегендәге гравитация көченең җирдәге гравитация көченең нибары процентын тәшкил итүендә бу эффект марсның түбәнрәк температурасы һәм югарырак уртача молекуляр авырлыгы белән баланслана марс атмосферасы якынча углерод диоксидыннан аргоннан азоттан һәм берникадәр кислород белән судан тора атмосферасы бик тузанлы составындә диаметрлары микрометр булган кисәкчекләр бар бу тузан кисәкчекләре аркасында марс күге марстан караганда җирән көрән төстә була әмма тимер оксиды кисәкчекләре күп булса ал төскә дә керә ала марс атмосферасында бер миллиардта утыз кисәкчә микъдарында метан табыла ул озын шлейфлар булып тарала һәм анализлар аның төрле дискрет ягъни бер берсенә күрше булмаган өлкәләрдән чыгуын күрсәтә төньяк ярымшарда җәй уртасы булганда шлейфларның зуррагы тонна метан саклаганы билгеле чыганак көче секундына килограм дип бәяләнә анализлар ике чыганакка ишарә итәләр берсенең үзәге координаталарында икенчесенеке тирәсендә марс елына тонна метан җитештерә дип фаразлана марс атмосферасында метан таркалганчыга кадәр чикләнгән вакыт кына тора ала аның гомер озынлыгы ел белән ел арасында дип бәяләнә метанның шундый кыска гомерле булуына карамастан планетада очравы ул газның даими чыганагы булырга тиеш дигәнне аңлата вулканик активлык кометалар тәэсире һәм метаноген микроорганизмнар ихтимал чыганаклар арасында метан су углерод диоксиды һәм марста күп булган оливин минералы белән бәйле серпентинлашу исемле гайре биологик бер процесс нәтиҗәсендә дә барлыкка килә ала һиндстан тарафыннан җибәрелгән марс орбитер миссиясе марс атмосферасында метан эзләү белән мәшгуль елда җибәрелергә тиеш булган орбитеры да метанны һәм метан таркалгач барлыкка килүче формальдегид һәм метанол кебек маддәләрне өйрәнәчәк дип уйланыла марс экспресс иярчене тарафыннан марста аммиак та табыла әмма ул маддәнең кыска гомере аркасында аның ни сәбәпле барлыкка килүе ачык түгел марс атмосферасында аммиак стабиль түгел һәм берничә сәгать эчендә таркала аммиакның чыганагы вулкан эшчәнлеге булырга мөмкин кояш системасындагы бөтен планеталардан марстагы ел фасыллары җир ел фасылларына иң ныкъ охшый моның сәбәбе ике планетаның да күчәрләре бертөрле авыш булуда марс ел фасыллары җир ел фасылларыннан якынча ике тапкыр озынрак чөнки марс кояштан еракграк урнашканга марстагы бер ел якынча җирдәге ике ел кадәр марс өслегендәге температура кыш көне котып боз бүрекләрендә күзәтелгән цельсийдан алып җәй көне экваторда күзәтелгән цельсийга кадәр иң түбән температура белән иң югары температура арасындагы мондый зур аерманың сәбәпләре планетаның атмосферасы нәзек шунлыктан ул кояш җылысын күп итеп саклый алмый атмосфера басымының түбән һәм марс туфрагының күләми җылы сыйдырышлыгы түбән булуда җир белән чагыштырганда марс кояштан тапкыр ераграк нәтиҗәдә марска җиргә эләккән кояш нурларының проценты кадәр генә кояш нурлары эләгә әгәр марсның орбитасы җир орбитасына охшаган булса аның ел фасыллары җир ел фасыллары кебек булыр иде чөнки марсның күчәр авышлыгы җирнекенә охшаган марс орбитасының чагыштырмача югары эксцентриклыгының яки тышмәркәзлегенең әһәмиятле тәэсире бар көньяк ярымшарында җәй һәм төньяк ярымшарында кыш булганда марс перигелийгә якын көньяк ярымшарында кыш һәм төньяк ярымшарында җәй булганда исә афелийгә якын була моның нәтиҗәсе буларак көньяк ярымшарда ел фасыллары көтелгәннән кискенрәк төньяк ярымшарда исә көтелгәннән йомшаграк булалар көньяктагы җәйге температуралар төньяктагы эквивалент җәйге температуралардан кельвинга кадәр җылырак була ала марс кояш системасында иң зур тузан бураннарына сәхнә булучы планета ул бураннар төрле төрле кечкенә өлкә өстендә уйнаучы бураннардан алып бөтен планетаны каплап алучы бураннарга кадәр бураннар күбрәк марс кояшка якын вакыт була аларның глобаль температураны арттырулары да күрсәтелде марстан кояшка кадәрге уртача ераклык миллион километр тирәсе планетаның кояш тирәли әйләнү периоды җир тәүлеге тәшкил итә марстагы кояш тәүлеге исә сол марсның бер тапкыр үз күчәре тирәсендә әйләнү вакыты җир тәүлегеннән берәз генә озаграк сәгать минут һәм секунд бер марс елы җир елына тигез яки ел көн һәм сәгать марсның күчәр авышлыгы аның орбита яссылыгына карата дәрәҗә тәшкил итә бу сан җирнең күчәр авышлыгына якын моның нәтиҗәсе буларак җирдә булган кебек марста да ел фасыллары бар әмма марсның кояш тирәли әйләнү вакыты җирнекеннән ике тапкыр озынрак булганга аның ел фасыллары да ике тапкыр озынрак хәзерге дәвердә марсның төньяк котыбының юнәлеше денеб йолдызына якын марс афелиен елның мартында перигелиен елның мартында кичә аннан соңгы афелий елның февралендә һәм аннан соңгы перигелий елның гыйнварында була марс орбитасының эксцентриклыгы тышмәркәзлеге чагыштырмача зур һәм якынча га тигез кояш системасындагы калган җиде планетадан меркурий орбитасы гына зуррак эксцентриклыкка ия элек марс орбитасының түгәрәгрәк ягъни аның эксцентриклыгының түбәнрәк булганы билгеле бер мәлдә моннан миллион җир елы әүвәл марс орбитасының эксцентриклыгы гә тигез була хәзерге көндәге җир эксцентриклыгыннан күпкә түбәнрәк планетаның яшәргә яраклылыгы хакындагы ягъни планетада тормыш барлыкка килүгә мөмкинлек бирүче табигать шартлары булуы хакындагы бүгенге күзаллаулар өслегендә сыек су булган планеталарга өстенлек бирә күпчелек очракта бу планетаның орбитасы яшәргә яраклы планеталар зонасы эчендә булуын таләп итә кояш системасында ул зона венерадан алып якынча марсның зур ярымкүчәренә кадәр сузыла юпитерның һәм сатурнның яшәргә яраклы яшәү өлкәсе исәпкә алынмыйча перигелий вакытында марс әлеге зона эчендә була әмма планетаның сирәк басымы түбән атмосферасы суга озак вакыт сыек килеш торырга мөмкинлек бирми элекке заманда планетада су агынтылары булуы планетаның тереклек өчен потенциалы булганын күрсәтә әмма әлеге агынтылар хакындагы яңа ачылган мәгълүмат элек марс өстендә булган суларның җирдәге кебек тереклек саклар өчен артык тозлы я әчеле булганы хакында сөйли магнитосфера юклыгы һәм марсның бик юка атмосферасы тереклек сакламый җитмәсә планетада җылылык агымнары күчми диярлек марсның өслеге кояш җиле кисәкчәләре тарафыннан бомбалана моннан тыш су җылынганда түбән басым сәбәпле сыек хәлне үтмичә шул ук вакытта буга әйләнә ләкин метан оксидлар булуы ниндидер тереклек формасына күрсәтергә мөмкин геологик яктан караганда марс тулысынча диярлек бәлки тулысынчадыр да үле вулканик активлыкның бетүе аркасында күрәсең планетаның өслеге белән эчке өлешләре арасында химик матдәләрнең һәм минералларның алмашы да тукталган марс өстендәге тикшеренүләр викинг белән феникс лэндерлары ягъни планета өстенә иңеп күчемсез торучы космик аппаратлар һәм спирит оппортьюнити һәм кьюриосити исемле марсгизәрләр тарафыннан башкарыла ул аппаратлар китергән мәгълүмат марсның заманында тереклек өчен күпкә уңайрак урын булганы хакында сөйли әмма планета өстендә кайчан да булса тере организмнарның булу булмавы җавапсыз сорау булып кала бирә еллар уртасындагы викинг исемле марсны өйрәнү программасы кысаларында марс туфрагында микроорганизмнар бармы юкмы икәнен ачыклар өчен викинг космик аппараты төшкән урында экспериментлар үткәрелә ул экспериментлар уңай нәтиҗә бирә шул исәптән туфракка су һәм туклыклы матдәлар керткәч барлыкка килү вакытлыча күбәя тереклекнең барлыгын мондый ысул белән билгеләү соңрак галимнәр арасында бәхәсләр уята ул бәхәсләр әлегә кадәр тынмый гилберт левин исемле наса галиме викинг космик аппараты марста тереклеккә юлыккан булырга мөмкин дип саный викинг китергән мәгълүматларны экстремофил тереклек формалары хакындагы бүгенге белемнәргә таянып яңадан анализлау викинг башкарган экспериментлар тереклекнең бу формаларын билгели алырлык дәрәҗәдә камил түгел дигән фикер тудыра викинг аппараты башкарган тестлар фараз ителгән тереклек формаларын үтергән булулары да мөмкин феникс марс иңмә космик аппараты марс туфрагының селтеле ка ия булуын һәм аның составындә магний натрий калий һәм хлор бар икәнен күрсәтте бу матдәләр тереклек булсын өчен җитәрлек була ала әмма тереклек булган очракта да организмнар исән калсын өчен аларның марста кискен булган ультрафиолет нурланыштан сакланган булулары кирәк исемле марс метероитына күптән түгел ясалган анализ миллионда кисәкчә миллионда кисәкчә һәм миллионда кисәкчә күләмендә тапты барысының да чыганагы марс булырга тиеш матдәсе табылу яки кебек хлорның ультрафиолет нурлар тәэсирендә оксидлашуы һәм ның рентген нурлары тәэсирендә радиолизлануы нәтиҗәсендә хасил булучы югары дәрәҗәдә оксидлашучы оксихлоринларга ишарә итә бәс марста бик чыдам һәм яки яхшы сакланган җир асты организмнарының гына исән калуы мөмкин лэндерындагы исемле якынча су белән бәйле химия лабораториясе җиһаз ярдәмендә елда башкарылган анализ марс туфрагындагы матдәсенең сыек су белән бернинди бәйләнешкә кермәгәнлеген күрсәтте моның миллион ел буена шулай булганлыгы мөмкин әгәр дә әлеге матдә су белән бәйләнешкә кергән булса иде суда бик яхшы эрүчән нибары матдәсен хасил итәр иде ә андый матдә табылмый димәк марста тирәлек бик коры булырга тиеш ул тирәлектә су я бөтенләй юк я бик аз күләмдә кайбер галимнәр тарафыннан метеоритында ул метеоритның чыганагы марс дип уйланыла табылган углерод глобулалары әлеге метеорит марска миллион ел элек башка метеорлар сугылу аркасында марстан аерылган вакыттан калган хәзер күмергә әйләнгән микроб калдыклары дигән гипотеза тәкъдим ителә әмма бу гипотезага шикләнеп караучы галимнәр дә күп һәм метеориттагы формаларның чыганагы тулысынча гайре органик табигатьле диюче икенче бер фикер тәкъдим ителә марс орбитерлары тарафыннан формальдегид һәм метанның кечкенә микъдары табылу марста тереклек бар дигән тезис өчен аргумент буларак кулланыла сәбәбе даими чыганаклары булмаса ул ике кушма матдә марс атмосферасында бик тиз таркалыр иде шулай да әлеге матдәләр вулкан эшчәнлеге я серпентинлашу кебек башка геологик процесслар нәтиҗәсендә дә хасил була ала марстагы бәрмә кратерлар өстендә импактитлар табыла планетага метеор бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килүче таш төре җир өстендәге импактитларның тереклек эзләрен саклаулары күзәтелә җирдәге кебек марстагы бәрмә кратерлардагы импактит пыяланың да тереклек эзләрен саклавы мөмкин әгәр дә ул өлкәдә тереклек гомумән булган булса билгеле марсның ике чагыштырмача кечкенә табигый иярчене бар фобос диаметры якынча км һәм деймос диаметры якынча км икесенең дә орбиталары марска якын күпчелек галимнәр ул иярченнәр планетага якынаеп аның тартылу көченә килеп эләккән астероидлар диюче теорияне хуплый әмма аларның килеп чыгышы билгесез булып кала бирә иярченнең икесе дә елда америкалы астроном асаф холл тарафыннан ачылган исемнәрен грек мифологиясендәге затлардан алалар аталары сугыш алласы ареска көрәш кырында юлдаш булучы фобос паника курку һәм деймостан дәһшәт курку рим мифологиясендәге марс грек мифологиясендәге ареска туры килә хәзерге заман грек телендә планета бүген дә арес дип атала марс өстеннән караганда фобос һәм деймосның хәрәкәте айның хәрәкәтеннән үзгә булып күренә фобос көнбатышта калкып көнчыгышта бата һәм нибары сәгать соңрак инде ул янәдән калка деймос тышкы синхрон орбитада булу сәбәпле синхрон орбитадагы иярченнең әйләнү вакыты планетаның әйләнү вакытына тигез көтелгәнчә көнчыгышта күтәрелә әмма фобостан әкренрәк ике иярченнең дә чыганагы ачык түгел аларның түбән альбедолы һәм углеродлы кодриттән тәшкил ителгән булулары аларны астероидларга охшата бу факт исә тотылу теориясенә җирлек бирә әлеге теория буенча фобос та деймос та марска якынлашып аның тарафыннан тотылган астероидлар фобосның стабиль булмаган орбитасы аның чагыштырмача күптән түгел тотылган булуын аңлатырга мөмкин әмма икесенең дә экваторга якын әйләнә орбиталары бар тотылган объектлар өчен бу гадәти булмаган күренеш һәм катлаулы тотылу динамикаларын таләп итә иярченнәр марсның иртә тарихында марс үзе кебек үк кисәкчәләрнең бергә туплануыннан гыйбарәт процесс нәтиҗәсендә хасил булган булырга мөмкин әмма бу чыннан да шулай булган булса иярченнәрнең составы сораулар тудыра әйтелгәнчә тәркипләре ягыннан иярченнәр астероидларны хәтерләтә марсны түгел өченче мөмкинлек өченче җисемнең катнашы булуы я марска башка бер җисем бәрелеп аннан матдә кубуы фобос хакындагы иң соңгы мәгълүмат аның югары дәрәҗәдә тишекле интерьергә ия булуы һәм башлыча филосиликатлардан һәм марста очраучы башка минераллардан тәшкил ителгән булуы иярчен марска метеор бәрелү нәтиҗәсендә марстан купкан һәм соңыннан марс орбитасында янәдән бергә тупланган матдәләрдән хасил булган дип уйларга нигез бирә әлеге гипотеза айның хасил булуы хакындагы төп теориягә охшаш марс иярченнәренең күренгән һәм якын инфракызыл спектрумы тышкы зонадагы астероидларга охшаса да фобосның термаль инфракызыл спектрумы бер сыйныф хондритлар спектрумы белән дә тәңгәл түгел марсның диаметрлары метрдан кечерәк булган башка иярченнәре булырга мөмкин фобос белән деймос арасында тузаннан тәшкил ителгән боҗра бар дип фараз ителә марсның өслеген климатын геологиясен өйрәнер өчен советлар берлеге америка кушма штатлары аурупа һәм һиндстан тарафыннан марска дистәләгән космик аппарат җибәрелде ул аппаратның берсе дә кеше йөретмәде ел мәгълүматларына күрә марста сигез функциональ космик аппарат бар иде шуның алтысы марс өстендә түгел ә аның тирәли әйләнә иделәр болар һәм исемле аппаратлар һәм икесе марсның нәкъ өслегендә иделәр һәм исемлеләр орбитеры ясаган күзәтүләр марста иң җылы айларда агымсулар булуы мөмкин икәнен ачыклады елда ның роверы марс туфрагында масса өлеше буенча проценттан алып процентка кадәр су булуын ачыклады әмма ул су башка катнаш матдәләр эчендә һәм бу сәбәпле җиңел генә ирешүле түгел орбитерының программасы аша теләгән кеше марс сүрәтләрен таләп итә ала ның марс фәнни лабораториясе программасы кысаларында елның ноябрендә марска кьюриосити кызыксынучанлык исемле марсгизәр җибәрелә һәм ул планетага гринвич вакыты буенча елның августында барып җитә әлеге марсгизәр исемле башка марсгизәрдән зуррак һәм камилрәк була һәм сәгатенә метр тизлек белән хәрәкәт итә ала өстенә метр ераклыктан да ташларның составын анализларга мөмкинлек бирүче бер лазер җиһаз куелган була елның февраль көнне үзенең боравы ярдәмендә тирәнрәктән таш мисалларын казып алуга ирешә җирдән башка бер планетадан алынган тәүге ташларны аурупа космик агентлыгы елның июлендә марска планета өслегендә тикшеренүләр үткәрү өчен гизәрен һәм платформасын җибәрәчәк берләшкән гарәп әмирлекләренең орбитерын ягъни планета тирәли әйләнәчәк иярченен җибәрү шулай ук елга тәгаенләнгән ул иярчен марска елда барып җитәчәк һәм марсның атмосферасын өйрәнер өчен кулланылачак дип көтелә гасыр дәвамында һәм гасыр башында марска кеше җибәрү хакында берничә план тәкъдим ителә әмма аларда елга кадәр кешенең марска аяк басуы каралмаган ширкәтенә нигез салучы элон маск елның сентябрендә якынча миллиард доллар чыгымнар таләп итүче бер планы хакында игълан итте ул планга күрә иң тизе елда марска космик туристлар бара алачак төрле төрле орбитерларның иңмә космик аппаратларның һәм марсгизәрләрнең булуы марс өслегеннән астрономик күзәтүләр үткәрергә мөмкинлек бирә марсның табигый иярчене булган фобосның почмак диаметры җирдән күренгән тулы айның якынча өчтән беренә тигез деймос азмы күпме йолдызга охшый һәм ул чулпан йолдызын җирдән күзәткәндәгедән бераз гына яктырак булып күренә җир планетасыннан күренгән төрле феноменнар марстан да күзәтелә әйтик метеорлар һәм котып балкышлары фобос һәм деймосның күренмәле үлчәмнәре кояшныкыннан шактый кечерәк бәс алар тарафыннан кояшның өлешчә тотылуын транзитлар дип карау кирәк марстан меркурийның һәм венераның транзитлары күзәтелә җирнең транзиты елның ноябрендә урын алачак марсның орбитасы эксцентрик булганлыктан аның йолдызча зурлыгы марс кояшка каршы торган вакытта нән кә кадәр үзгәрә ала марс гадәттә сары әфлисун төсендә я кызыл була марсның асыл төсе ирис төсенә якын ә безгә күренгән кызыллык планета атмосферасындагы тузаннан гына килә насаның спирит роверы зәңгәр соры кыялар һәм ачык кызыл ком таплары күренгән яшел көрән балчык төсендәге ландшафт рәсемнәрен төшергән иде марс җирдән иң ерак булганда иң якын чагыннан җиде тапкыр ерак була күзәтергә иң кыен җирдә урнашканда марс кояш нурларында айларча юк була ала күзәтергә иң кулай вакытларда я еллык интервалларда һәм һәрвакыт июль ахыры белән сентябрь башы арасында телескоп белән марс өслегенең шактый детальләрен карап була телескопта бик якынайтмыйча караганда да иң нык күзгә бәрелгәне ул котып боз бүрекләре марс кояшка каршы торуга якынлашканда марсның ретроград хәрәкәт периоды башлана бу да түбәндәгене аңлата марс арткы фондагы йолдызларга карата элмәк кебек траектория буенча кирегә таба хәрәкәт итә бу ретроград рәвештә хәрәкәт итү якынча көн дәвам итә һәм бу период уртасында марс үзенең иң югары парлаклыгына ягъни яктылыгына ирешә марсның геоцентрик озынлыгы кояшныкыннан аермалы булган нокта каршы тору дип атала бу нокта марсның җиргә иң якын булган вакытына якын каршы тору вакыты марсның җиргә иң якын килү вакытыннан көнгә кадәр аерыла ала планеталарның эллиптик орбиталары аркасында якынлашу вакытында алар арасындагы ераклык миллион километрдан алып миллион километрга кадәр була ала бу исә почмак үлчәвендә дә бәрабәр вариациягә китерә соңгы тапкыр марс каршы торуы елның маенда якынча миллион километр ераклыкта урын алды киләчәк марс каршы торуы елның июлендә якынча миллион километр ераклыкта булачак марсның бер бер артлы ике каршы торуы арасындагы уртача вакыт марсның синодик периоды көн тәшкил итә әмма әлеге вакыт көннән алып көнгә кадәр сузыла ала марсны күзәтү тарихы марсның каршы торулары белән бәйле бу вакыт марс җиргә иң якын була һәм нәтиҗәдә иң яхшы күренә мондый каршы торулар берничә ел саен булып тора марсның перигелик каршы торулары тагын да зуррак игътибарга лаек перигелик каршы торулар һәр я ел саен булып тора һәм марсның перигелийгә якын булуы белән үзенчәлекле нәтиҗәдә ул җиргә тагын да якынрак килә беренче булып марс планетасын төнге күк гөмбәзендә күчеп йөрүче бер җисем итеп борынгы мисыр астрономнары терки безнең эрага кадәр елга инде алар планетаның ретроград ягъни күк йөзендәге башка җисемнәрнең хәрәкәтенә кире якка хәрәкәте белән таныш була яңа бабил империясе чорында бабил астрономнары планеталарның торышын даими рәвештә теркәп бара һәм аларның хәрәкәте хакында системалы күзәтүләр ясый марс хакында алар планета ел саен синодик әйләнү яки зодиак буенча әйләнү ясый икәнен белә бабил астрономнары шулай ук планеталарның фаразланган вәзгыятенә кирәкле кечкенә төзәтмәләр кертүнең арифметик ысулларын уйлап таба безнең эрага кадәр дүртенче гасырда аристотель каплану процессы вакытында марсның ай артында юк булуына игътибар итә һәм бу факт планетаның ерактарак урнашуы хакында сөйли дип яза искәндәрия шәһәрендә яшәгән грек галиме птолемей марсның орбиталь хәрәкәте мәсьәләсенә ачыклык кертергә тырыша птолемей үз моделен һәм астрономия хакындагы хезмәтләрен берничә томлы әлмагест исемле китабында тасвирлый бу китап астрономиядә гасыр буена әһәмиятен югалтмаган хезмәткә әйләнә борынгы кытай чыганаклары марсның иң соңы безнең эрага кадәр дүртенче гасырда кытай астрономнарына билгеле булганы хакында сөйли һиндстан астрономиясеннән безнең эраның бишенче гасырында язылган сурья сиддханта исемле бер текстта марсның диаметры бәяләнә көнчыгыш азия мәдәниятләрендә марс биш элемент хакындагы күзаллауларга нигезләнеп традицион рәвештә ут йолдызы дип атала унҗиденче гасырда тихо браге марсның көнлек параллаксын үлчи ул санны йоһаннес кеплер җирдән марска кадәрге араны якынча исәпләү өчен куллана телескоп пәйда булгач марсның көнлек параллаксы җир марс арасын билгеләр өчен янәдән үлчәнә моны беренче булып елда джованни доменико кассини башкара башта параллаксны үлчәү җиһазларның начар сыйфаты аркасында кыен була марсның венера тарафыннан бердәнбер томалануы елның октябрендә михаэль мәстлин тарафыннан һайделбергта күзәтелә елда галилео галилей беренче булып марсны телескоп аша карый ала марсның беренче рельеф үзенчәлекләрен күрсәтүче харитасын төзүче кеше нидерланд астрономы кристиан гюйгенс була гасырга телескопларның көче марс өслегендәге үзенчәлекләрне аермачык күрсәтерлек дәрәҗәгә җитешә марсның перигелик каршы торуы елның сентябрь көнне була ул елны итальян астрономы джованни скиапарелли марсның беренче детальле харитасын төзер өчен миланда сантиметрлы телескоптан файдалана ул хариталарда скиапарелли үзәннәр дип атаган үзенчәлекләр күрсәтелгән була соңрак ул үзәннәрнең оптик иллюзия булганлыгы ачыклана ул каналар фаразан марс өслегендәге озын туры сызыклар була һәм скиапарелли аларга җирдәге атаклы елга исемнәрен бирә итальян телендә сүзе үзән елга үзәне дигән мәгънәгә ия ягъни сүз кешеләр тарафыннан төзелгән ясалма каналлар турында бармый шулай да сүзе инглиз теленә башта ялгыш каналлар дип тәрҗемә ителә бу күзәтүләрдән тәэсирләнгән ориенталист галим персивал лоуэл үлчәмнәре сантиметр һәм сантиметр булган телескопларга ия обсерваториягә нигез сала обсерватория марсны тикшерү өчен елдагы иң яхшы форсат вакытында һәм дә аңардан соңгы отышсызрак каршы торулар вакытында кулланыла лоуэлл марс һәм аңардагы тормыш хакында җәмгыятькә зур тәэсире булган берничә китап нәшер итә каналлар мөстәкыйль рәвештә башка астрономнар тарафыннан да табыла мәсәлән ниццедагы ул замандагы иң зур телескоптан файдаланган һенри джозеф перротин һәм луи толлон тарафыннан марстагы сезонлы үзгәрешләр әйтик котып бүрекләренең кечерәюе һәм буй буй кара сырлар хасил булуы һәм инде телгә алынган каналлар табылуы марста тормыш булуы хакындагы фаразлар тудыра озак вакыт дәвамында марста зур диңгезләр һәм үсемлекләр бар дип уйланыла телескоплар һичбер заман төрле имеш мимешләргә дәлил китерерлек күрсәтү көченә ирешми зуррак телескоплар кулланылган саен әзрәк санда озын туры каналлар күзәтелә елда камил фламарион тарафыннан сантиметрлык телескоп ярдәмендә башкарылган күзәтү барышында иррегуляр шәкелле формалар күзәтелә әмма каналлар күренми хәтта елларда марс биологиясе хакындагы мәкаләләр нәшер ителә һәм әлеге мәкаләләрдә марстагы сезонлы үзгәрешләрне аңлатканда тереклектән башка сәбәпләр бөтенләй игътибарга алынмый функциональ экосистема өчен химик цикллар һәм метаболизмның детальле сценарийлары нәшер ителә маринер һәм викинг бу миссияләрдә тупланган мәгълүматларга нигезләнеп марсның яхшырак хариталарын төзергә ярдәм итте тикшеренүләрдә алга таба икенче зур адым ул миссиясе иде әлеге проект елда башлый һәм елга кадәр дәвам итә аның кысаларында марс топографиясе магнетик кыры һәм аның өслегендәге минералларның тулы һәм гаять детальле хариталары төзелә әлеге хариталарны интернетта карап була мәсәлән сәхифәсендә һәм марсны яңа җиһазлар ярдәмендә өйрәнүне һәм җиргә иңүче космик аппаратларга ярдәм күрсәтүне дәвам итте наса ике онлайн кулланма тәкъдим итә болар еллык тикшеренүләрдән килгән мәгълүматка нигезләнгән визуализацияләр күрсәтүче һәм режимында кьюриосити марсгизәрендә сәяхәт итүне симуляцияләүче сайтлары марс борынгы рим мифологиясендәге сугыш алласы исемен йөртә төрле мәдәниятләрдә марс ирлек һәм яшьлек символы булып тора марсның символы исә өске уң чатка күрсәтүче бер угы булган әйләнә ир җенесе символы марска космик аппарат җибәрүдәге уңышсызлыклар бу уңышсызлыкларның сәбәбен җир марс бермуда өчпочмагына марс ләгънәтенә һәм космик кораблар ашаучы зур галактик аждаһага сылтаучы сатирик искә алулар тудырды марста акылга ия марсианнар яшәве хакындагы фикер гасыр ахырында зур популярлык казана скиапареллинең марстагы каналларны ачуы һәм персиваль лоуэлл китаплары бу планета хакында ул коры бушап калган җансыз борынгы цивилизацияләр төзегән ирригация каналлары сакланган бер урын дигән күзаллау тудыра мәшһүр шәхесләр тарафыннан әйтелгән фикерләр һәм ачыкламалар соңрак марс бизгәге исемен алган вәзгыятькә тагын да утын өсти елда колорадо спрингс лабораториясендә үз радиоалгычлары ярдәмендә атмосферадан килгән радио шаулауны өйрәнүче никола тесла кабатланучы сигналларга юлыга соңрак ул бу сигналларның башка планетадан бәлки дә марстан килгән радио хәбәрләр булган булуы мөмкин дигән фикер әйтә елгы бер интервьюсында тесла болай ди бераз вакыт кичкәч минем акылыма кинәттән шундый фикер килде мин күзәткән шаулаулар акыллы идарә нәтиҗәсендә барлыкка килгән булырга мөмкин аларның мәгънәсен ачыклый алмасам да аларның бөтенләй очраклы рәвештә генә барлыкка килүенә ышана алмыйм торган саен миндә мин бер планетаның икенче бер планетаны сәламләвен ишеткән беренче кеше дигән хис ныграк үсә тесланың теорияләре вильям кельвин тарафыннан да яклау таба кельвин елда америка кушма штатларында сәяхәт иткән вакытында тесла хакында тесла марстан америкага җибәрелгән сигналларны кабул итте дип уйлыйм дип әйтте диюче чыганаклар бар америкадан китәр алдыннан кельвин бу сүзләрне катгый рәвештә кире кага чынлыкта минем әйткәнем бу иде марста яшәүчеләр әгәр андыйлар булса шөбһәсез нью йоркны аеруча электр утларын күрә алыр иде пикеринг соңрак марслыларга сигнал бирү өчен техаста көзге комплексы урнаштырырга тәкъдим итә соңгы унъеллыкларда марсның өслеген югары сыйфатлы хариталарга төшерү барышында аерым алганда программасы кысаларында акыллы тереклекнең бернинди эзләре дә табылмый моңа карамастан ричард хогленд кебек комментаторлар тарафыннан марста акыллы тереклек формалары булуы хакындагы ялган фәнни фаразлаулар дәвам итә әлеге фаразлаулар космик кораблар төшергән рәсемнәрдәге кечкенә зурлыктагы үзенчәлекләрне пирамидалар һәм марстагы йөз дип интерпретацияләүгә нигезләнгән һәм каналлар хакындагы бәхәсне хәтерләтә карл саган исемле планетар астроном түбәндәгене яза марс безнең җир белән бәйле өметләребезнең һәм куркуларыбызның шәүләсе белән капланган бер мифик арена төренә әйләнде марсның җете кызыл төсе һәм гасыр фәненең планета өслегендә тереклек кенә түгел ә хәтта акылга ия тереклек булуы хакындагы спекуляцияләре аның нәфис әдәбиятта ничек тасвирлануына йогынты ясый марс турында хикәяләүче бихисап фәнни фантастика әсәрләре языла шулар арасында һерберт уэллсның елда дөнья күргән галәмнәр сугышы романы татар теленә безгә мәгълүм тәрҗемә фәрвәз миңнуллин тәрҗемәсе ел һәм роберт һайнлайнның еллар уртасына кадәр язылган хикәяләрен атап үтәргә була джонатан свифт үзенең гулливер сәяхәтләре романының нчы бүлегендә марс иярченнәрен искәртә ул иярченнәр асаф һолл тарафыннан ачылудан ел әүвәл һәм аларның орбиталары хакында шактый төгәл мәгълүмат бирә уорнер бразерс ширкәте чыгарган луни тюнс мультфильмындагы акыллы марслының марслы марвинның көлкеле образы экраннарга елда чыга һәм әле хәзер дә билгеле образ булып кала бирә маринер һәм викинг космик кораблары марсның җансыз һәм каналларсыз дөнья икәнен күрсәтүче рәсемнәр җибәргәч марс хакындагы әлеге күзаллаулардан ваз кичелә һәм алар урынына марска күченеп анда үз колонияләрен булдырган кешеләр турындагы төгәлрәк реалистиграк әсәрләр пәйда була башлый алар арасында иң киң танылу алганы ул ким стенли робинсонның марс трилогиясе марстагы йөз һәм планетаара космик станцияләр тарафыннан рәсемгә алынган башка серле күренешләр хакындагы псевдо фәнни сөйләшүләр борынгы цивилизацияләрнең фәнни фантастикада бигрәк тә кинематографта популяр булып калуын аңлата сатурн кояш системасының кояштан алтынчы планета зурлыгы буенча юпитердан икенче урында тора сатурн юпитер уран һәм нептун белән зур газлы планеталар төркемене тәшкил итәләр планета үз исемене римлылар мифларындагы сатурн исеменә карап алды ул греклардагы зевсның атасы титан кроноска тәңгәл килә сатурнның билгесе урак гомум алганда сатурн гелий катышмасы су метан аммиак эзләре белән су тудыргычтан һәм тау токымнарыннан гыйбарәт эчке өлкә газ хәлендәге тышкы катлам металл хәлендә булуы су тудыргыч юка катламы белән капланган тау токымнары һәм боздан гыйбарәт кечкенә төш булып тора планетаның тышкы атмосфера тыныч һәм гаугасыз күренә әмма җил тизлеге кайбер урыннарда км сәг артып җитә бу юпитердагыннан шактый зуррак сатурн күренеп тора торган боҗралар системасы ия була алар башлыча боз тау токымнары һәм тузан бөртекләреннән гыйбарәт планета тирәсендә бүгенгесе көнгә мәгълүм булган иярчен әйләнә алардан иң эресе титан кояш системасының иярченнәреннән зурлыгы буенча икенче урында юпитерның ганимедтан ул меркурий планетасыннан зуррак һәм кояш системассының иярченнәреннән бердән куе атмосфера ия була татар халкы бөтен гарәп мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак әүвәл планетаның зөхәл гарәп исеме да кулланды әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый нептун кояш системасының кояштан сигезенче планета зурлыгы буенча дүртенче урында тора масса буенча өченче урында нептунның массасы җирнең тапкыр зуррак экватор диаметры тапкыр зуррак планета үзенең исеме римлылар мифларындагы нептун исеменә карап алды планетаның билгесе планетаны елның сентябрьдә тәртипле күзәтүләр түгел математик исәпләр сәбәпле ачтылар уран орбитасының үзенчәлекләре кояш системасында тагын бер планета булуыны күрсәттеләр нептунны алдан әйткән урында табып ачтылар тиздән аның иярчене тритонны ачтылар башка бүгенгесе көнгә мәгълүм иярчен исә тик гасырда ачтылар елның августта нептун тирәсендә вояҗер галәми аппараты очып үтте составы буенча нептун уранга якын һәм бу ике планета зур юпитер һәм сатурн планеталарыннан аерып торалар астрономия белгечләре кайвакыт уран һәм нептунны аерым зур бозлы планеталар төркеменә чыгаралар нептунның атмосферасы юпитер һәм сатурнның кебек нигездә су тудыргыч һәм гелийдән гыйбарәт нептунның төше уранның кебек нигездә су аммиак метан бозлары һәм тау токымнарыннан гыйбарәт нептун атмосферасында көчле җилләр дулыйлар лөбнан гарәп лүбнан рәсми исеме лөбнан җөмһүрияте гарәп әл җүмһуриййә әл лүбнәниййә урта диңгезнең көнчыгышында урнашкан кечкенә дәүләт аның көнчыгыш һәм төньяк ягында сурия урнашкан ә көньягында израил лөбнан халкы миллион тирәсе бу ил гарәп дөньясында дини яктан нык аермлануы белән үзенчәлекле лөбнанда дәүләтне җәмгыятьнең дини бүленешеннән чыгып төзелгән конфессионализм дигән сәяси система эшли гражданнар сугышына хәтле лөбнан чәчәк аткан ил гарәп дөньясының финанс һәм банклар башкаласы була сугыштан соң икътисадны торгызу башлана ләкин израил белән сугыш дәүләтне яңадан хаос хәленә китерә бу сугыш нәтиҗәсендә лөбнан халкы авыр югалтуларга дучар була йөзләгән мең кеше качкын хәленә кала хәзерге лөбнан территориясендә беренче торак урыннар б э кадәр мең ел элек барлыкка килә башлый библос тирәсендә археологлар борынгы кораллар табалар кайсыбер кораллар бу җирдә балык тоткан кабиләләрнең неолит чорында ук б э кадәр мең еллар элек яшәгәннәрен күрсәтә лөбнан урта диңгезнең ярлары буенда урнашкан диңгез сәүдәсе белән алга киткән финикия дәүләтенең ватаны була финикиянең чәчәк атуы б э кадәр нче елларга туры килә б э кадәр гасырда финикия бөек кир җитәкчелегендәге фарсыларга буйсына б э кадәр нче елда александр македонлы басып ала ә б э кадәр нче гасырда рим империясенә буйсына башлый гарәб яулары белән лөбнанга ислам үтеп керә гасырда иерусалим корольлеге мисыр госманлы империясенең бер өлеше булып тора лөбнанда нче елдан бирле яшәгән конфессионализм дәүләт төзелеше франциядән бәйсезлек алганнан соң барлыкка килә илнең сәяси тормышында бөтен дини конфессияләр дә катнаша алсын өчен түбәндәге тәртип эшли илнең президенты нәсари маронит премьер министр сөнни мөселман парламент спикеры шигый мөселман конституция буенча лөбнан парламент җөмһүрияте закон чыгаручы орган булып вәкилләр мәҗлесе лөбнан парламенты тора мәҗлестә вәкилләр булып мөселман сөнни шигый друз галәви һәм нәсари маронит грек ортодоксгы грек католигы әрмән ортодоксгы әрмән апостольлесе протестант һәм билгеләнмәгән тора президент вәкилләр мәҗлесе тарафыннан елга һәм тапкырга гына сайлана президент мәҗлес тәкъдименнән чыгып премьер министрны һәм аның нче урынбасарын билгели премьер министр президент һәм мәҗлес белән киңәшләшеп дини бүленеш буенча министрлар кабинетын төзи лөбнанда сәяси фиркаләр дә дини бүленеш буенча төзелгән бу фиркаләр алдан билгеләнгән сәяси урыннар өчен көрәшәләр лөбнан якын көнчыгышта урта диңгез яры буенда урнашкан диңгез яр буе км га кадәр сузылган диңгез ярына параллель рәвештә тау тезмәсе урнашкан лөбнан сырты җәбәл лүбнан көнчыгыш урта диңгез яры буендагы иң зур тау массивы һәм көнчыгыш сырт җәбәл әш шәркый бу тауларда көнчыгыш урта диңгез яры буеның иң зур өч елгасы башлана әл аси әл литани һәм әл урдун үрдүн яр буеда әс сәһл тигезлеге урнашкан лөбнанда өч климатик зона бар яр буе таулар һәм өчке өлкәләр диңгез яр буенда җылы җәйле һәм кышлы субтропик климат тауларда һәм тау битләрендә салкынча кышлы уртача җәйле климат лөбнан һәм көнчыгыш сыртлары арасында урнашкан бәкаа үзәнендә кызу һәм коры җәйле салкын кырыс кышлы континенталь климат яр буенда инҗир зәйтүн цитрус банан йөзем кипарис пальма агачлары югарырак биеклекләрдә алма шәфталу өрек чикләвекләр үсә лөбнанның символы булган эрбет агачлары бик аз күләмдә метр биеклектә генә сакланып калганнар лөбнан өлкәгә мүхафәза гарәб бүленә ә бу өлкәләр үз чиратында районга бүленәләр башка гарәб илләре белән чагыштырганда лөбнанда туризм сәүдә банк эше алга киткән ләкин сәнәгать һәм авыл хуҗалыгы икътисадта зур роль уйнамыйлар илдә киеренке хәл саклану сәбәпле икътисади тормышны җайга салу бик акрын темплар белән бара тышкы сәүдәнең роле бик зур илнең азык төлеккә чималга машина һәм җиһазларга ихтыяҗы импорт аркасында канәгатьләндерелә милли керемнең сәнәгатькә туры килә алга киткән өлкәләре төзелеш материаллары нефть эшкәртү текстиль сәнәгате авыл хуҗалыгы милли керемнең алып тора цитруслыллар алма яшелчәләр үстерү юнәлешендә интенсивлаштыру дәрәҗәсенең югары булуы белән аерыла лөбнанның халкы шәһәрләрдә ә калганы авыл җирендә яши яр буе районнарында халык тыгыз урнашкан лөбнан халкының гарәпләр әрмәннәр һәм ын башка халыклар тәшкил итә әдәби тел гарәп теле ә сөйләмдә лөбнан диалекты кулланыла мөселманнар ливан халкының ын христианнар ын алып тора шулай ук башка диннәрнең шул исәптән буддачылык тарафдарлары һ б диннәрнең зур булмаган җәмгыятьләре яши ислам динен ил халкының ы шул исәптән друзлар тота сөнниләр ил халкының ын тәшкил итә аларның күпчелеге шәфигый мәзһәбе сөнниләре хәнәфи һәм хәнбәли мәзһәбе сөнниләре җәмгыятьләре дә бар шигыйлар уникечеләр әләвияләр һәм исмәгыйлиләр ил халкының ын тәшкил итә илдә берничә зур суфичылык ордены шул исәптән нәкышбәндия һәм кадирия тарикатьләре эшли ливан парламентында урыннарны бүлгәндә друзлар җәмгыяте ливанның биш мөселман җәмгыятенең сөннилар шигыйлар друзлар әләвияләр һәм исмәгыйлиләр берсе буларак карала ливанның төрле сәяси һәм дини лидерлары арасында төзелгән килешү шартлары буенча ливан президенты ил халкының ы маронилар премьер министр сөнни ә парламент спикеры шигый мөселман булырга тиеш лөбнанда белем бирү ситемасы үз эченә бишьеллык башлангыч һәм җидееллык урта мәктәпне шулай ук дүртьеллык училиеларны һәм бәйруттагы лөбнан университетын ала лөбнан укый яза белүчеләр саны күп булуы белән дә гарәп дөньясында аерылып тора анда яшьтән олырак кешеләрнең укый яза белә нче ел буенча лөбнанда зур китапханә бар африка авразиядән соң зурлыгы буенча икенче кыйтга атлантик океаннан көнчыгышта һәм һинд океаныннан көнбатышта урнашкан шулай ук африка янында яткан утраулар белән дөнья кисәге африка мәйданы км дөнья мәйданыннан утраулар белән берлектә миллион км африка территориясендә дәүләт танылмаган ил һәм буйсынылган территория урнашкан африка халкының саны миллиардка якын африка бик күптәннән инде көньяк европа һәм көньяк көнбатыш азия халыкларының игътибарын җәлеп итеп килгән бу халыклар африканың төньяк һәм өлешчә көнчыгыш буйларын яхшы белгәннәр байлыклары турында легенда итеп сөйләнгән һиндстанга бару өчен диңгез юллары эзләгән португаллар европалыларның африка яр буйлары турындагы белемнәрен киңәйткәннәр бөтен гасыр буена португаллар әкренләп көньякка таба үткәннәр көнбатыш яр буйларыннан европага алар беренче булып зур гына төркем коллар алып чыкканнар шул вакыттан башлап тарихның хурлыклы сәхифәсе ачыла коллар белән сәүдә итү башлана ул миллионлаган кешенең тормышын боза африканың эчке районнарын европалылар гасыр ахырында гына тикшерә башлыйлар чөнки европаның бик тиз үсә барган илләренә промышленность өчен арзанлы чимал табу әзер товарларны файда белән сату өчен яңа җирләр кирәк була гасыр уртасында күренекле инглиз тикшеренүчесе давид ливингстон континентның эченә таба берничә сәяхәт ясый ул көньяк африканы көнбатыштан көнчыгышка таба кисеп үтә замбези елгасын тикшерә анда матур зур шарлавык ача аңа виктория дип исем бирә конго заир елгасының югарыгы агымына ньяса күленә тасвирлама төзи ул африканың бөек елгасы нил башланган урынны табарга бик тели әмма үлем аңа бу ниятен тормышка ашырырга мөмкинлек бирми ливингстонның тикшеренүләре география фәненә кыйтганың ул вакытта билгеле булмаган районнары турында бик күп кызыклы яңалыклар өсти ливингстон җирле халыкка кешелекле мөнәсәбәт күрсәтә африкалыларның хөрмәтенә һәм мәхәббәтенә лаек аз санлы сәяхәтчеләрнең берсе була соңрак экваториаль африка турындагы белемнәрне англия америка экспедициясе киңәйтә һәм тирәнәйтә ул виктория һәм танганьика күлләрен тикшеренүне төгәлли рувензори тау массивын ача конго һәм нил елгаларының югарыгы агымнарын билгели африканың табигатен һәм андагы халыкларның тормышын өйрәнүгә русия галимнәре зур өлеш кертә алар билгесез ерак илләрне өйрәнүне һәм җыелган фәнни материалларны бөтен кешелек дөньясы казанышы итү максатын куялар рус тикшеренүчеләре арасында василий васильевич юнкер аерым урын алып тора ул гасыр ахырында үзәк һәм көнчыгыш африка буйлап сәяхәт итә кыйтганың бу районнарындагы табигать һәм анда яшәүче халыкның тормышы турында кызыклы мәгълүматлар җыя топографик эшләр үткәрә гидрологик һәм метеорологик күзәтүләр алып бара материкның төньяк көнчыгыш өлешен өйрәнүгә егор петрович ковалевский александр васильевич елисеев һәм башка галимнәр зур өлеш кертәләр африка табигатен һәм аның халкын өйрәнүгә совет галимнәре зур хезмәт куя елларда кыйтганың төньяк көнчыгыш өлешенә культуралы үсемлекләрне өйрәнү өчен экспедиция оештырыла аны зур галим николай иванович вавилов җитәкли культуралы үсемлекләрнең нән артык үрнәге җыела н и вавилов кыйммәтле каты сортлы бодайның ватаны эфиопия икәнлеген ача русия тикшеренүчеләре һәм галимнәр африканың күп кенә илләрендә эшләделәр һәм хәзер дә эшлиләр африканың яшь дәүләтләренә туфракларны эчке суларны үсемлекләр һәм хайваннар дөньясын тикшерүдә файдалы казылмалар эзләүдә һ б эшләрдә булышалар башка кыйтгалар арасында африка җир өслегендә үзенә бертөрле урын алып тора бары тик шушы кыйтганы гына экватор уртадан кисеп үтә африканың төньяктагы һәм көньяктагы кырый нокталары экватордан чама белән бертигез ераклыкта ята африканың күпчелек өлеше ике тропик арасында экваториаль суб экваториаль һәм тропик поясларда урнашкан бары тик аның төньяк һәм көньяк кырыйлары гына субтропик поясларга үтеп керә башлангыч меридиан африканың көнбатышыннан үтә материкның төньяк яртысы көнбатыштан көнчыгышка таба берничә мең километрга сузылган көньякка таба кыйтга тарая димәк африканың күбрәк өлеше экватордан төньякта ята африканы европадан сай һәм тар гибралтар бугазы белән урта диңгез аерып тора төньяк көнчыгышта тар гына сүәеш муены аны евразия белән тоташтыра төньяк африка көньяк европа һәм көньяк азиянең үсемлек һәм хайваннар дөньясындагы зур охшашлык аларның якынлыгы белән аңлатыла бу хәл төньяк африканың халык составына аның мәдәниятенә теленә дә йогынты ясаган башка кыйтгалардан африканы зур океаннар аерып тора африканы юа торган суларда балык сардин тунец акула күп дельфиннар да очрый башка континентлардагы илләр белән сәүдәнең төп өлеше диңгезләр аша алып барыла бөтендөнья суднолар йөрешендә сүәеш каналы гаять зур әһәмияткә ия ул гасырда сүәеш муены аша казылган дөньяның бик күп илләре шул канал аша йөк ташыйлар африканың яр сызыклары аз кискәләнгән коры җиргә бераз гына кереп торган зур култык гвинея култыгы һәм бер зур ярымутрау һинд океанына чыгып торган сомали ярымутравы бар бу исә диңгез портлары төзүне кыенлаштыра әгәр дөньяның физик картасына күз салып африканы башка кыйтгалар белән чагыштырып карасагыз анда метрдан алып метрга кадәр биеклектәге тигезлекләр өстенлек иткәнен күрерсез африкада түбәнлекләр аз алар океан һәм диңгез яр буйларында урнашкан материкта кордильер һәм анд таулары кебек биек һәм озын тау тезмәләре юк материк нигезендә яткан платформадагы тау токымнарының яше млрд ел һәм аннан да артып китә монда элек барлыкка килгән биек тау системалары җирнең тышкы көчләре тәэсирендә җимерелә барган таулар урынында дулкынсыман гаять зур тигезлекләр барлыкка килгән алар өстендә анда санда гына кристаллик массивлар калкып тора эчке көчләр тәэсирендә африка платформасының аерым урыннары күтәрелгән бу биек яссы таулыклар хасил булуга китергән кайбер урыннар түбән төшкән шунлыктан зур казанлыклар барлыкка килгән чад конго калахари һ б хәрәкәтләр җир кабыгының ярылуы калкымнар убылмалар ясалу вулканнар ату җир тетрәүләр белән бергә барган көнчыгыш африкада җир кабыгының коры җирдәге иң зур ярылу урыны ята ул кызыл диңгез буйлап эфиопия таулыгы аша замбези елгасы тамагына кадәр сузылган бу урында африка литосфера плитасының аерылу як якка китү процессы бара шуңа күрә җир тетрәүләр һәм вулкан атылулар еш була өстенлек итүче биеклекләре ягыннан африканы ике кисәккә бүлеп йөртәләр биеклекләре м дан түбәнрәк булган төньяк һәм көнбатыш м дан биегрәк булган көнчыгыш һәм көньяк африка төньяк һәм көнбатыш африканың шактый зур өлеше континенталь һәм диңгез утырма токымнары белән капланган бу урыннар бик озак вакытлар диңгез төбендә яткан материкның төньяк көнбатышында атлас таулары урнашкан аларның төньяктагы яшь сыртлары ике литосфера плитасы тиеп торган урында ята африканың көнчыгыш өлешендә җир кабыгының кузгалулары нәтиҗәсендә бик нык күтәрелгән һәм ватылып бүлгәләнгән көнчыгыш африка яссы таулыгы ята биредә кыйтганың иң биек түбәләре сүнгән һәм сүнмәгән гигант вулканнар килиманджаро кения һ б урнашкан көнчыгыш африка яссы таулыгының төньягындарак эфиопия таулыгы урнашкан ул горизонталь ята торган утырма һәм вулканик токымнардан оешкан биек платодан калку тигезлекләрдән тора платоның кырыйларын күтәренке киртләчләр чикли көньяк африка яссы таулыгы үзәк өлешендә түбәнәя һәм казанлыкларга күчә материкның иң көньягын яссы түбәле кап таулары каймалап алган көнчыгыш һәм көньяк африкада еш кына җир өстенә борынгы кристаллик токымнар чыгып тора африка төрле төрле файдалы казылмаларга бай аларның бик күбесе дөньяда иң зур чыганаклардан санала магматик токымнар өстенлек алып торганлыктан африка рудалы казылмаларга аеруча бай алар җирнең тирән катламнарыннан кабык катламына ярылу сызыклары буйлап магма үтеп кергәндә барлыкка килгәннәр көньяк һәм көнчыгыш африкада рудалы казылмалар тирәндә түгел чөнки анда борынгы кристаллик токымнар җир өстенә якын гына ята дөньяда чыгарыла торган алмазның иң күбесе африка өлешенә туры килә алмаз асылташлар бриллиантлар ясау өчен генә түгел бәлки үтә каты булуы аркасында промышленностьта да файдаланыла материкның утырма токымнар өстенлек иткән түбәнрәк урыннарында файдалы казылмаларның утырма чыганаклары ташкүмер төрле тозлар марганис рудалары һәм башкалар таралган төньяк африкада һәм гвинея култыгы яр буйларында бик зур нефть чыганаклары табылды африка шулай ук фосфоритларга да бай алардан ашлама җитештерәләр аларның төп чыганаклары кыйтганың төньягында ята үзенең географик урыны аркасында африка җирдә иң эссе кыйтга ул теләсә нинди башка кыйтгага караганда кояш җылысын һәм яктысын күбрәк ала тропиклар арасында кояш бөтен ел буена горизонт өстендә югары тора ә елга ике тапкыр теләсә кайсы ноктада зенитта була экватор африканың уртасыннан диярлек кисеп үткәнгә күрә климат пояслары экваториаль поястан тыш аның территориясендә ике тапкыр кабатлана конго заир елгасы бассейнының бер өлешен һәм гвинея култыгы яр буйларын үз эченә ала экваториаль климат даимилеге белән аерылып тора гадәттә иртән күк йөзе аяз була көндез җирне кояш нык җылытуы сәбәпле дымга туенган экваториаль һава зур тизлек белән өскә күтәрелә өем болытлар барлыкка килә төштән соң яңгыр коя башлый ул еш кына яшенле һәм давыллы була тыныч кына басып торган агачлар давыл башлангач котырынып як якка чайкала башлый әйтерсең лә куркудан урыннарыннан кубарга телиләр әмма нык тамырлар куәтле кәүсәләрне тотып тора күктә өерелгән болытларны яшен камчылары телгәли ул кара төскә кереп куерган болытларны соңгы тапкыр яктыртып ала да тропикларга хас ярсу белән яңгыр коя башлый бөтен нәрсә буталып беткәндәй тоела әмма берничә минуттан яңгыр бу утлы давылны сүндергән сыман була урман мәһабәт кыяфәткә кереп яңадан тынып кала кичкә таба тагын көн аяза экваториаль климат поясын киң полоса бу мм субэкваториаль пояс уратып алган ул экватордан төньякка һәм көньякка таба и кынча лы киңлеккә кадәр җитә сезгә билгеле булганча монда ике сезон ачык аерылып тора коры кыш һәм дымлы җәй кояшның лониттагы торышы килү белән яңгырлар чоры башлана ул көтмәгәндә кинәт килә һәм са ншша өч атна буена зур су ташкыннары астында кала су барлык ярыкларга иңкүлекләргә тула һәм кипкән җирне дымга туендыра сазлыклар су белән каплана уйсулыклар күлгә әйләнә тиз арада саванна куе үлән белән каплана җәйге явым төшемнең күләме һәм яңгырлы сезонның дәвамлылыгы тропикларга таба кими бара ике ярымшарның да тропик киңлекләренә туры килә төньяк африкада барысына караганда да корырак биредә африканың гына түгел бәлки бөтен җир шарының иң эссе һәм коры урыны сахара чүле урнашкан сахарада җәй чамадан тыш эссе күк йөзе бөтенләй диярлек болытсыз кояш таш һәм ком өсләрен с ка кадәр кыздыра һава температурасы с ка кадәр һәм аннан да югарырак күтәрелә болытлар булмаганлыктан җир өсте һәм һава төнлә бик тиз суына шунлыктан биредә тәүлеклек температура тирбәлешләре зур көндез кызган һаваны сулавы бик авыр бар тереклек иясе таш ярыкларына кипкән үлән тамырлары арасына яшеренә һәм чүл җансыз булып тоела җәен ком болытлары күтәреп бик көчле сәмум җиле исә ком барханнары күзгә күренеп җанлана горизонт тоныклана кояшны тузан каплый кызгылт тузан болыты арасында ул ут шары гына булып күренә чыдый алмаслык бөркү кешеләр һәм хайваннарның тыны кысыла авыз борынга ком тула бу ком бураныннан вакытында яшеренеп өлгермәгән кешенең эше харап көньяк африкада тропик климат поясы азрак мәйданны били көнбатыштан көнчыгышка таба аз сузылганлыктан монда явым төшем сахарадагыга караганда күбрәк дракон тауларының көнчыгыш битләрендә мадагаскар утравының көнчыгышында яңгырлар аеруча күп ява явым төшемнәрне океаннан көньяк көнчыгыш җилләре алып килә әмма атлантик океан яр буйларында яңгырлар бөтенләй булмый диярлек атлантик океанның көньяк көнбатыш ярлар буеннан үтә торган салкын агымнары кыйтганың яр буйлары өлешендә температураны төшерәләр һәм яңгырлар явуга уңай тәэсир итмиләр билгеле булганча салкын һава авырая тыгызлана күтәрелеп болытлар хасил итә алмый һәм явым төшем дә булмый чык биредә бердәнбер дым чыганагы ул температура төшкән вакытта хасил була сезгә билгеле булганча кыйтганың кырый төньягы һәм көньягы субтропик поясларда яталар эссе с коры җәй чагыштырмача җылы кыш с яшәү һәм хуҗалык эш чәнлеге өчен уңайлы африканың җылылыкны бик күп микъдарда алуы кыйммәтле тропик культуралар каһвә какау хөрмә һәм май пальмалары ананас банан һәм башка үсемлекләр үстерергә уңай шартлар тудыра африка кешенең иң борынгы ватаны борынгы кеше сөякләре һәм аның хезмәт кораллары млн еллык токымнарда танзаниядә кениядә эфиопиядә табылган африканың хәзерге халкы оч төп расага европеоид экваториаль һәм монголоид расаларга керә материкта яшәүчеләрнең төп өлешен җирле халык ягъни элек электән даими шунда яшәгән халык тәшкил итә европеоид раса вәкилләре күбесенчә африканың төньягында яши болар гарәп телендә сөйләшә торган гарәп халыклары алжирлар марокколылар мисырлылар һ б шулай ук бәрбәр телендә сөйләшүче бәрбәрләр алар кара тутлы кара чәчле һәм кара күзле баш сөякләре озынча тар борынлы һәм озынча түгәрәк йөзле сахарадан көньяктарак кыйтганың күпчелек өлешендә негроидлар яши алар экваториаль расаның африкалы тармагын тәшкил итә негроидлар арасында тән төсендә буй озынлыгында йөз сызыкларында баш формасында шактый аерымлыклар бар африканың иң озын буйлы халыклары кыйтганың төньяк өлешендә саванналарда яши тутсилар нилотлар масаилар һ б ал арның буе уртача см гаҗәеп зифа һәм сылу гәүдәлеләр нилның югары агымы районнарында яшәүче негроидлар бик кара тәнле булулары белән аерылып торалар экваториаль урман зонасы кешеләре пигмейлар кыска буйлы см дан кыскарак аларның тән төсе башка күп кенә негроидларга караганда аксылрак иреннәре юка киң борынлы базык гәүдәлеләр пигмейлар урман халкы алар өчен урман әй дә яшәү өчен кирәкле барлык нәрсәнең чыганагы да пигмейлар иң аз санлы африка халыкларыннан берсе һәм аларның саны туктаусыз кими бара көньяк африканың ярымчүлләрендә һәм чүлләрендә бушменнар һәм готтентотлар яши тән төсләре коңгырт сары киң яссы йөзле булулары белән алар монголоидларга охшыйлар бушменнар пигмейлар кебек үк кыска буйлы ләкин нәфис сөяклеләр кайбер белгечләр эфиопларны арадаш расага кертәләр аларның тәне кызгылт төсмерле аксыл булуы белән аерылып тора тышкы кыяфәтләре белән эфиоплар европеоид расаның көньяк термигына якынрак торалар малагасиялеләр мадагаскар кешеләре монголоид һәм негроид расалар кушылудан килеп чыккан читтән килгән европалылар күбесенчә климат шартлары яхшы булган урыннарда яшиләр һәм кыйтга халкының аз гына өлешен тәшкил итәләр африканың төньягында урта диңгез ярлары буйлап французлар урнашкан ә кыйтганың иң көньяк читендә африканерлар нидерландтан күчеп килүчеләрнең нәселләре инглизләр һәм пашкалар яши африканың күп дәүләтләре мәсәлән мисыр эфиопия гана бенин судан бик борынгы мәдәнияткә ия аларда һөнәрчелек сәүдә төзелеш эше алга киткән була африка халыклары бик олып үсеш юлы үтеп бөтендөнья мәдәнияте тарихына зур өлеш керткәннәр гүзәл сәнгать һәйкәлләре борынгы төзелеш техникасының могҗизасы булган мисыр пирамидалары фил сөяген һәм агачны кисеп ясаган әйберләр бронза сыннар сакланып калган кайбер галимнәрнең фикеренчә кешелек дөньясы мәдәният үсешендәге беренче уңышлары өчен барыннан да бигрәк африкага бурычлы күпчелек илләре колониаль коллыктан азат ителгәннән соң африка мәдәнияте үз үсешендә яңа күтәрелеш кичерә африкада халык саны млн кешедән артып китә анда халык чагыштырмача алганда сирәк һәм ул кыйтга территориясе буйлап бик тигезсез урнашкан халыкның таралып урнашуына табигый шартлар гына түгел тарихи сәбәпләр дә беренче чиратта коллар белән сәүдә итү һәм колониаль хакимлек нәтиҗәләре йогынты ясаган картаны анализлаудан күренгәнчә урта диңгез яр буйларында гвинея култыгында һәм кыйтганың көньяк көнчыгыш яр буйларында халык чагыштырмача тыгыз утырган нил елгасының дельтасында халык тыгызлыгы югары анда км га кеше туры килә материкның енә якынын алып торган сахара чүлендә барлык халыкның тан да кимрәге яши ә кайбер өлкәләрдә кешеләр бөтенләй юк материкны колонияләштерү урта гасырларда ук башлана ә гасыр башына европаның капиталистик илләре африканың бөтен территориясен диярлек үзара бүлешеп бетерәләр һәм аны колонияләр материгына әверелдерәләр колония политик һәм хуҗалык мөстәкыйльлеген югалткан ил колонизаторлар җирле халыкны изәләр һәм эксплуатаңия лиләр иң яхшы җирләрне тартып алалар туган җирләреннән аерып яшәү өчен җайсыз урыннарга куалар алар ул илләрне аяусыз талыйлар файдалы казылмалар алтын алмаз бакыр рудасы һ б кыйммәтле агач шулай ук авыл хуҗалыгы продуктлары какау каһвә банан лимун һ б чыгаралар африкалыларны чынлыкта колларга әверелдереп колонизаторлар арзанлы бушлай диярлек эш көче сыйфатында рудникларда плантацияләрдә файдаланалар ә качып китәргә омтылучыларны рәхимсез җәзалыйлар колонизаторларның озак хакимлек итүе африка илләренең хуҗалык һәм культура үсешен тоткарлый колонизаторлар җирле халыкның кабиләләргә аерылуын хуп күрәләр ләкин изелгән халыклар бергә тупланып басып алучыларга каршы көрәшәләр материкта коллыкка төшерүчеләргә каршы җәелеп киткән азатлык көрәше икенче бөтендөнья сугышыннан соң аеруча көчәя гасырның уртасында африка милли азатлык көрәше материгына әверелә бу көрәш колониаль системаның таркалуына китерә гасыр башында африкада бары тик ике ирекле дәүләт либерия белән эфиопия генә булса хәзер кыйтгадагы барлык дәүләтләр дә бәйсез гасыр ахырында африка колонияләр материгыннан бәйсез дәүләтләр материгына әверелә франция иске тат франсә франция фәрәнсә диңгез арты җирләре белән бергә исәпләгәндә кеше аларның ы франция ватандашлары халыкның ы теге яки бу дин тарафдары булмавын белдерә ы католиклар илдә мөселманнар саны арта бара елда басмасы исәпләве буенча франция халкының ы мөселманнар франция президентлы унитар республика илнең төп кануны елда кабул ителгән конституция канун чыгару органы икепалаталы парламент сенат һәм милли җыен франциянең күпчелек өлеше көнбатыш аурупада урнаша коры җир буенча ул төньяк көнчыгышта бельгия люксембург һәм алмания белән көнчыгышта алмания һәм швейцария белән көньяк көнчыгышта монако һәм италия белән көньяк көнбатышта исә испания һәм андорра белән чиктәш көнбатышта һәм төньякта ил территориясе атлантик океан бискай култыгы һәм ла манш бугазы көньякта урта диңгез тарафыннан юыла франциянең диңгез буе чикләре километр тәшкил итә илнең гомуми мәйданы мең км буйсынган территорияләр белән мең км франция көнбатыш аурупаның иң зур дәүләте булып тора ул аурупа берлеге җиренең якынча биштән бер өлешен тәшкил итә зур диңгез киңлекләренә ия аурупа өлешеннән тыш франция составына шулай ук урта диңгездә урнашкан корсика утравы һәм егермедән артык диңгез арты җирләре керә алар арасында гваделупа мартиника гвиана реюньон майотта кебек департаментлар сен мартен сен бартельми француз полинезиясе кебек диңгез арты җәмгыятьләре яңа каледония кебек махсус статуслы берәмлекләр дә бар илнең иң биек ноктасы монблан тавы диңгез дәрәҗәсеннән м биеклек иң түбән ноктасы рона елгасы дельтасы диңгез дәрәҗәсеннән м түбән иң озын елагалар луара км рона км сена км гаронна км урманнар ил территориясенең ын били илнең төньягы һәм көнбатышында нигездә тигезлекләр һәм калкулыклар урын ала үзәк һәм көнчыгыш районнарда урта биеклектәге таулар урнаша үзәк массив вогез юра луара гаронна һәм рона елга бассейннары арасында урнашкан үзәк массив борынгы герцен тауларының җимерелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән эре массив тәшкил итә илнең иң биек таулары альплар испания белән чиктә пиренеи таулары сузыла тау битләрендәге альп һәм субальп болыннары җәйге көтүлек итеп файдаланыла франциянең тау массивлары альп чорында күтәрелгән йомшак тау породалары бөрмәләргә йомарландырылган каты тау породалары исә ярыклар һәм сынулар белән капланган бу ярыклы җирләрдә тирән эретелгән породалар күтәрелгән бу янартау атылуы белән бергә барган бүгенге көндә әлеге янартаулар активлыгын югалткан шуңа карамастан массив өслегендә күп кенә сүнгән янартаулар һәм башка янартау формалы рельеф сакланган очлы башлы түбәләр кыялар кар һәм бозлыклар патшалыгы булган биек таулар бөтен дөньяга танылган туризм һәм альпинизм районнары франциянең кыйтга өлешендә климат уртача диңгезле көньякта субтропик җәй көннәре гадәттә эссе һәм коры июль аенда уртача температура градусны тәшкил итә шул вакытта гыйнвар аенда исә уртача температура кыш көннәре өчен яңгырлар табигый атлантик океан йогынтысы көнбатышта ныграк сизелә монда болытлы көннәр еш була океан җиле хөкем сөрә урта диңгез буенда исә җәй эссе һәм коры кыш җылы һәм дымлы була биредә зур курорт районы урнашкан явым төшем саны якынча мм таулы районнарда бу күрсәткеч мм дан да югарырак булырга мөмкин бүгенге көндә урманнар ил территориясенең ын били алар нигездә альп тауларында сакланып калган франция табигатен кеше нык үзгәрткән илнең көньягында янгыннардан урманнар нык зыян күргән урта диңгез буйларындагы кыргый үсемлекләрне кеше үстергән үсемлекләр алмаштырган илнең төньяк һәм көнбатыш районнарында чикләвек куаклыгы каен имән бөке агачы чыршы кебек агачлар үсә урта диңгез буенда пальмалар һәм цитрус агачлары терлек арасында боланнар һәм төлкеләрне аерып була альп төбәгендә кыр кәҗәләре яши урман эчләрендә кыргый кабаннар сакланган франциядә күп санлы кош төрләре яши рептилияләр сирәк очрый елланнар арасында бары тик бер агулы елан бар кара елан диңгезләрдә күпсанлы балык төрләре яши тәрәч балыгы тунец сельдь скумбрия камбала һ б франциянең милли парклар системасы тугыз парктан тора алар илнең аурупа өлешендә һәм диңгез арты җирләрдә урнашкан алар ил җиренең ын тәшкил итә елына паркларга миллион кеше килә парклар франциянең милли парклар идарәсе тарафыннан идарә ителә иң зур парк меркантур дип атала анда меңгә якын үсемлек үсә алар арасында ләп үсемлек юкка чыга торган үсемлекләр исемлегенә керә үсемлек эндемиклар б э к гасырларда франция территориясенең зур өлешендә кельт кабиләләре римллылар аларны галлар дәүләтне галлия дип атаганнар яшәгән безнең эрага кадәр елда фокиядән килгән греклар урта диңгез ярында массалия колониясенә нигез салалар хәзер бу марсель шәһәре шулай итеп ул франциянең иң борынгы шәһәре булып тора якынча шул ук чорда күп кенә кельт кабиләләре хәзерге франциянең төньяк өлешенә керә ләкин аларның бу җирләрдә таралуы безнең эрага кадәр һәм гасырларда урын ала б э к гасыр азагы гасыр утрасында галлияне римлылар басып алганнар б э гасырларда халык арасында христианлык таралган романлаштыру нәтиҗәсендә латыйн теле кельт телләрне кысрыклап чыгарды римлылар баш күтәрүне булдырмас өчен җирле халыкны миграциягә мәҗбүр иткән галлар төрле җирләргә таралган вакыт узу белән алар рим җәмгыятенә интеграцияләнгән каролинглар империясенең таркалуы нәтиҗәсендә көнбатыш франк корольлыгы барлыкка килгән гасырдан дәүләт франция дип атала башлаган урта гасыр чорында франция озак вакыт дәвамында көчсезләнгән һәм таркау булган патшаның хакимияте күбрәк административ түгел дини көчкә ия булган гасырда кенәзләр хакимияте нык көчәйгән нормандия фландрия лангедок табигате буенча аерым патшалыкларга әйләнгән король хакимияте кискен көчезләнгән гасырда викинглар франциягә даими рәвештә һөҗүмитеп торалар елда алар нормандия һерцоглыгына нигез сала гасырның азагында франция ике дистә һерцоглыкка бүленгән булган король хакмияте номиналь генә булып калган елда капетинглар династиясе хакимияткә килә капетинглар хакимлеге тәре яулары францянең үзендә дини сугышлар беренче парламент генераль штатлар чакыру һәм авиньон әсирлеге белән игътибарга лаек франция белән англия арасында булган йөз еллык сугыш нәтиҗәсендә эшләп чыгару һәм сәүдә кискен кимәйгән халык массаларының әхвале авырайган жакерия һ б халык күтәрелешләр булып үткән гасырның икенче яртысында франция икътисады аякка баскан король хакимияте ныгый барган франция президентлы унитар республика илнең төп кануны елның октябрендә кабул ителгән конституция ул бишенче республиканың хакимият оешмаларының эшчәнлеген билгели президент парламентлы идарә итү формасын раслый конституциянең кайбер маддәләре берничә тапкыр үзгәртелгән франциядә әгъзадан торган конституцион шура бар ул сайлауларны дөрес оештыру кануннарның конституциягә туры килүен күзәтеп бара ил башлыгы булып президент тора елдан башлап франция президентын туры халык сайлавы ярдәмендә билгелиләр елга кадәр президент вәкаләтләре ел дәвам иткән хәзерге вакытта президент еллык мөддәткә сайлана президент киң вәкаләтләрдән тыш конституция үтәлешен контрольдә тота илнең милли бәйсезлеге территориаль бөтенлеге һәм халыкара нормалар үтәлеше гаранты булып тора президент париждагы елисей сараендә яши елның маенда франция президенты вазифасына эмманюэл макрон кереште президент премьер министрны билгели премьер министр эчке һәм икътисади сәясәт өчен җавап бирә хөкүмәт эшчәнлеге өчен җавап тота парламентның теләсә кайсы вакытта хөкүмәткә ышанычсызлык вотумын белдерү мөмкинлеге бар гадәттә премьер министр парламентта күпчелекне тәшкил иткән фирканең вәкиле булып тора премьер министр милли җыенда кануннар кабул итүне тәкъдим итә һәм үзе аларның үтәлешен контрольдә тота ул милли саклану өчен җавап бирә президент юклыгында ул аның вазифаларын үти елның маеннан елның июленә кадәр франция хөкүмәтен эдуард филипп елның июленнән жан кастекс җитәкли франциядә канун чыгару органы икепалаталы парламент ул ике өлештән тора сенат һәм милли җыен республика сенаты туры булмаган гомум сайлау нәтиҗәсендә сайлана анда сенатор әгъзалык кыла сенатор метрополияне тәкъдим итсә сенатор диңгез арты җирләре француз җәмгыятьләре вәкилләре чит илләрдә яшәүче француз ватандашлары вәкилләре сенаторлар еллык мөддәткә сайлана елга кадәр елга милли җыен депутатлары туры гомум сайлау нәтиҗәсендә елга сайлана милли җыенда әгъза аларның метрополия вәкилләре диңгез арты җирләрен вәкиллек итә милли җыен кануннар чыгару белән шөгыльләнә ул шулай ук хөкүмәт эшчәнлеген контроль итә сенат белән килешмәү очрагында ахыргы карарны милли җыен кабул итә франция төбәккә бүленә шуларның е аурупа кыйтгасына корсика утравында урнашкан һәм калган бишесе диңгезарты төбәкләр гваделупа мартиника гвиана реюньон майотта франция төбәкләре юридик автономиягә ия түгел ләкин аларның үз салымнарны гамәлгә кертү һәм бюджетны раслау хокукы бар шуннан тыш француз җөмһүрияте составына диңгезарты территория француз полинезиясе уоллис һәм футуна утраулары сен пьер һәм микелон сен бартелеми сен мартен һәм өч аерым статуслы территория яңа каледония клиппертон француз көньяк һәм антарктик территорияләре керә франция дөньяви ил елда кабул ителгән канун буенча республика бернинди динне дә танымый аларга акча тотмый һәм субсидияләми елдан башлап бөтен франция буенча чиркәү һәм дәүләт рәсми рәвештә бүленгән елда дәүләт мәктәпләрендә дини символика йөртүне тыючы закон кабул ителә елның сентябрендә франциядә урамнарда намаз укуны тыю үз көченә керә франция законнары дингә мөнәсәбәтне ачыклау буенча сораштыру үткәрүне тыя француз статистика институтының елгы тикшеренүләре буенча католиклар ил халкының ын мөселманнар ын протестантлар ын православие тарафдарлары ын яһүд дине тарафдарлары ын һинд дине тарафдарлары ын буддизм тарафдарлары ын тәшкил иткән халык бернинди дин тотмый малайзия яки малайзия федерациясе көньяк көнчыгыш азиядәге көньяк кытай диңгезе белән аерымланган ике өлештән торучы дәүләт бу җирләрдә кешеләр бик озак вакытлардан бирле яшәсәләр дә климатның уңайлы булуы сәбәпле дәүләтчелек чагыштырмача соң барлыкка килә беренче сыйнфый җәмгыять б э кадәр мең ел элек кенә индуизм һәм буддизм диннәрен таратучы һиндлылар һәм кытайлылар үтеп кергәч кенә яши башлый һәм шул вакыттан соң бу территориядә дәүләтләр үсә башлый ләкин алар тиз арада күрше суматра ява һәм таиланд империяләре тарафыннан басып алыналар җирле кенәзләрнең тырышлыгы белән гасырда феодаль биләмәләр малакка солтанлыгына берләшәләр аның барлыкка килүе белән исламның бик тиз таралуы башлана солтанлыкның чәчәк атуы нче елда португалия колонизаторлары килү сәбәпле туктала португалиялеләрдән соң бу җирләр голландиялеләргә күчә гасырлар дәвамында бу территориядәге җохор дәүләте басып алучыларга каршы көрәшә голландиялеләр аны гасырда буйсындыралар ләкин бу өлкә инглизләр кулына күчә икенче бөтендөнья сугышы вакытында малайяны японнар басып ала сугыштан соң японнарга каршы көрәшкән җирле партизаннар бөекбританиягә каршы көрәш башлыйлар һәм нче елда малайя бәйсезлек ала малйзия штаттан һәм федераль территориядән башкала куала лумпур һәм ләбуан утрауы тора штатта идарә итү формасы монархия шуларның җидесе солтанлык солтанлыкның идарәчесе солтан негери сембелан штатының башлыгы янг дипертуан бесар перлис штатыныкы раджа титулын йөртә калган штат губернаторлык булып торалар алар белән губернаторлар идарә итә корольләр һәм вице корольләр һәр биш ел саен үз араларыннан идарә итү елына һәм олылыкка карап монархларны сайлыйлар идарә итүнең төп өлешен парламент һәм премьер министр башкара малайзия парламенты ике палатадан тора түбән вәкилләр палатасы һәм югары сенат вәкилләр палатасы туры сайлаулар ярдәмендә җыела сенат һәрбер штаттан сайланылган икешәр әгъзадан һәм президент тарафыннан билгеләнгән кешеләрдән тора вәкилләр палатасына сайлауларда җиңгән партиянең җитәкчесе премьер министр вазифасын башкара башлый аның җитәкчелегендәге федераль хакимият илнең башкарма хакимиятен тәшкил итә көнбатыш малайзиягә илнең мәйданы туры килә ярымутрау буенча төньяктан көньякка тау сыртлары сузылган көнбатыш яр буенда киң уңдырышлы ә көнчыгышында тар яр буе тигезлеге урнашкан сабах һәм саравак куе урманнары белән капланган алга киткэн елга системалары бар сабахтагы кинабалу тауы м көньяк көнчыгыш азиядәге иң биек тауларның берсе малайзиядә ел буе кызу һәм дымлы температура күбрәк ос дымлылык икътисади күрсәткечләр буенча малайзия яңа индустриаль илләргә керә япон икътисади үсеше моделен куллану чит ил капиталын һәм технологияләрен тарту алга киткән илләрнең тәҗрибәләрен куллану сәяси стабильлек малайзиягә икътисадны модернизацияләүдә иҗтимагый өлкәдә зур уңышлар китерә икътисади процесслар бишьеллык планнар ярдәмендә җайга салына эшкәрту сәнәгате тмпның алып тора моның иң мөһим тармагы электротехник җихазлар чыгару белән бәйле шулай ук химия резино техник металл эшкәртү азык төлек сәнәгате аның мөһим тармаклары булып торалар авыл хуҗалыгына тмпның нефт чыгару алып тора тмпның хезмәт күрсәтү өлкәсенә туры килә малайзия ярымутрауында төп этник группалар булып малайялылар кытайлар һәм һиндлылар тора малайялылар кытайлар һиндлылар һәм башка халыклар тәшкил итәләр мондагы халыкның ярымутрауның көнбатыш өлешендә яши сабах һәм саравак халыкның яртысын төрле этник группаларга керүче калимантан аборигеннары тәшкил итә саравакта иҗаннар меланаулылар сабахта кадазаннар мурутлар бадҗаолар шулай ук кытайлар саравакта сабахта малайялылар һәм малайзия халкы төрле мәдәният һәм дин вәкилләреннән тупланган ислам елдан бирле илнең дәүләт дине малайзия халкының млн мең кеше ы млн мең кеше бөтендөнья мөселманнарының ы ислам дине тарафдары мөселманнарның абсолют күпчелеге сөнниләр шәфигый мәзһәбе шулай ук шигыйлар әхмәдияләр суфыйлар ибадияләр бар халык буддачылык тарафдары булган кытайлар ы һинд дине тарафдарлары ы көньяк азиядән булган азчылык мөселманнар малайзиядә түләүсез еллык уку кертелгән башлангыч мәктәпне тәмамлаучыларның укуларын урта мәктәптә дәвам итәләр официаль белем бирү теле малайча шулай да кайсыбер мәктәпләрдә кытай һәм тамиль телләрен кулланалар мөселман гаиләсендәге балаларга мәҗбүри рәвештә ислам нигезләрен өйрәтәләр малайзиядә дәүләт университеты педагогик һәм техник көллият бар куала лумпурда илдәге иң өлкән малайя универститеты һәм халыкара ислам университеты банги шәһәрендә селангор шт малайзиянең милли университеты урнашкан һәрбер административ үзәкнең китапханәсе бар анда археологик һәм тарихи тикшеренүләр алып баралар малайя телендә исламга хәтле әдәбият билгеле түгел ислам үтеп кергәннән соң күп төбәкләрдә эпик һәм тарихи темаларга әсәрләр дини трактатлар хроникалар яза башлыйлар нчы елларда романнар таралу алалар испания рәсми исем испания патшалыгы исп һәм галис кат баскча көньяк аурупаның көнбатышында урнашкан зур булмаган дәүләт пиреней ярымутравының зур өлешен алып тора илнең исеме и шпаним куяннар яры сүзеннән килеп чыга көнбатышта португалия көньякта бөекбритания биләмәсе гибралтар төньякта франция андорра белән һәм африкадагы сеута һәм мелилья биләмәләре марокко белән чиктәш испания ярлары атлантик океан һәм урта диңгез белән юыла аурупа берлегенә һәм натога керә бу территориядә беренче кешеләр б э кадәр мең еллар элек барлыкка киләләр берничә мәдәният бер берсен алмаштыралар б э кадәр еллар элек монда финикиялелеә киләләр алар анда гадес хәзерге кадис шәһәре колониясен төзиләр финикиялеләр һәм греклар мондагы ибер дип аталучы югары мәдәниятлы ләкин кечкенә кабиләләр турында мәгълүмат калдыралар б э кадәр нче гасырларда монда кельтлар киләләр һәм иберлар белән кушылып кельтибер кабиләләрен барлыкка китерәләр пун сугышларыннан соң бу территорияне римлылар басып ала башлыйлар һәм август идарә иткән вакытка буйсындыралар аурупада карл габсбург идарә иткән вакытта испания изге рим империясенең үзәге һәм зур католик дәүләт була испания флоты җиңелмәс армада җимерелүе англия белән сугышта җиңелү нидерланд провинөияләрен югалту испаниянең аурупага тәэсирен бетерә филипп җитәкчелеге вакытында испаниянең куәте кимүе башлана моңа инквизиөиянеҗ тәэсире зур була нче гасырда илнең өчке тотрыксызлыгы башлана габсбургларны бурбоннар алмаштыра нчы гасырда тәмамланмаган инкыйлаб була и нче елларда бөтен инкыйлаблардан соң конституцияле монархия кала испания пиреней ярымутрауының зур өлешен урта диңгездәге балеар утрауларын атлантик океандагы канар утрауларын алыптора шулай ук төньяк африкада испаниянең суверен территориясе бар испаниянең климаты бик үзенчәлекле әгәр илнең төньяк көнбатышы аурупаның иң явым төшемле урыннарының берсе булса көньяк өлештә африка чүлләренә ошаган урыннаны күрү мөмкин испанияне швейцариядән соң аурупаның иң таулы өлкәсе итеп саныйлар таулар һәм таулыклар илнең ын алып торалар аурупадагы иң биек месета испанча өстәл яссы таулыгы илнең яртысын диярлек алып тора аның уртача биеклеге метр месетада җәй бик кызу һәм коры ә кыш салкын илнең иң зур пиреней таулар системасы көнбатыштан көнчыгышка таба кмга сузылучы берничә параллель сырттан тора ането түбәсе м пиренейның иң биек ноктасы пиреней ярымутрауының бөтен көньяк көнчыгышын тау массивларыннан һәм сыртлардан торучы кордильера бетика алып тора сьерра невада сырты биеклеге альплардан гына калыша мондагы муласен тауының биеклеге м түбәнлекләр үзәннәр илнең ын гына алып торалар иң зур тигезлек андалус тигезлеге аның буенча гвадалквивир елгасы ага илнең көньяк көнчыгышында эбро елгасы үзәнендә арагон тигезлеге урнашкан урта диңгез ярлары буенчаа тар тигезлекләр сузыла испания конституцияле монархия ил башлыгы патша хәзерге вакытта ул хуан карлос парламент исеме генераль кортеслар парламент ике палатадан тора депутатлар конгресы һәм сенат сенатта кеше бөтен сенаторлар елга сайлана ә депутатлар конгресында кеше ел хөкүмәтнең башлыгы премьер министр испаниядә барлыгы дән артык сәяси партия һәм җәмгыяви хәрәкәтләр теркәлгән иң зур партияләр испания икътисады үсеш дәрәҗәсе буенча аурупа берлеге илләре арасында финляндия алмания нидерландлар кебек алга киткән илләрдән ярыйсы калышып ләкин португалия греция кебек дәүләтләрдән алда торып урта урыннарны алып тора испания тмп үсеше буенча аурупада әпсәлүт лидер туризм һәм төзелеш икътисад үсешенә йогынты ясаучы төп тармаклар авыл хуҗалыгы эшкәртү сәнәгате алай ук алга китмәгән ләкин монда да испания аб буенча күршеләреннән алда тора чит ил инвестицияләренең килүе евро бәясе арту ипотеканың юн булуы төзелеш үсешен арттыра абның әгъзалары арасында тигезләндерү сәясәте алып баруына карамастан испаниядә бәяләр бик арзан испан гаиләсенең уртача кереме бик югары булмау сәбәпле хакимият субсидияләр йәм льготалар ярдәмендә көнкүреш товарларына бәя артмауны кулда тота испания автоном өлкәгә караган провинциядән тора шулай ук африкадагы ике автоном шәһәр бар сеута һәм мелилья испания халкының үсүе шәһәрләрдә халыкның ты яши халык тыгызлыгы кеше км испаниядән тыш дөньяда млн испан яши испания корольлеге дөньяви ил анда чиркәү рәсми рәвештә дәүләттән аерылган ил конституциясе статья дин тоту иреген игълан итә конституция шулай ук дини билгеләр буенча дискриминацияләүне тыя шул ук вакытта конституция рим католик чиркәве белән аерым мөнәсәбәтләрне таный төп дин католиклар ил халкының ы моңа карамастан елдан башлап берҗенесле никахлар рәхсәт ителгән протестантлар мең кеше православие тарафдарлары соңгы елларда артып меңгә җиткән йәхвә шаһитлары һәм мормоннар мең кеше ислам динен тотучылар млн мең кеше ил халкының ы яһүдиләр мең буддистлар мең һинд дине тарафдарлары мең бәһаилар мең мальдивлар рәсми мальдив җөмһүрияте һинд океанындагы атаулар группасында һиндстаннан көньякта урнашкан дәүләт мальдив атамасы һинд телендәге сарай дворец һәм утрау сүзләреннән ясалган мальдив җөмһүрияте һинд океанының экваториаль суларында шри ланкадан км көньяк көнбатышта урнашкан мальдиваларның территориясе мәрҗән утрауларыннан торучы атаудан гыйбарәт шуларның ике йөзендә генә кешеләр яши утраулар океаннан бик аз биеклектә торалар архипелагның иң биек ноктасы адду көньяк атауында м илнең башкаласы мале архипелагтагы бердәнбер шәһәр һәм порт архипелагка ике мең еллар элек хәзерге һиндстан һәм шри ланкадан чыгучылар килеп утыра гасырларда гарәбләр һәм фарсылар килә гасырга хәтле мальдивлылар буддизмны тотканнар ләкин нче елда монда гарәб дингә өндәүчесе килә мәхөммәд әл абдала һәм тиздән бөтен халыкны ислам динен кабул иттәргә күндерә үзе тиздән бу архипелагның солтаны була мальдивалар нче елның нчы июлендә бәйсезлек алалар башкаладагы тәртипсезлекләрдән соң нче елда каюм демократик үзгәртеп корулар үткәрергә һәм сәяси ирекне арттырырга вәгүдә бирә нче елда сәяси фиркаләр төзергә ярый башлый нче елда беренче президент сайлаулары була һәм анда мөхәммәд нәшид җиңә президент җөмһүрияте президент бөтенхалык сайлайлары белән билгеләнүче хакимият һәм дәүләт башлыгы закон чыгаручы хакимиятнең иң биек органы берпалаталы мәҗлес халык мәҗлесе мәҗлес елга сайлана һәм депутаттан тора шуларның кырык икесе халык тарафыннан сайлана ә сигезен президент билгели административ максатларда мальдив җөмһүриятенең табигый атауы административ атауга бүленә аларга исемнәр дхивехи әлифбасы буенча кушыла маледан башка һәм дистрикт халык саны мең елның июленә ел саен табигый артым күзәтелә халыкның күп өлешенә ата бабасы һиндстан пакьстан гарәп илләреннән чыккан сингал теленә якын булган дивехи телендә сөйләшәләр гасырдан бирле гарәп фарсы язуына нигезләнеп эшләнгән әлифба кулланалар укымышлы халыкның күп өлеше гарәп инглиз телләрен белә икътисади өлкәнең зур өлешен туристларга хезмәт күрсәтү тмп һәм балык тотучылык алып тора сәнәгый өлкәдә кием бүләкләр көймәләр җитештерү мөһим тармаклар авыл хуҗалыгы аз үсеш алган азык төлекнең күп өлеше чит илдән кертелә палҗмасы бананнар яшелчәләр икмәк агачы үстерәләр чит илгә балык һәм почта маркалары чыгаралар ислам мальдивларда дәүләт дине булып тора ил конституциясе нигезендә мөселманнар гына мальдивлар гражданнары булырга мөмкин бүген утрауларның барлык төп халкы сөнни мөселманнар башка дингә исламга күчкәнгә кадәр мальдивларның дине ваджраяна буддизмы булган хәзер илдә мең һинд чыгышлы легаль булмаган иммигрант яши монголия көнчыгыш үзәк азиядәге диңгезгә чыгышы булмаган төньякта русия көньякта кытай белән чиктәш дәүләт рәсми тел монгол теле язу кирил әлифбасы монгол телендә халыкның сөйләшә урта мәктәпләрдә искемонгол язуын өйрәнәләр гасыр башында таралып урнашкан монгол ырулары дәүләткә берләшүгә чираттагы омтылыш ясап карыйлар бу дәүләт тарихка хамаг монгол исеме астында кереп кала аның беренче җитәкчесе хайду хан була аның оныгы хабул хан цзинь империясенең күршедәге районнарын вакытлы җиңүгә ирешә цзинь империясе ясак түләргә мәҗбүр була шулай да хабул ханның дәвамчысын амбагай ханны дошмани татар исемле монгол ырулары соңрак татар исеме төрки халыкларга күчә әсир итә һәм чжурчжэннарга бирә алары исә ханны җәзалыйлар берничә елдан татарлар тарафыннан тимучинныңның соңрак чынгыз хан әтисе есүгәй батыр үтерелә тимучин яшьлеген бертуганнары һәм әнисе белән делун болдока тауларында үткәрә ул хакимияткә әкрен бара башта аңа үзәк монголиядәге кереитлар җитәкчесе ван хан ярдәм күрсәтә җитәрлек көч туплагач тимучин өч кәчле илне буйсындыра көнчыгышта татарларны үзенең элеккеге ярдәмчеләре кереитларны көнбатышта найманнарны елдагы мнгол җитәкчеләре җыелышы корылтайда тимучинны монголларның бөек ханы дип игълан итәләр һәм аңа чынгызхан исемен бирәләр чыңгызхан тарафыннан монгол ырулары берләштерелгәч елда монгол империясе барлыкка килә чынгызхан монголияне еллар буена идарә итә монголия мәйданы кытай идел болгарстаны урта азия иран киев русе территорияләре хисабына үсә ләкин мәдәният халыкларның төрлелеге аркасында елдан таркалу башлана монголия парламент җөмһүрияте елның февраленнән соң конституция эшли башлый илнең башлыгы туры сайлаулар нәтиҗәсендә сайлана торган президент бер кеше ике мәртәбә сайлана ала президент юк вакытта хакимият бөек дәүләт хуралы кулына күчә президент шулай ук хәрби көчләрнең иң бөек җитәкчесе закон чыгаручы әгъза булып бөек дәүләт хуралы тора ул бөтенхалык сайлауларында елга билгеләнүче әгъзадан тора бөек дәүләт хуралын рәис аның урынбасары һәм генераль сәркятиб җитәкли башкарма хакимият премьер министр тәкъдиме һәм президент белән килешеп тормышка ашыла җирле үзидарәгә аймач шәһәр район сомон хураллары керә аларның вәкилләрен елга сайлыйлар монгол улсын төрийн дуулал дархан манай тусгаар улс дайар монголын ариун голомт далай их дээдсийн гэгээн үлс дандаа энхжиж үүрд мөнхөжнө хамаг дэлхийн шударга улстай хамтран нэгдсэн эвээ бэхжүүлж хатан зориг бүхий чадлаараа хайртай монгол орноо мандуулъя өндөр төрийн минь сүлд ивээж өргөн түмний минь заяа түшиж үндэс язгуур хэл солоо үрийн үрдээ өвлөн бадраая эрэлхэг монголын золтой ардууд эрх чөлөө жаргалыг эдлэв жаргалын түлхүүр хөгжлийн тулгуур жавхлант манай орон мандтугай тәрҗемәсе бәйсез олы ватаныбыз монголның саф учагы киң колачлы гамәлләрдә мәңгегә үскән чагы дөньяның гадел илләре белән бердәмлек өчен үстерик ватанны биреп йөрәк дәртен кул көчен милли тел мәдәниятне мирас итеп тапшырыйк эшчән кыю монгол илен бәхет уңышка юллыйк ил туграсын хөрмәт итеп ил язмышына таян алгарышта чәчәк атсын яшәсен бөек ватан тулырак мәгълүмат монголия гимны мәкаләсендә монголия диңгездән м биеклектәге платода урнашкан һәм аның мәйданы км монголиядә тау массивлары һәм сыртлары күп шуларның иң зурысы илнең көнбатыш һәм көньяк көнбатышынында кмга сузылган монголия алтае аның дәвамы булып тәбәнәгрәк бердәм массив булмаган гоби алтае тора себер чиге буенча берничә сырт урнашкан хан хухэй улан тайга көнчыгыш саян төньяк көнчыгышта хэнтэй үзәк өлештә берничә мөстәкыйль сырттан торучы хангай тау массивы улан батордан көньяк һәм көнчыгыш якка кытай чигенә таба плато әкренләп түбәнәя һәм тигезлеккә күчә монголиянең көньягын көньяк көнчыгышын көньяк көнбатышын гоби чүле алып тора гобиның территориясе бертөрле түгел аның комлы кыялы ташлы тигез таулы өлешләре бар шулай ук чүлнең төрле төштә төсе дә төрлечә сары кара кызыл гобины аералар җир өсте сулары монда бик аз ләкин җир асты суларының биеклеге югары илнең елгалары тау башларында туа аларның күбесе суларын тын һәм төньяк боз океанына койган себернең һәм ерак көнчыгышның бөек елгалары иң зур елгалар селенга км керулен км онон км халхин гол кобдо һ б шуларның иң күп сулысы селенга ул хангай сыртыннан башлана һәм орхон хануй гол чулутын гол дэлгэр мурэн кебек елгалар аңа коялар бу елганын агу тизлеге секундына м аның агу тилеге зур булу сәбәпле сулар гөл кара һәм дуенлы селенга ярты елга туңа һәм аның боз калынлыгы м дан да ким түгел аның су ташуы елына ике тапкыр язын кар сулары һәм җәен яңгыр сулары күзәтелә су биеклеге м дан түбән төшми селенга байкал күленә коя көньяк һәм көнчыгыш яктагы елгалар юлларын күлләрдә тәмамлыйлар монголиядә меңнән артык даими һәм тагын да күбрәк яңгыр вакытында барлыкка килүче корылыкта кибүче күлләр бар элек монголия җирләрендә эчке диңгез барлыкка китерүче күлләр урнашкан булган хәзерге күлләр аларның калдыклары зур күлләр убсу нур хара ус нур хиргис нур илнең төньяк көнбатыш өлешендә урнашкан аларның тирәнлеге метрдан артмый көнчыгышта буйр нур һәм хух нур күлләре бар хангайның төньягындагы байкалга ошаган тектоник иңкүлектә хубсугул тирәнлеге м га кадәр күле урнашкан монголиядә кырыс кышлы коры кызу җәйле кискен континенталь климат илнең башкаласы улан баторда җәен плюс с с һәм кышын минус с с төньяк көнбатышта еллык явым төшем мм башкалада мм гына ә гоби чүле өлкәсендә явым төшем тагын да азрак монголия башкала улан баторга һәм аймакка бүленә ара хангай баян хонгор баян улэгэй булган дархан көнчыгыш көнчыгыш гоби урта гоби гоби алтай гоби сумбэр хэнтэй кобдо хубсугуль орхон увэр хангай көньяк гоби селенгин сухэ батор үзәк убсунур дзабхан монголиядә соры күмер ташкүмер вольфрам ятмалары молибден бакыр рудалары бар монголиядә тмпның ын хезмәт күрсәтү өлкәсе сәнәгать авыл хуҗалыгы инфляция алып тора тмпның үсеше эшчеләрнең ы авыл хуҗалыгында эшли эшсезлек монголиядә елда сәнәгать үсеше тәшкил итә монголиянең халкы илдәге төп дин буддачылык тарафдары ислам динен ил халкының ы тота күпчелек җирле казакълар халыкның ы шаманизм тарафдары христианнар тәшкил итә шул исәптән протестантлар католиклар православныйлар мормоннар йәһвә шаһитлары берничә дистә кеше яһүд динендә халык бер дингә дә ышанмый чыңгыз яисә чыңгызхан үзисем тимерче темуҗин яки август монголия әм бөтен урта ауразия шул заманда бөек татар иле лат кабиләләрен әм халыкларын берләштереп дөнья тарихындагы иң зур империя төзүче иң атаклы беренче патша хан император хәзерге дөньядә чыңгыз токымына караган млн тирәсе кеше яши дип баралар алар арасында казакълар татарлар руслар кытайлар монголлар әм башка халыклар бар үз гаскәрләре белән чыңгызхан кытай урта азия җирләрен басып алган монгол империясен нигезли һәм аның беренче ханы була темуҗин монгол кәбиләсендә бурхан халдун тавы онон һәм керулен елгалары эргәсендә монголиянең хәзерге башкаласы улан батордан ерак түгел урында туа аның туу вакыты ачык түгел төрле чыганакларда төрле даталар күрсәтелгән рашид ад дин язылган мэн да бэй лу китабы буенча ул елда туган юань дәүләтнең династияләре ндә ел билгеләнгән монгол тарихы китабы буенча ул кулында кан төерә белән туа бу аның киләчәктә зур юлбашчы булыуына күрсәткән аның атасы есугей тайчиут кабиләсе нойоннарының берсе һәм шулай итеп оэлунның тәүге улы була үзәк азиядән кайтканда елда чыңгызхан үлгән күмелү урыны табылмаган чыңгызханның уллары җүчи чагатай үгәдәй толуй империянең варислары булып калганнар аның оныгы җүчинең улы бату хан чыңгызханның буйсындыру сәясәтен көнбатышта дәвам иткән нидерланд патшалыгы нидерланд нидерл көнбатыш аурупада урнашкан дәүләт нидерланд төньяк диңгез белән юыла км нидерланд күршеләре алмания км һәм бельгия км илнең башкаласы булып амстердам санала ләкин дәүләтнең парламенты һәм хөкүмәте һаага шәһәрендә урнашкан роттердам илнең иң зур порты шулай ук ул дөньяның иң зур портлары арасында тора ә утрехт ил тимер юлларының үзәге һаага амстердам утрехт һәм роттердам шәһәрләре рандстад дип исемләнгән агломерацияне төзиләр анда якынча млн кеше яши кариб диңгезендә урнашкан аруба утравы һәм нидерландның антиль утраулары белән берлектә нидерланд нидерланд патшалыгы дип исемләнгән дәүләтне төзиләр патшалык әгъзалары арасында мөнәсәбәтләр нидерланд патшалыгы хартиясе нидерл белән көйләнә бу хартия нче елда кабул ителде нидерландны еш кына голландия дип атыйлар ләкин бу исем дөрес түгел чөнки төньяк һәм көньяк голландия бары тик нидерландарның провинциясеннең икесен генә тәшкил итә ләкин бу өлкәләр иң алга киткән провинцияләр булу сәбәпле голландия исеме гадәткә төште аурупа берлегенә керә нидерландта инде соңгы боз чорыннан башлап кешеләр яшәгәннәр кеше эшчәнлегенең иң иске эзенә мең ел беренче кешеләр аучылар булганнар һәм шулай ук азык төлек җыеп гомер кичергәннәәр римлылыр килгәндә нидерландта алман кабиләләре яшәделәр тубантлар канинефатлар һәм фризлар монда инде безнең эрага кадәр елында килделәр рим империясе вакытында нидерландның көньяк өлеше римлылар контроле астында булды урта гасырларда аскы илләр хәзерге нидерланд һәм бельгия изге рим империясенә кергән төрле графлык һәм герцоглыклардан торды гасырда габсбурглар нәселе ярдәмендә алар бер дәүләткә берләштерелгән испан патшасы филиппа дәүләтне үзәкләштерергә торышты ләкин вильгельм оранлы җитәкләгән инкыйлаб ярдәмендә дәүләтнең бәйсезлеге игълан ителде рәсми рәвештә бу бәйсезлек бары сиксәнъеллык сугыштан соң гына танылды еллар гасыр башында француз окупациясе беткәч нидерланд оран нәселе җитәкчелегендәге патшалыкка әйләнделәр елда бельгия рәсми төстә нидерландтан чыкты һәм бәйсез патшалык булды люксембург бәйсезлекне елда алды либераль сәясәтчеләр басымы астында елда дәүләт конституцион монархлы парламент демократиясенә әйләнде әлеге сәяси халәт фашист окупациясе чорыны санамыйча хәзерге көнгә кадәр дәвам итә беренче дөнья сугышы вакытында нидерланд нейтралитетны сакладылар ләкин икенче дөнья сугышы вакытында ел өчендә алмания көчләре астында булдылар алман окупациясе вакытында роттердам хөҗүмгә ия булды аның нәтиҗәсендә шәһәрнең мәркәзе тулысынча җимерелде сугыштан соң ил америка кушма штатлары ярдәме белән тиз үсә башлады шуңа күрә нидерланд тиз индустриаль дәүләт була алды сәяси бәйсезлекне элеккеге колонияләр индонезия һәм суринам алдылар индонезия төркия марокко суринам илләренән зур иммиграциягә күрә нидерланд зур мөселман халкы белән бай булды нидерланд тыгызлыгы буенча аурупаның иң зур илләренән берсе рәсми төстә буларак илнең башлыгы патша ләкин чынбарлыкта хакимият премьер министр кулында елларда нидерланд патшабикәсе борынгы оран династиясеннән беатрикс елдан анын өлкән улы виллем александр нидерланд короле тәхет варисы виллем александрның өлкән кызы кристина амалия елдан елга кадәр нидерланд патшалары бары тик хатын кызлар булды еш кына патшалар үз урыннарын яшьрәк кешеләргә бирәләр беатрикс та моны эшләде чынлап алганда патша сәяси сорауларга тими бары тик рәсми церемонияләрдә китнаша ләкин аның яңа хәкүмәтнең формалашуда зур йогынтысы бар канун чыгару органы генераль штатлар алар ике палатадан тора беренче урын һәм икенче урын уңайлы яклар югарыклассификацияле һәм күптелле эшчеләр шәп инфраструктура бөтен дөнья буйлап эшләгән һәи кебек зур концернлары түбән инфляция елда һәм түбән эшсезлек тискәре яклар салымнарның өчтән бере социаль түләүләргә бара нидерландта заманча постиндустриаль икътисад бар иң мөһим яклар беренче һәм алтынчы куплетлары вилһелм җыры тәрҗемәсе вилһелм ван нассаумын халкым каны кал е бемдә ватаныма биргән анттан ваз кичмәм гом е ремдә асыл зат оран угланы тугры намусыма испан кыйралына бары хөрмәт кылам гына калканым син терәгем син кодрәтле газиз аллам гаҗиз итмә мине тәңрем сиңа гына таянам хак тарафта булырмын мәңге синең колың бетсен йөрәкне халкымны телгәләгән золым нидерланд дәүләт дине булмаган дөньяви дәүләт әмма илдә дин тоту иреге бар илдә христианлык өстенлек итә христианнарга млн мең кеше керә аларның млн меңе католиклар протестантлар нигездә кальвинистлар һәм лютераннар млн мең кеше иммигрантлар исәбенә мөселманнар саны мең кеше тәшкил итә мөселманнар нигездә эре шәһәрләрдә яши илдә яһүд җәмгыяте элек электән булган хәзерге вакытта мең кеше исәпләнә һинд дине тарафдарлары кеше буддачылар антарктида арктиканың киресе җир шарының иң көньягында урнашкан кыйтга антарктиданың үзәге якынча көньяк географик полюсы белән бер ноктада антарктида көньяк океан сулары белән юыла элек бу океанны һинд тын һәм атлантик океаннар буларак карадылар кыйтга мәйданы км антарктида үз табигатенең кабатланмас булуы белән бердәнбер һәм гаҗәеп кыйтга поляр тикшеренүчеләр аңа җансыз кешесез серле ак бозлык материгы дип исем биргәннәр кышын анда поляр төннәр ә җәен поляр көннәр күренеше була кояш чыгу һәм бату күренешен елына фәкать бер генә тапкыр күзәтеп була антарктида җирнең иң биек һәм иң салкын материгы анда җирдәге төче суның ы тупланган антарктида җирнең иң көньягына урнашкан кыйтга ул тулысынча диярлек көньяк поляр түгәрәк читләрендә ята антарктиданы һәм аның янындагы утрауларны шулай ук к к нең ына кадәрге океан өлешен берләштерүче көньяк поляр өлкәне антарктика дип атыйлар антарктида елда ф ф беллинсгаузен һәм м п лазарев җитәкчелегендәге восток һәм мирный корабларында беренче рус антарктик экспедициясе вакытында ачыла материк бөтенләе белән диярлек бозлык капламы белән капланган аның калынлыгы уртача чамасы ә көнчыгышта га кадәр җитә материкның бозны да исәпкә алганда уртача биеклеге антарктида өслегенең өчтән бере чамасы океан өсте тигезлегеннән түбәнрәк урнашкан бозлык астында тау тезмәләре һәм массивлары бар көнбатыш антарктида нык тармакланган антарктика ярымутравы һәм кыйтганың көнбатыш кырые буйлап таулар төзелеп киткән монда кыйтгадагы иң биек тау массивы һәм иң тирән иңкүлек урнашкан материкның кырыенда росс диңгезе утрауларының берсендә хәрәкәт итүче эребус вулканы бар антарктиданың климаты бик кырыс анда хәтта җәен дә тәүлеклек уртача җылылык с дан югары күтәрелми ә кышын с дан да түбәнрәк була җирдәге иң түбән температураны с антарктидадагы восток станциясендә төркиләр җәен антарктида кояш җылысын экваториаль өлкәләргә караганда да күбрәк ала ләкин бу җылылыкның ы кар һәм бозлар тарафыннан чагылып кире кайтарыла җәй бик кыска була яр буенда җылылык с ка кадәр күтәрелә босния һәм герцеговина босна һәм һерцеговина бүснә һәрсәк босния хакында беренче яхшы сакланган искәртмә империя белән идарә итү исемле хезмәттә ясалган һәм еллар арасында константин тарафыннан язылган сәяси географик белешмәлек анда кечкенәҗир юнан телендә босона дип атала бу исем гидроним босна елгасыннан нигез ала антон майер фикеренчә босна исеме юнан телендәге тамырыннан килә ала мәгънәсе агым су дигәнне аңлата яки һерцеговина исеме алман телендәге сүзеннән ерцогның җире булып чыга степан вукчич дигән босния магнатының исеменнән алынган госманлы империясе бу җирдә идарә иткән вакытта аны баштан һерцоговина сәнҗагы дип атыйлар соңрак һерцоговина әйәләте дип әйтелә һәм инде елларда аны босна һәм һерцеговина исеме белән таный башлыйлар осна көнбатыш балканнарда урнашкан төньякта һәм көнбатышта хорватия белән км көнчыгышта сербия белән км һәм көньяк көнчыгышта каратау белән км чикләшә километрга якын яр юлы бар ул неум шәһәрен чолгап ала илнең исеме ике төбәктән нигез ала босна һәм һерцоговина алар арасындагы чик бик төгәл түгел территориянең биштән дүртен төньяктагы босна төбәге алып тора калган көньяк җирләрдә һерцеговина урнашкан ватикан шулай ук ватикан дәүләт шәһәре атамасы да кулланыла италия белән ассоциациядә булган рим эчендә урнашкан кәрлә дәүләт анклав дөньяда иң кечкенә дәүләт дәүләтнең исеме калкулыгының атамасындагы күрәзә итү урыны сүзеннән килә ватиканның халыкара хокуктагы статусы изге тәхетнең ярдәмче суверен биләмәсе рим католик чиркәве югары җитәкчелегенең рездиденцияләре ватиканның суверенитеты мөстәкыйль милли түгел ул изге тәхеттән суверенитетыннан чыга башкача әйткәндә аның чыганагы ватикан халкы түгел ә папа тәхете чит илләрнең дипломатик миссияләре ватикан шәһәр дәүләтендә каршында түгел изге тәхет каршында кабул ителә илчелекләр һәм вәкиллекләр ватиканның территориясе әз булганга римда урнашканнар шул исәптән римныкы да шуңа күрә италия илчелеге үз башкаласында урнашкан изге тәхет ватикан түгел бмо белән елдан бирле хезмәттәшлек итә ә елдан ул бмоның даими күзәтчесе елның июнендә бмо каршындагы изге тәхет миссиясенең хокуклары киңәйтелә моннан тыш ел августында ватикан интерпол белән даими хезмәттәшлек башлый ватикан шәһәр дәүләте римның төньяк көнбатышында тибр елгасыннан берничә йөз метр ераклыкта ватикан калкулыгында урнашкан һәр яктан ватикан италия территориясе белән уратып алынган дәүләт чигенең гомуми озынлыгы чакрымга тигез моннан тыш латеран килешүләре нигезендә ватиканга күпмедер күләм экстратерриториальлек хас кайбер базиликалар курия һәм диоцез офислары һәм кастель гандольфо читтә урнашкан борынгы антик чорларда ватикан җирләре буш булган чөнки борынгы римда бу урын изге дип саналган елда христианлык ныклап урнашкач изге петр кабере урыны дип фараз кылынган урында константин базиликасы төзелә һәм шул чорлардан монда халык урнаша башлый гасыр урталарында барлыкка килгән папа дәүләтенә аппенин ярым утравының шактый өлеше керә ләкин елда ул италия корольлеге тарафыннан юкка чыгарыла ватикан дәүләте хәзерге формада елның февралендә муссолини хөкүмәте белән төзелгән латеран килешүләре нигезендә барлыкка килә ватикан изге тәхет тарафыннан идарә ителә торган абсолют теократик монархия изге тәхетнең үз кулларына тулысынча канун чыгару башкарма һәм хөкем итү хакимиятләрен туплаган суверены булып гомерлеккә сайланучы рим папасы тора папаның үлеменнән яки ваз кичүеннән соң һәм конклав чорында идарәче вазифаларын камерленго башкара башкарма хакимият өчен дәүләт сәркатибе җаваплы ватикан белән изге тәхет төзи торган папа комиссиясе идарә итә аны губернатор җитәкли комиссия ел эшли изге тәхетнең баш административ оешмасы рим куриясе папа карарларын үтәү һәм курия өстендә күзәтчелек белән дәүләт сәркатиплеге шөгыльләнә аның җитәкчесенә дәүләт сәркатибенә дөньяви суверенитет өлкәсендә барлык вәкаләтләр бирелгән елдан дәүләт сәркатибе булып кардинал пьетро паролин тора киңәшләшү органнары дөнья җыены кардиналлар коллегиясе һәм епископлар синоды франциск рим папасы булгач изге тәхетнең шактый оешмаларына үзгәрешләр кертелүе мөмкинлеген хәбәр итә ватикан икътисады планлы һәм ул коммерциягә корылмаган табыш чыганагы беренче чиратта бөтен дөнья католикларының сәдакалары икенче чыганак ватикан банкы дин эшләре институты ул халыкара операцияләр белән шөгыльләнә ватикан төрле илләрдәге католик чиркәүләреннән килүче взнослар дин тотучыларның иганәсе туризмнан килгән табыш һәм басма продукцияне сату хисабына яши маркалар чыгару да шактый зур табыш китерә елны бу өлкәдә эшчәнлек млн евро табыш чыганагы була ватиканның аурупада көньяк америкада эре күчемсез мөлкәте бар ул халыкара банклар һәм монополияләр белән хезмәттәшлектә дәүләт төрле илләрдәге сәнәгый компанияләргә инвестицияләр ясый ватикан бюжеты миллион акш долларыннан тора ватиканның бөтен халкы изге тәхет багынчылары аларның һәрберсенә дәүләт сәркатиплегеннән паспорт тапшырыла ватикан ватандашлыгы изге тәхеткә хезмәт итү нигезендә генә барлыкка килә һәм ватиканда хезмәт эшчәнлеге тәмамлану белән туктатыла ул мирас булып күчми һәм туу факты буенча да алынмый латеран килешүенең нчы маддәсе буенча әгәр берәр зат ватикан гражданины булудан туктаса һәм башка бер дәүләтнең ватандашы булмаса аңа италия гражданлыгы бирелә этник яктан халыкның күпчелеге италиялеләр тирәсе швейцариялеләр бар алары гвардия әгъзалары ватиканда көн саен гә якын италияле кешеләр хезмәт куя ләкин алар дәүләттән читтә яшиләр дәүләт телләре латин теле һәм итальян теле ватиканда яшәүче барча кеше католикчылык динендә ватиканда бөтен дөньяга билгеле архитектура һәм мәдәният шедеврлары изге петр җәмигы ватикан музейлары шул исәптән сикст капелласы ватикан китапханәсе һ б урнашкан ватикан үзенең фонды аша латин теленең саклаучысы булып тора бу фонд эшчәнлеге кысаларында даими рәвештә латин телендәге неологизмнар сүзлеге бастырыла ай җирнең бердән бер табигый иярчене кояш системасы планеталарының иярченнәреннән зурлыгы буенча бишенче урында тора планета зурлыгына карата беренче урында ай кабык өске мантия урта мантия аскы мантия һәм төштән гыйбарәт атмосфера юк безнең эрага кадәр гасырда гиппарх айның күктәге хәрәкәте буенча тикшеренүләр алып барса инде безнең эраның гасырында аның теориясен астроном клавдий птолемей үстерә һәм альмагест дигән хезмәт яза елда галилей телескоп уйлап тапкач айны өйрәнүдә зур прогресска ирешелә ә елда джованни риччиоли айның беренче картасын төзи шушы ук галим айдагы кратерларга билгеле шәхесләрнең исемнәрен бирә башлый астрономик күзәтүләрдә фото графияләр файдаланыла башлагач гасырның урталарыннан айны өй рәнүнең яңа чоры башлана бу инде җентекле фотосурәтләр буенча җир юлдашының өслеген бөртекләп ана лизлау мөмкинлеге бирә ә елда пьер жансен айның фотографик атласы н төзи космик эра башлангач ай турындагы мәгълү матлар шактый тулыланды андагы туфракның составын җиргә алып кайтып өйрәнделәр айның арткы ягының да картасы төзелде айга иң беренче булып планетаара луна автоматик станциясе елның сентябрендә барып җитте шул ук елда луна айны әйләнеп очып үтеп аның арткы җирдән күренми торган ягын фотога төшерде дөнья тарихында айга иң беренче булып йомшак төшеп утыру миссиясен елның февралендә советлар иле нең луна автоматик станциясе тормышка ашырды һәм шулай ук дөнья да беренче булып айның панорамасы фотоларын җиргә тапшырды ә икенче көнне февральдә ссрбның бар лык киң күләм мәгълүмат чаралары совет фәне һәм техни касының яңа һәм искиткеч казанышы турында бөтен дөньяга хәбәр таратты елның февралендә мәскәү вакыты бе лән сәгать минут секундта гыйнварда очырып җибәрелгән луна автоматик станциясе ай өслегенә аның давыллар океаны районында рейнер һәм марий кратерларыннан көнба тыштарак йомшак итеп төшеп утырды совет модуленең авырлыгы килограмм була эченә элем тәнең теле һәм радиосистемалары идарә кондиционер җи һаз лары энергия чыганаклары һәм камералар урнаштырыла тәүлек очканнан соң төшеп утыруга секунд һәм айга чакрым кала секундына метр тизлек белән очкан модульне акрынайту җайлан масы эшкә кушыла аппаратның ай өслегендәге актив гомере сәгать минут секунд дәвам итә шушы вакытта гомум дәвамлылыгы сәгать минут булган җиде радиосеанс оеш тырыла җибә релгән фотоларда ай өслегендә нинди туфрак булуы метрга кадәр офык аермачык күренә ә телевизион тапшырулар юлдаш өслеге төрле дәрәҗәдә яктыртылган вакытта дүрт тапкыр үткәрелә болар ай өслеге структурасы турындагы фаразларны расларга микрорельефны чокыр һәм ташларның рәвешен һәм зурлыгын җентекле өйрәнергә ай өслегенә махсус аппарат белән төшеп утыру мөмкин дигән нәтиҗә ясарга мөмкинлек бирә шулай итеп нчы еллар уртасында җиһанны үзләштерү дә акшның ссрбдан күпкә калышуы аңлашыла шуннан президент дж кеннеди кешенең айга аяк басуы елга кадәр булачак дип белдерә һәм наса айга кеше очыру буенча берьюлы берничә программа өстен дәге эшен активлаштыра ул прог раммаларның иң уңыш лысы аполлон дип атала ел ның де каб рендә астронавтлы аполлон айны урап очып кайта елның маенда айга төшми генә аполлон белән репетиция ясап кайткач шул ук елның июлендә аполлон белән очкан астронавтлар беренче булып айга аяк баса июльдә ай өслегенә беренче булып баскан кешенең исеме билгеле була нил армстронг башта икенче булып эдвин олдрин төшә экипаж ның өченче әгъзасы майкл коллинз орбиталь модульдә кала бу җиһан сәфәреннән алар җиргә килограмм туфрак алып кайта моннан соң инде айга советлар союзын нан да америкадан да очышлар бик күп була айның туфрагын кешеләр кулы белән җыеп түгел автоматик аппарат үзе алып кайтуы елның сентябрендә безнең луна станциясе өлешенә төшә шул ук елның ноябрендә дөньяда иң беренче планетаход безнең луноход ай өслегенә төшерелә һәм уңышлы эшләп китә акш үзенең аполлон ә ссрб луна проектларын япкач җиһан бераз тынып калган иде ләкин гасыр башында кытай айны өйрәнү генә түгел луноход һәм экспеди цияләр җибәреп анда даими эшләү че базалар төзергә ният ләү программасын да игълан иткәч башка космик державалар янә йокыларыннан уянды киләчәктә айга экспеди цияләр оештырырга планнары турында русия европа һиндстан япония белдерделәр ә елда президент дж буш акшның елга айда беренче базалар төзүгә юнәлтелгән созвездие программасын гамәлгә ашыра башлавы турында игълан итте ләкин елдан ул программаны барак обама кире какты япония исә киләчәктә айны роботлар ярдәмендә өйрәнергә планлаштыра русия башта айны луна глоб автоматик стан цияләре аннары һәм елларда луна ресурс һәм луна ресурс луноходлары белән өйрәнүне алар җыйган туфракны елда луна ресурс белән алып кайтуны үз эченә алган күпэтаплы программа башлаячак аннары инде елларда космонавтларын экспедицияләргә җибәрә чәк әлеге вакытта илебездә энтузиаст инженерлар тарафыннан төзелүче спутник та бәлки шушы программага кушылып китәр буа районы татарстан республикасы составындагы административ территориаль һәм муниципаль берәмлек муниципаль район ул төбәкнең көньяк көнбатышында урнашкан район территориясе авыл һәм шәһәр җирлегенә берләштерелгән торак пунктны үз эченә ала ел башына халык саны кеше тәшкил итә по состоянию на начало года численность населения составляет человек административ үзәге буа шәһәре соңрак шәһәр булган авыл елдан бирле билгеле районның мәйданы км тәшкил итә рельефы метр биеклектәге калкулыклы тигезлектән гыйбарәт иң зур елга зөя урман дала зонасы чигендә урнашкан аның кушылдыклары карлы бола чынлы урманнар гектар җир били климат уртача континенталь ул терлекчелек һәм игенчелек өчен уңай шартлар тудыра буа районы территориясендә археология һәйкәле урнашкан район гербы һәм флагы буа район советының елның июнендә кабул ителгән карары белән расланган ясау белән татарстан республикасы президенты каршындагы геральдика советы белән берлектә россия геральдистлар берлеге шөгыльләньгән буа районы территориясе күп гасырлар дәвамында төбәкне күчмә халыклар яуларыннан саклаган бу гербта тешле сызык белән күрсәтелгән башаклар авыл хуҗалыгын яшел кыр бай табигатне сәламәтлек һәм тормыш үсешен чагылдыралар алтын төс бай уңыш муллык тотрыклылык һәм хөрмәт символы булып тора кояш районның чик буе торышын һәм аның республиканың көньяк көнбатышында урнашуын ассызыклый төргәк буа җиренең бай тарихына күренекле җирле язучыларның шагыйрьләрнең рәссамнарның һәм сәясәтчеләрнең бай тарихына ишарәли көмеш төс чисталык камиллек тынычлык һәм үзара аңлашу символы булып тора зәңгәр төс җирле халыкның абруен һәм рухын чагылдыра буа районы флагы герб нигезендә эшләнгән киңлеге булган турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт ул ак сызык буенча яшел һәм зәңгәр полосаларга бүленгән өске өлешендә кояш чыгуы аскы өлешендә төргәк һәм башак сурәтләнгән хәзерге буа районы территориясендә беренче тораклыклар таш гасырда якынча б э к меңъеллыкларда элек барлыкка килгән урта гасырларда биредә сөрүлек белән шөгыльләнүче имәнкискә культурасы йөртүчеләре яшәгән идел буе болгары чорында бу өлкәдә берничә дистә тораклык була район үзәге буа шәһәре аның урынында беренче тораклыклар гасыр урталарына таба барлыкка килә елның сентябрендә архангельск авылына императрица екатерина указы нигезендә шәһәр статусы бирелә район территориясе елга кадәр сембер губернасының буа өязенә елларда татарстан ассрның буа кантонына керә район мөстәкыйль берәмлек буларак бөтенроссия үзәк башкарма комитеты президиумы карары белән елның августында оештырыла елда территориягә юкка чыгарылган чынлы районының бер өлеше елның февралендә чүпрәле кайбыч һәм апас районнарының бер өлеше кушыла кантонның гомуми мәйданы км тәшкил итә чүпрәле районы елда чыгарыла буа районы елның гыйнварындагы трз номерлы төбәк законы белән оеша шәһәр шартларында буа шәһәре район халкының ы яши районда нигездә татарлар чуашлар руслар яши буа муниципаль районында авыл бар алар шәһәр һәм авыл җирлекләренә берләштерелгән район территориясендә шикәр заводы татспиртпром ның буа филиалы әхмәт электромеханика заводы буа машина төзелеше заводы татарстан сөте филиалы буа май сыр комбинаты вираж буа хуҗалыкара төзелеш оешмасы буа пмк гидросервис буа газы кебек сәнәгать предприятиеләре урнашкан районның күпчелек эре предприятиеләре азык төлек сәнәгатенә карый сәнәгать предприятиеләренең күбесе административ үзәктә һәм лашчы тимер юл разъезды бистәсендә урнашкан елның беренче яртысында млрд сумлык товар читкә җибәрелгән чагыштыру өчен ел дәвамында сумма млрд сум тәшкил иткән район татарстанның идел алды табигый икътисади зонасына керә республиканың иң яхшы аграр районнары өчлегенә керә буа районында терлекчелек чөгендерчелек ашлык җитештерү һәм дуңгызчылык үсеш алган авыл хуҗалыгы җирләренең мәйданы мең га тәшкил итә шуның мең га сөрүлек җирләре игелә торган төп культуралар сабан һәм көзге бодай арыш арпа борчак шикәр чөгендере территориядә агрофирма фермер хуҗалыгы җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять бер ачык акционерлык җәмгыяте һәм бер җитештерү авыл хуҗалыгы кооперативы эшли авыл хуҗалыгы предприятиеләре арасында чернов исемендәге нива дружба авангард вамин буа коммуна бола тинчәле рунга буа чураково чиркен кыят ширкәтләре бар елның беренче яртыеллыгында авыл хуҗалыгының тулаем продукциясе млрд сум тәшкил иткән ә елда бу күрсәткеч млрд сум тәшкил иткән республика дәүләт статистикасы федераль хезмәте хисапына караганда елда млн сум инвестиция җәлеп ителгән бюджет акчаларыннан һәм кече эшмәкәрлек субъектлары керемнәреннән тыш елда млн буа казаннан км ераклыкта урнашкан район территориясе буйлап ульяновск зөя тимер юл линиясе казан ульяновск буа тәтеш буа ялчык автомобиль юллары уза аеруча саклана торган территорияләрнең мәйданы га тәшкил итә шуларның га зөя буйлары тыюлыгына туры килә декабрист в п ивашев исемендәге туган якны өйрәнү паркы зур тельца елгасы үзәнендәге яңа тинчәле байбак колониясе һәм карлы елгасы үзәнендәге үти байбак колониясе район табигать һәйкәлләре булып тора районда гомуми белем бирү учреждениесе һөнәри училие балалар бакчасы һәм өстәмә белем бирү учреждениесе эшли спорт инфраструктурасын урынга исәпләнгән стадион арктика боз сарае спортзаллар укчылар тирлары дельфин спорт комплексы арктика батыр һәм юность балалар яшүсмерләр спорт мәктәпләре тәкъдим итә мәдәният өлкәсендә район мәдәният йорты буа дәүләт драма театры клуб китапханә музей мәктәп яны музее эшли елдан байрак район газетасы рус һәм татар телләрендә елдан ялав чуаш телендә дубляжы чыга елда буа дулкыннары җирле телерадиокомпаниясе ачыла татарстан республикасы президенты татарстан республикасының дәүләт башлыгы иң югары урындагы заты татарстан конституциясе татарстан республикасы президенты татарстан республикасында кеше һәм граждан хокукларын һәм ирекләрен яклаучы татарстан республикасы конституциясе һәм законнарының шулай ук татарстан республикасының халыкара килешүләренең русия федерациясе дәүләт хакимияте органнары белән татарстан республикасы дәүләт хакимияте органнары арасында үзара эшләр бүлешү һәм вәкаләтләр алмашу турында русия федерациясе һәм татарстан республикасы шартнамәсенең һәм татарстан республикасы белән русия федерациясе субъектлары арасында төзелгән шартнамәләрнең үтәлешенә гарант булып тора татарстан республикасы президенты татарстан республикасы президентына вәкаләтләр бирү русия федерациясе президенты тәкъдиме буенча федераль законнарда һәм татарстан республикасы конституциясендә каралган тәртиптә татарстан республикасы дәүләт советы тарафыннан гамәлгә ашырыла татарстан республикасы президентына вәкаләтләр бирү турында татарстан республикасы дәүләт советы карары аны яклап татарстан республикасы дәүләт советы депутатларының билгеләнгән саныннан яртысыннан күбрәге тавыш бирсә кабул ителгән дип санала татарстан республикасы президенты вәкаләтләре чоры биш ел татарстан республикасында президент хакимияте символы татарстан республикасында президент хакимияте символы булып татарстан республикасы президенты штандарты флагы тора татарстан республикасы президенты штандарты флагы яшел ак һәм кызыл төсләрдәге татарстан республикасы дәүләт флагы төсләре горизонталь полосалы квадрат тукымадан гыйбарәт ак полоса тукыма киңлегенең өлешен били һәм тигез киңлектәге яшел һәм кызыл төсләрдәге полосалар арасында урнашкан монда яшел полоса өстә кызылы аста урын ала тукыманың үзәгендә татарстан республикасы дәүләт гербының төсле сурәте ясалган тукыма алтын төсендәге бахрома белән әйләндереп алынган татарстан республикасы президенты штандарты флагы сабына татарстан республикасы президентының фамилиясе исеме һәм атасының исеме һәм аның әлеге постта торуы даталары гравировкалап язылган алтын төсендәге тактачык беркетелә татарстан республикасы президенты штандартының флагының оригиналы татарстан республикасы башкаласы казан шәһәрендәге кремльдә татарстан республикасы президенты резиденциясендә аның эш кабинетында даими урын ала татарстан республикасы президенты ант иткәннән соң татарстан республикасы президенты штандартының флагының дубликаты татарстан республикасы башкаласы казан шәһәрендәге кремльдә татарстан республикасы президенты резиденциясе өстендә күтәрелә һәм анда даими тора татарстан республикасы президенты штандарты флагы дубликаты шулай ук татарстан республикасы президенты анда булганда башка резиденцияләр өстендә дә күтәрелә татарстан республикасы президенты штандарты флагы дубликаты татарстан республикасы президентының башка эш кабинетларында да урнаштырыла шулай ук ул рәсми церемонияләр чаралар рәсми вазыйфалар уздырган урыннарда урнаштырылырга мөмкин төп мәкаләләр дуслар телесериал сезоннарның исемлеге дуслар телесериал эпизодларның исемлеге сериал алты дусның тормышына багышланган иркәләп бозылган рэйчел грин дженнифер энистон аш пешерүче моника геллер кортни кокс аркетт офис эшмәкәре чендлер бинг мәттью перри актр джо триббиани мэтт леблан палеонтолог росс геллер дэвид швиммер җырчы фиби буффе лиза кудроу рэйчел грин дженнифер энистон тулы исем рэйчел карен грин рэйчел популяр кыз ул бай гаиләдә туды һәм чын тормыш турында әз нәрсә белә ике кыз кардәшләре бар эми һәм джил сериалның беренче эпизодында рейчел үз туеннан чабып китә һәм үз мәктәп дустында моника геллерда яши башлый соңарак ул мода дөньясында карьера эшли рэйчелда күп егетләр булган ләкин беренче сезоннан башлап соңгысына кадәр сюжет аны росс белән бәйли сигезенче сезонда ул росстан эмма исемле бала таба моника геллер кортни кокс аркетт тулы исем моника геллер моника росса геллерның кыз кардәше үз бала чагында ул бик юан булган һәм бу сәбәпле ул нык борчылган ләкин сериал вакыты башына ул ябыкты моника аш пешерүче булып эшли ул бик чисталыкны һәм тәртипне ярата моникада күп егетләр булган ләкин нык мөнәсәбәтләр аның бары ти ике кеше белән булды ричард белән аның ата ананың дусты һәм чендлер белән җиденче сезонда ул аңа өйләнә фиби буффе лиза кудроу тулы исем фиби буффе хэнниган фибиның үткәне бик кызык һәм ул сюжет барышында ачыклана аның әнисе фибины апасы белән дусларга калдыра әтисе гаиләдән чабып китә аларны алган әни үз үзенә кул сала ә үгү әтиләре исә төрмәгә утыра сериал башында ул дәү әнисе белән тора ә беразданрак үз туган әнисен һәм әтисен таба үз яшьлегендә ул кайсы бер вакыт урамда яшәде фибиның игезәк апасы бар урсула ләкин алар сөйләшмиләр фиби массажист булып эшли һәм гитарада уйный сериалның соңгы сезоннарында фиби майк белән таныша соңгы сезонда ул аңа кияүгә чыга джо триббиани мэтт леблан тулы исем джозеф фрәнсис триббиани кече джо итальян америкалы гаиләдә туган аннан башка гаиләдә җиде кыз бар сериалда джо гадәти актр булып күрсәтелә ул факыйр әзбелемле һәм гел эшне эзли шул ук вакытта ул бик чибәр һәм хатын кызларда популяр булганлыкны гел куллана бөтен сериал барышында аның даими эше юк ул рекламаларда сериалларда фильмнарда төшә ләкин даими рольны таба алмый чендлер бинг мәттью перри тулы исем чендлер мюриэл бинг чендлер эротик романнар язучысы нора тайлер бинг һәм гомосексуалист әтисе чарльз бинг гаиләсендә туа чендлерның күп комплекслары бар шуңа күрә ул гел көлә чендлерның эше биремнәр анализы һәм реконфигурация һәм бу сферада ул зур уңышлар эшли ләкин сериал ахырында ул үз эшеңне ташлый һәм реклама бизнесына китә чендлер мәхәбәттә бик үк уңышлы бармый чынлап әйткәндә аның ике нык романы булган дженис һәм моника белән сериалның нче сезонда ул моникага өйләнә росс геллер дэвид швиммер тулы исем росс юстас геллер росс мониканың абые һәм аларның ата ананың яраткан баласы ул бик хөрмәтле палеонтолог белем докторы ул башта музейда эшләде ә соңынан университетта укытты мәхәбәттә ул уңышлы түгел хатын кызлар белән танышырга килеп чыкмый шуңа карамастан ул өч тапкыр өйләнде һәм шуңа кадәр үк аерылды емәктәп чагыннан ул рэйчелга гашыйк булган һәм аларның мөнәсәбәтләре сериада мөһим сюжет линиясе россның ике баласы бар малай бэн һәм рэйчелдан эмма исемле кыз сериалда бу йолдызлар катнашалар каналы дуслар сериалын нчы елларның иң мөһим вакыйгалар исемлегенең бишенче урынына урнаштырды сериал шулкадәр популяр булды ки хәтта аның ахырына алты төп геройның актерлары һәр сериал өчен млн доллар алган барлык мәзәкләр арасында боларны аерып чыгарга була ун ел дәвамында сериал күп бүләкләр алды болгария җөмһүрияте кайчакта болгарстан бол република българия аурупада урнашкан дәүләт аурупа берлегенә һәм натога керә хәзерге болгария җирләрендә яшәгән иң борыңгы милләт траклар дип санала безнең эрага кадәр гасырда траклар җирләре рим империясенә кергән һәм тракия белән мизия арасында бүленгән берничә гасыр элек траклар грек телен өйрәнгәннәр иң беренче болгар дәүләте бөек болгар иле булган аның башкаласы фанагория ә нигез салучысы кубрат кубрат үлгәч дәүләт таркалган бер легенда яши кобрат үзенең үлеме алдыннан улларына бердән булырга васыять калдырган әмма хәзәрләр барыбер болгарларны үз дәүләтенә кушалар болгарлар византияне җиңәр өчен славян милләтләре белән берлек ясадылар болгарлар җире рәсми рәвештә беренче болгар дәүләте дип елда византияне җиңгәч кенә атала башлады киләчәктә славяннар белән дуслашу болгарларны славянлаштыруга китерде гасырга авар каһанлыгын яулап алгач болгарлар җире зурайды борис кенәз идарә иткән чорда дәүләт рәсми рәвештә христиан динен кабул итте симеон патша вакытында дәүләт хәзерге болгария румыния македония сербия маҗарстан албания греция җөмһүриятләре украинаның көньяк көнбатыш якларын төркиянең аврупа яклары җирләрен берләштергән болгар дәүләте византия белән бик еш сугыша башлады икенче болгар дәүләте елдан башлап елга кадәр төреклек итте яңа башкала велико тырново булды елда асен һәлак булды һәм шул ук елда калоян патша болгария белән идарә итүен башлады калоян җирне арттыру белән бик мавыкты ул ромейлардан бик каты үч алды калоян үлеменнән соң болгария үзенең булган күп җирләрен югалтты әмма дәүләт иван асен идарә иткән чакта яңадан үз данын күтәртте үзенең идарә иткән соңгы елында маҗарстаннан килгән монголларны җиңде иван асен үлеменнән соң дәүләт яңадан көчсезләнә башлады елда монголлар барыбер болагрияне яулап алды гасырда болгария тагын үзенең җирләрен югалтты елда асен династиясе юкка чыкты тертеров дигән яңа династиядән килгән феодор святослав елда татарлар белән берлек ясап бесарабияне алды елда византия белән татулашты һәм шуның белән озак сугышны бетерде алдагы болгария тарихы маҗарстан һәм сербия белән сугышулардан гына тора гасыр ахырында болгария осман империясе белән басып алынды биш йөз еллык идарә итү нәтиҗәсе дәүләтне талау шәһәрләрне бөтерү халыкны бөтерү болгар чиркәве үз мөстәкыйлеген югалтты османлар болгарларны көчләп ислам диненә борырга төләделәр әмма күп болгар христиан булып калды болгарлар осман империясенә каршы бик күп баш күтәрделәр һәр саен алар басылдылар гасырда солтан хакимияте көчсезләнде һәм гасырда дәүләт кризиска керде гасырларда болгария тәртипсезлектә батты шулай ук гасыр болгария яңарышы дип истә калынды елда паисий хилендарский дигән кеше болгария тарихын язган бу болгарияне ирекләштерү чоры елга кадәр дәвам ителде төркия белән россия сугышыннан соң болгариянең бер өлеше административ үзидарә хаклыгын алды бишенче башкала софия булды елда тырнов конституциясе кабул ителгәч дәүләт кенәзлеккә әверелде һәм башлыкка александр баттенберг килде ә аны үз чиратында фердинант алмаштырды беренче дөнья сугышында алмания ягында булды отылгач үзенең күп җирләрен югалтты елның октябрендә тәхеткә борис утырды икенче дөнья сугышы башында борис болгария катнашмаучылыгын ясарга омтылды болгария сссб белән берләшүдән баш тартты елның мартнында алмания белән берләшмә ясады болгария ссрб белән дипломатик мөнәсәбәтләрне саклады һәм елның сентябрь башында алмания белән мөнәсәбәтләрне бөтерде әмма ссрб хөкүмәте дуслыктан баш тартты елның сентябрендә кызыл армия болгария җирләренә керде һәм ссрб хөкүмәте үз шартларын таләп итте елның октябрендә мәскәүдә болгария белән вакытлы солых төзеделәр соңыннан болгария ссрб белән бергә алман гаскәрләренә каршы сугышты патшаның үлеменнән соң тәхеткә аның алты яшлек улы симеон утырды әмма аның идарә итүе озакка сузылмады аңа гаиләсе белән мысырга ә аннары испаниягә качырга туры килде чөнки елның сентябрендә үткән референдум буенча дәүләт милли болгария җөмһүриятенә әверелде ссрб йогынтысыннан чыгуга кадәр җөмһүрият социалистик юлы буенча үсте болгария территориясе км бераз исландиядән зуррак ил кара диңгезнең көнбатыш яр буенда урнашкан төньяктан румыния көньяктан греция һәм төркия көнбатышта сербия һәм македония белән чикләнгән болгария чикләре озынлыгы км куя елгалар чиклеге км санап чыгара кара диңгез чикләре км көньяк һәм көнбатыш тау умырткалыклары белән чикләнә болгария рельефы бертөрле түгел болгариядә өч тау системасы бар пирин рила һәм родопские иң көнчыгыш кара диңгез өлкәләре таулы алар әкренләпкөнбатышка таба бөеклеген җыялар илдәге иң бөек таулар фракий өслеге түбәнлеге софия сөзәге һәм көньяктагы греция чикләре арасында урнашкан көнбатышта өч тау тезмәсе бар алар болагрия һәм балкан ярымутрауның иң бөек өлкәсе дип санала рила тау тезмәсе үзенә м бөекле мусала исемле тауны кертә ә ул балкан илләрендә иң бөек тау балкан таулары болагрияне ике елгалар системасына бүлә бөтен елгалардан суднолар йөрерлеккә яраклы дунай гына әмма күп елгалар гидроэлектроэнергия китереп чыгарырга яраклы болагриянең мәйданы зур түгел әмма климаты бик күптөрле дәүләт континенталь һәм урта диңгез климат зоналарында урнашылган урта явым саны бер елга якынча мм болгария парламент җөмһүрияте дәүләт башлыгы президент биш елга сайлана гел гамәлдәге законнар чыгаручы хакимият органы бер палаталы милли җыелышы депутат дүрт елга сайлана болгариянең тышкы сәясәт юнәлеше аврупа һәм төньяк атлантик илләренә охшаган аврупага караганда иң әһәмиятле аерма россия белән нык экономик бәйләнеш кораллы көчләр коры җир армиясеннән диңгез һәм һава көчләреннән тора елның декабреннән башлап болгария профессиональ армиягә күчте һәзерге армия саны кеше илнең акчасы болгар арысланы болгар хакимлеге арысланны еврога алмаштырырга төләде әмма экспертлар елга кадәр көтергә куштылар мила родино болгар телендә горда стара планина до ней дунава синей слънце тракия огрява над пирина пламеней кушымтасы мила родино ти си земен рай твойта хубост твойта прелест ах те нямат край сөекле ватан тәрҗемәсе горур иске планина зәңгәрсу дунай ага кояш фракияне нурлый пирин өстендә балкый кушымтасы сөекле ватан син җир җәннәте күркәмлегең гүзәллегең бакый халәтең болгар әдәбияте әле елда барлыкка килде преславский китап мәктәбе белән башланды беренче төрек җәбере гасырында болгария әдәбияте киевка мәскәүгә румыниягә һәм башка якындагы өлкәләргә күчте гасыр башында болгарларның милли уянуы белән әдәби гомер көчләнә башлады болгар спорты хәзерге заман олимпия уеннары белән үсә башлады хәзер болгариядәге иң популяр уен футбол болгариянең беренче үзешчән сәнгать труппалары софиядә елда барлыкка килгән болгариядә тетар гасыр уртасында үсә башлады режисср театр үсүендә иң мөһим урын н о массалитинов алды икенче дөнья сугышыннан соң болгар театрында бик актив рәвештә социаль реализм үсә башлады күп туристлар курорталарга җәй я кыш көннәрендә баралар яздан башлап сентябрьгә кадәр кешеләр кара диңгездә су коеналар тауда чаңгы шуу сезоны декабрьдә башлана һәм февральга кадәр сузыла болгария кара диңгез яр буе иң популяр пляж туризмы елларда бу туризм кимү кичерде әмма хәзер күтәрелү күренә азатлык радиосы азат аурупа радиосы азатлык радиосының татар башкорт телләрендәге хезмәте азатлык радиосы елдан бирле эшли совет хөкүмәте вакытында ул тассрдан тыш эшләүче бердәнбер радио үзен татар башкорт телләрендә ирекле бәйсез мәгълүмат тараткан мәгълүмат чарасы дип күрсәтә радиода күп кенә чит илләрдә яшәгән татарлар хезмәт иткән гариф солтан гали акыш шиһап нигъмәти фатыйх исхакый фәрит иделле һәм башка татар мөһаҗирләре биредә эшләгән радио тарихы чит илләрдәге татар диаспорасы тарихы белән нык бәйләнгән хосусый ширкәт буларак эш иткән азатлыкны америка кушма штатларының конгрессы финанслый икенче бөтендөнья сугышы тәмамланып аурупа ике капма каршы идеологияле лагерьга бүленә көнчыгыш аурупада тоталитар режим урнашуы мәгълүматның шактый субъектив һәм тар булуына китерә шул вакытта көнбатыш аурупада калган милли азчылыклар үз туган телләрендә ирекле мәгълүмат тарату мәсьәләсен күтәрә аларның арасында татарлар да була азатлык радиосының татар башкорт хезмәтен ачуда гариф солтан шиһап нигъмәти һәм башкаларның тырышлыгы мөһим татар башкорт тапшыруларын радионың рус хезмәте аша тәкъдим ителгәч чит илләрдәге татар мөхәҗирләре моңа кискен каршы чыга һәм аерым бүлекне ачарга таләп итә азатлык радиосының татар һәм башкорт телләрендәге тапшырулары беренче мәртәбә елның декабрендә чыга шуннан бирле ул татар һәм башкорт телләрендә мәгълүмат җиткерә радионың беренче җитәкчесе булып гариф солтан билгеләнә азатлык радиосының татар башкорт тапшырулары кыска дулкыннарда тарала ссрб таркалгач елда азатлык радиосының казан бюросы ачыла ул ел дәвамында казаннан хәбәрләр җибәреп торган иде елның гыйнварыннан казан бюросы ябыла хәзерге вакытта азатлык радиосы эшчәнлекне актив рәвештә интернетта җәйде радиода чагылыш тапмаган күп кенә хәбәрләр радионың сайтында чагылыш таба беренче тапшыруларның озынлыгы минут булган яңа хезмәткәрләр килү белән тапшыру озынлыгы башта аннан соңыннан бер сәгатькә кадәр җиткән советлар берлеге таркалгач озак вакыт дәвамында татар башкорт редакциясе көн саен бер сәгатьлек програм әзерләгән ул иярчен сателит аша тапшырылган азатлык тапшырулары архивын тыңлап була соңрак радионың тапшырулары ярты сәгатькә кыскарган тапшыруларда дөнья хәлләре татарстан һәм башкортстан яңалыклары татар дөньясы вакыйгалары кырым һәм төркиядән хәбәрләр чагылыш тапкан тапшырулар кысаларында яшьләр өчен кызган таба интернет яңалыклары турында пәрәвез фән хәбәрләренә багышланган фән фәсмәтән шулай ук мәдәният дини тормыш дөнья тирәли гадәт вә замана гыйбрәтле язмышлар һәм кайбер башка шәлкемнәр рубрикалар чыгып килә еш кына радио махсус проектлар оештыра мәсәлән елда азатлык ссср таркалуга ел проектын әзерләде елда азатлык радиосында шәлкеме эшли башлады азатлык радиосының праһа студиясендә даими рәвештә хәбәрче эшли татар башкорт дөньясы хәбәрләрен радиога урындагы хәбәрче биреп тора әбү әл касыйм мөхәммәд бине габдулла бине габделмоталлиб елның апрелендә мәккә шәһәрендә туа елның июнендә мәдинә шәһәрендә вафат була мөселманнар ышануы буенча аллаһның барлыгына һәм берлегенә ягъни тәүхидкә өндәгән кешелек дөньясының иң шәрәфле заты аллаһның соңгы ахырзаман пәйгамбәре шулай ук оста сәясәтче оратор гарәп кабиләләрен ислам байрагы астында туплаучы мөселманнар тарафыннан мөхәммәднең адәм нух ибраһим муса гайсә һәм башка пәйгамбәрләрнең үзгәртелгән монотеистик диннәрен яңартучы һәм тәмамлаучы булганына инанылыр мөселман динендә булмаганнар мөхәммәд пәйгамбәрне ислам диненә нигез салучы буларак кабул итәләр мөселманнар мөхәммәд пәйгамбәр исемен әйткәннән яки язганнан соң аңа салават саллә ллаһу галәйһи үә сәлләм дип әйтәләр мөхәммәд исеме гарәп теленнән мактауга лаеклы дигәнне аңлата бу исем гарәпләр арасында киң таралмаган була ислам риваятьләре буенча мөхәммәд пәйгамбәрнең әнисе әминә балага узгач бер төш күрә анда аңа туачак улына мөхәммәд исеме бирелергә тиешлеген хәбәр итәләр мөхәммәд пәйгамбәрнең башка исемнәре дә бар әхмәд мәхмүд мостафа аллаһ коръәндә аңа исеме белән тапкыр эндәшә шул ук вакытта аны нәби рәсүл габд бәшир нәзир мөнәззир шаһит дәгый кебек исемнәр белән дә атый мөхәммәд пәйгамбәрнең тагын бер исеме хәбибулла аллаһның яраткан колы мөхәммәд галәйһиссәләм гарәп ярымутравында иң көчле булган кораеш кабиләсенең хөрмәтле һәм затлы нәселләреннән була ислам тарихчылары аның нәселен егерме бер буынга кадәр гаднәнгә хәтле төгәл ачыклаганнар кайбер тарихчылар исә мөхәммәд пәйгамбәр бабаларын адәм галәйһиссәләмгә хәтле җиткергәннәр әмма барсы да нәсәп шәрифнең исмәгыйль пәйгамбәргә барып тоташуында бердәм фикердә торалар шулай итеп мөхәммәд галәйһиссәләмнең әтисе габдулла бине габделмоталлиб бине һашим бине габдеманнаф бине кусай бине киләб бине мурра бине кагъб бине лүәй бине галиб бине фиһр бине мәлик бине ән надр бине кинәнә бине хозәймә бине мудрикә бине ильяс бине модар бине низар бине мәгадд бине гаднән гаднәннән соң дәвам иткән буыннар хакында ислам галимнәре төрле карашта тора беренче ислам тарихчыларыннан булган ибн һишам гаднәннән соң булган мөхәммәд пәйгамбәр нәселенең болай дәвам иткән вариантын күрсәтә гаднән бине әдәд бине мокаввим бине нәхур бине сәйрах бине йәгрүб бине йәшҗуб бине нәбит бине исмәгыйль бине ибраһим бине тарих бине нәхур бине саруг бине шалих бине ирфәхшәд бине сәм бине нух бине ләмк бине мүтәвәшлих бине әхнух бу идрис пәйгамбәр бине йәрд бине мөһлил бине кайнан бине йәниш бине шис бине адәм мөхәммәд пәйгамбәрнең әнисе әминә шулай ук затлы нәселдән мәдинә шәһәрендәге ибне зуһра кабиләсе башлыкларыннан булган вәһб бине габдүманнаф бине зуһра бине киләб бине мурра кызы иде аллаһка ышанулары булса да корәеш һәм башка гарәп кабиләләренең күбесендә потларга табыну таралган була коръәндә мөшрикләрнең потлар аркылы аллаһка якынаерга теләүләре сурәтләнә аллаһудан башка сынымнарны дус тоткан мөшрикләр без аларга гыйбадәт кылмыйбыз мәгәр безне аллаһуга якын кылсыннар өчен генә аларга гыйбадәт кылабыз дип әйтәләр гарәпләрнең мәҗүсилек диннәре хәмер эчү зина кылу хаксызга кеше үтерү яңа туган кызларны тереләй күмү һәм башка кыргый йолаларны тыймый торган булган ислам тарихы буенча гарәпләр ибраһим улы исмәгыйль нәселе башта мөвәххид монотеист булалар дөньяда беренче мәчетне кәгъбәне төзиләр соңрак исә башка халыклардан потларга табынуны алып киләләр шул ук вакытта алар кәгъбәне олылаудан туктамыйлар риваятьләр буенча гамр бине лүхәййә дигән зат шам җирләренә барып нух пәйгамбәр нәселеннән булган әмәликләрдән хубал исемле потны мәккәгә алып кайта һәм кешеләргә аңа тыбынырга куша икенче бер риваятьтә болай диелә исмәгыйль пәйгамбәрнең кайбер балалары тормышның авырлыгына чыдый алмыйча мәккә шәһәреннән аерылганнар кәгъбәне истән чыгармас өчен үзләре белән әлеге бинага ошаган ташлар да алганнр тукталган җирләрендә алар тирәли әйләнгәннәр соңрак әлеге ташлар потлар ягъни гыйбадәт кылу объектлары булып киткән бераз ваткан колы акыттан соң күпчелек гарәпләрдә потка табыну ныклап тамыр җәйгән һәрберсенең өендә сыннар изге саналган ташлар барлыкка килгән әгәр гарәпләрнең берәрсе сәфәргә китсә соңгы гамәле булып әлеге потка кагылу тиешле саналган сәфәрдән кайтканда да беренче эше булып өйдәге потны олылау аңа табыну тиеш булган мөхәммәд пәйгамбәр заманында гарәпләрнең кәгъбәдән тыш башка изге җирләре дә барлыкка килгән бу җирләрдә потларга гыйбадәт кылу биналары аларны махсус караучылар да булган мәккә һәм аның тирәсендә яшәгән көрәеш һәм кинәнә гарәпләренең иң мәшһүр потларыннан әл гоззә ясрибтә мәдинәдә әүс һәм хәзрәҗ кабиләләренең манат дүмәте л җәндәл исемле урында урнашкан кәлб кабиләсенең поты вәддә һузәйл кабиләсенең поты сүвәгъ йәмәндә мәзхәҗ кабиләсе поты ягусь һәм башка потлары булган мөхәммәд пәйгамбәр мәккә шәһәрен алганнан соң кәгъбәдәге өч йөз алтмыш һәм гомумән гарәп ярымутравындагы барлык мәшһүр потларны җимерттергән сүрия һәм фәлестин җирләрендә яшәгән гассән гарәпләренең шактые исә көнчыгыш рум имприясе йогынтысы астында насара динендә булганлыклары мәгълүм шулай ук гарәпләрнең бик азы ибраһим һәм исмәгыйль пәйгамбәрләрдән калган динне тотучы мүәххидләр булган мөхәммәд пәйгамбәр дөньяга килгән заманда гарәбстанның уртасында яшәгән гарәпләрдә оешкан дәүләтчелек һәм мәдәният бик түбән дәрәҗәдә булган әмма ярымутрауның читләрендә хөкүмәт төзегән йәмән гассан ләхм һәм киндә гарәпләре исә үз заманында мәдәниятта шактый ук алга киткән халыклардан саналганнар йәмән гарәпләре бер бер артлы өч бөек дәүләт оештырганнары мәгълүм мәгыйн б э к г сәбә б э к г химьяр б э к г б э г мәгыйн дәүләте хакында мәгълүмат аз сәбә падишаһларыннан бәлкыйс тәүратта һәм исеме аталмыйча коръәни кәримдә искә алына химьяр дәүләте падишаһларының иң мәшһүре шулай ук коръндә искә алынган ифрикс зөлкарнәйн химьяр дәүләте г ахырларында хәбәшәлеләр тарафыннан яулап алына әбраха исемле кеше идарә иткән чорда мәшһүр фил вакыйгасы булганы мәгълүм нәкъ шушы чорда ягъни фил елында мөхәммәд пәйгамбәр дә дөньяга килә фил вакыйгасы көръндә фил сүрәсендә искә алына соңыннан химьяр дәүләтенең сәйф бине зи йәзән исемле бер рәисе фарсылар ярдәме белән йәмәнне кире кайтаруга ирешә мөхәммәднең пәйгамбәрлек чоры вакытында исә иран мәмләкәте йәмәнгә бәзан исемле үз идарәчесен куеп бу җирләрне үз вилаятенә керткән булганнар йәмәндә мәэраб санга кебек төрле биналар һәм сарайлар белән тулган зур шәһәрләр булган бу җирләрдә елга булмаганлыктан кешеләр бик күп буа диварлар төзегән яңгыр суларын бер җиргә җыйган йәмәнлеләрнең үз алфавитлары патшалар төшкән акчалары булуы мәгълүм югарыда искә алынганнардан кала гарәпләрдә бусрадагы башкаласы белән гассан дәүләте б э г кадәр хира дәүләте б э гг ярымхөкүмәтле киндә дәүләте б э г кадәр булганы билгеле исламга кадәрге гарәпләрдә оста теллелек кунакчыллык һәм биргән сүзгә тугърылык сыйфатларына зур урын бирелгән примитив гадәтләрдән түбәндәгеләрне атарга мөмкин кан үче яңа туган кызларны тереләй күмү шулай ук ачлыктан курку сәбәпле яңа туган яшь балаларны күмү мөхәммәд галәйһиссәләм яшәгән мәккә гарәбстанның сәүдә һәм икътисади үзәге булып торган шәһәр йәмәннән сүриягә һәм хәбәшстаннан гыйракка илтүче юллар кисешүендә урнашкан була акча берәмлеге булып динар хезмәт иткән динар шулай ук коръәндә дә искә алына динар карат яки грамм авырлыклы алтын тәңкә була мәккә уңдырышсыз тау ташлар арасында урнашкан була анда җир эшкәртүчелек мөмкин булмый җир эшкәртүчелек оазисларда гына таралган була шундый оазисларның берсендә ясриб мәдинә урнашкан мөхәммәд галәйһиссәләм гарәпләр арасында югары урын алып торган корәеш кабиләсеннән була ул хашим ыруына караган ыру мөхәммәд галәйһиссәләм бабасының әтисе хашим исеме белән аталган хашимнең исән чагында хаҗиларны тукландыруга һәм зәмзәм коена хокукы була ул бай була аңа хашим кушаматын чын исеме гамр хаҗиларга ипине кисәкләргә бүлеп таратканга бирәләр хашим үлеменнән соң хаҗиларны тукландыру һәм эчерү хокукы аның туганы әл мотталибка күчә әл мотталибка корәешләр әл файда юмартлыкның үзе кушаматын бирәләр хашимның шүгәйб габд әл мотталиб исемле улы була аны бик хөрмәт иткәннәр мөхәммәт галәйһиссәләм галимнәр фикере буенча григориан календаре буенча елның яки апрелендә фил елында дүшәмбе көнне туа шулай ук елга күрсәтүче чыганаклар бар мөхәммәт галәйһиссәләм әтисе габдуллаһ улының тууына ике ай кала яки мөхәммәд галәйһиссәләм туып берничә ай үткәч вафат була мөхәммәт галәйһиссәләм әнисенең исеме әминә бинт вахб ибн габде манаф ибн зухра ибн килаб мөхаммәд исемен габдел моталлиб бирә таралган гадәт буенча мөхәммәд галәйһиссәләмне хәлимә бинт аби зу әйбкә асрауга бирәләр ул берничә елы бану с ад бәдәвиләре гаиләсендә яши яшендә киредән гаиләсенә кайтаралар яшендә мөхәммәт галәйһиссәләм әнисен югалта мәдинәгә габдуллаһ ибн габдел моталлиб каберенә барганда ул авырып китә һәм вафат була мөхәммәтне тәрбиягә бабасы габдел моталлиб ала ләкин ике елдан ул вафат була мөхәммәт галәйһиссәләм бик ярлы булучы әтисе ягыннан абыйсы әбү талиб тәрбиясенә күчә яшендә мөхәммәт галәйһиссәләм сарыклар көтүен көтә аннары абыйсының сәүдә эшләрендә катнаша башлый мөхәммәд галәйһиссәләм кечкенә чагында вакыйга була несториан монахы аны бөек киләчәк көтәчәген әйтә әбу талиб кәрван белән сүриягә бара ә яшь мөхәммәд галәйһиссәләм аңа иярә кәрван бусрада туктала ә анда христиан галиме булучы монах яшәгән элегрәк кәрван аның яныннан үткәндә монах сәүдәгәрләр янына чыкмаган бу юлы мөхәммәд галәйһиссәләмне кояштан саклаучы болытны һәм башка пәйгамбәрлек билгеләрен күреп инангач бахира мөхәммәд галәйһиссәләмнең булачак пәйгамбәр икәнлеген аңлый әбу талибка аны яһүдиләрдән сакларга киңәш итә мөхәммәд галәйһиссәләмгә яшь тулгач аның пәйгамбәрлек чоры башлана башта ул хира мәгарәсендә берүзе калып уйлана һәм аллаһка гыйбадәт кыла башлый шулай ук аңа күрәзә төшләр керә башлый бервакыт хира мәгарәсендә аның янына аллаһтан беренче аятьләр белән җәбраил галәйһиссәләм килә беренче булып мөхәммәт галәйһиссәләмнең пәйгамбәрлегенә аның хатыны хәдиҗә ышана бераздан гали ибне әбу талиб мөхәммәд галәйһиссәләмнең икетуган энесе зәйд ибн хәрисә аның иреккә җибәрелгән колы ислам кабул итәләр алардан соң әбу бәкер ислам кабул итә һәм ул башка кешеләрне дингә чакыра башлый аның дәгъвәте аша госман ибне гәффан зүбәйр ибн әл гәввам габдеррахман ибне гауф сәгъд ибне әбу ваккас һәм тальхә ибне губәйдуллаһ мөхәммәд галәйһиссәләмгә иярәләр ислам тарала башлагач мәккәлеләр мөселманнарга каршы чыгалар аларны җәберли башлыйлар бу мөселманнарны хәбәшстанга һиҗрәт кылырга мәҗбүр итә мөселманнарның бер төркеме хәбәшстанга һиҗрәт кылалар хәбәшстан патшасы мөселманнарга саклык һәм дин иреклеген гарантияли мөхәммәд галәйһиссәләм мәккәдә кала пәйгамбәрлек чорының унынчы елында мөхәммәд галәйһиссәләмнең абыйсы әбу талиб һәм хатыны хәдиҗә вафат булалар әбу талиб үлгәч корәешләрнең мөхәммәд галәйһиссәләмгә карата басымы көчәя яки айдан соң шул ук елның рамазан аенда хәдиҗә дә вафат була бу елны кайгы елы дип атыйлар хәдиҗә үлеменнән соң бер ай үткәч шәүвәл аенда мөхәммәд галәйһиссәләм сәүдә бинт зәмгәгә өйләнә шул ук айда мөхәммәд галәйһиссәләм җәяү таиф шәһәренә кешеләрне исламга чакырырга барырга кузгала аның белән зәйд ибне хәрисә дә юлга чыга таиф мәккәдән чакрым ераклыкта урнашкан мөхәмәд галәйһиссәләм юлда һәрбер очрган кешене исламга чакыра таифтә пәйгамбәр шәһәрнең барлык затлы нәселдән булган яшәүчеләре белән очрашып сөйләшә ләкин берсе дә аның чакыруына җавап бирми алар бала чага акылсыз һәм колларны мөхәммәд галәйһисәләмгә кашы котырталар алар пәйгамбәрне шәһәрдән өч миль үткәч кенә утбә һәм шәйбә бакчаларында калдыралар аларның таш бәрүләре нәтиҗәсендә пәйгамбәрнең аягы ә зәйднең башы яралана әлеге вакыйгага бер икеләнүсез ышануы сәбәпле әбу бәкергә ситдыйк тугрылыклы кушаматын бирәләр ислам чыганакларында әлеге вакыйганың датасы турында төрле саннар китерелә бу вакыйга коръәндә ике сүрәдә искә алына әл исра һәм ән нәҗм сүрәләрендә пәйгамбәрлек башлануның елында мәккәгә мәдинәдән хәзрәҗ кабиләсе кешесе килә мина үзәнлегендәге гакабә дигән урында алар мөхәммәд галәйһисәләм белән очрашалар һәм ислам кабул итәләр алар йәсрибкә мәдинәгә кайткач якташларын исламга чакырырга һәм бер елдан соң яңадан пәйгамбәр белән очрашырга сүз куешалар икенче елны мәдинәдән кеше килә алар мөхәммәд галәйһиссәләмгә ант китерәләр мус аб ибне умайр исемле сәхабә мәдинәлеләр белән аларны дингә өйрәтергә китә пәйгамбәрлек башлануның елында мәдинәдән күп кеше хаҗ кылырга килә алар арасында мөселманнар да мөшрикләр дә була мөселманнар яшертен генә мөхәммәд галәйһиссәләмбелән очрашалар һәм аңа ант китерәләр мәдинәдә ислам киң тарала һәм икенче анттан соң мөселманнар мәдинәгә күченә һиҗрәт кыла башлыйлар элек хәбәшстанга күченгән мөселманнар да мәдинәгә күченәләр мөхәммәд галәйһиссәләм әбү бәкер белән бергә мәдинәгә күченә мәдинәгә килгәч ул әбу әйүб әл әнсари өендә туктый мөхәммәт галәйһиссәләмнең яңа шәһәрдә башкарган беренче эшләреннән берсе ул мәчет төзү моның өчен мәдинәгә килгәч пәйгамбәр галәйһиссәләмнең дөясе туктаган җир сатып алына бу урында мөшрикләрнең каберләре һәм куаклыклар була җирне чистартканнан соң мөселманнар култык тирәнлегендә мәчет фундаментын салалар кирпеч һәм балчыктан диварлар торгызалар таштан ишек яңаклары куялар түшәм пальма ботакларыннан түшәлә баганалар итеп пальма кәүсәсе файдаланыла ә идәнгә ком һәм вак ташлар түшәлә мәчетнең өч ишеге була ә кыйбла кодыска иерусалимга таба караган мәчет төзелешендә мөхәммәд галәйһиссәләм башкалар белән беррәттән таш һәм кирпечләр ташый мәчет янына таш һәм кирпечтән ике бүлмә төзиләр пальма ботакларыннан түшәм ясыйлар бу бүлмәләр мөхәммәд галәйһиссәләм хатыннары сәүдә бинт зәмгә һәм гайшә өчен була дания төньяк аурупада урнашкан дәүләт балтыйк һәм төньяк диңгезләре белән юыла алманиядән төньякта урнашкан ютландия ярымутравында һәм шулай ук берничә кече утрауларда урнаша ил исеме алман кабиләсенең исеменнән килә даннар аурупа берлегенә керә дания ютландия ярымутравында фюн зеландия фальстер лоллан борнһольм утрауларында урнаша дания скандинав илләренең иң көньяктагысы швециядан көньяк көнбатышта норвегиядан көньякта аста көньяк чиге алмания белән чиктәш һәм аннан төньякта урнашкан зур гына ютландия ярымутравыннан тыш тагын да утрауны үз эченә ала алар арасында юн зеландия фаллер луллан весел кертү һәм борнхольм исемлеләре киңрәк билгеле балтыйк диңгезе һәм төньяк диңгезе сулары белән юыла дөнья банкы классификациясе буенча дания югары үсешле ил гибрид икътисады белән бер кешегә эчке тулай җимеш алу мөмкинлеге паритеты нигезендә буенча нче урында дания дуңгызчылык буенча аурупа берләшмәсендә алдынгы урында табигый ресурслары аз булуы сәбәпле дания иктисады кеше потенциалына таяна иктисадын селамәтләндерү секторы бик зур минимал эш хакы юк табигый ресурслары аз булуы булсада дания үзен тулысынча табигый ресурслар белән тәэмин итә сугы елларда төнъяк дигезене шельфында данияне иктисады зонасында карамай табылды данияда карамай шулай ук ютландиянең көнчыгышында бар дания нефтне табигый газны җитештерелә электр энергия җил һәм биоэнергия аша эшләнә экспортын төп продукциясе машиналар төзү приборлар һәм еган азык акш данияны сәүдә балансын тәшкил итә акш данияга самолетлар компьютерлар машиналар сата дания акш ка сәнәгать еган химия сәнәгате продукциясе фармацевтика продукциясен җибәрә данияда түбән инфляция банкларда түбән процент ставкалары һәм тотрыклы милли акча эшсезлек транспорт яктан иң күп йөк флот аша тапшырыла дания донъяны күп илләр белән бәйләнештә тора авыл хуҗалыгы үзгәрелә дания брендлар арасында лего оешмасы данияны алмания белән данияне швеция белән тоташтырган паромнар хужасы елда миллион евро керем күрсәтте елынанн утраудан еман утрауга кадәр бер кичү юл хакы евро оешмасы данияне тимер юлында монополист данияны тимер юлларны күп өлеше копенһаген агломерациясен хезмәт күрсәтеп агломерацияга копенһаген иллерен кәмпер фредерикс фарм хе тосуп һәм кеге керә системасы озынлыгы км станция җир астында көн саен ме кеше ташый система оешмасы составында системасы маршрутлары дәүләт гимнының кыска варианты һәм аның тәрҗемәсе беренче куплет соңгы куплетның юлы ил халкының кеше ы кеше дания дәүләт чиркәве дания халкы чиркәве лютеранлык ы католиклык тарафдары ил халкының ы мең кеше ислам дине тарафдары будда диненең ил буенча мең тарафдары бар даниядә тамил чыгышлы һинд дине тарафдары яши швейцария алм фр итал ром төр рәсми исеме швейцария конфедерациясе алм фр итал ром үзәк аурупада урнашкан диңгезгә чыгышы булмаган дәүләт төньякта алмания көнбатышта франция көньякта италия көнчыгышта австрия һәм лихтенштейн белән чиктәш швейцария конфедерациясе тел һәм мәдәният үзенчәлекләрен саклап килүче алман француз итальян һәм ретороман романш төбәкләреннән торган федератив дәүләт бу тарихи этнографик һәм мәдәни феноменга карата алман теленнән алынган төшенчәсе кулланыла аның мәгънәсе ирекле рәвештә берләшкән ил милләт кайвакыт аны ирекле рәвештә берләшкән җәмгыять дип тә атыйлар бу җәһәттән швейцария конфедерациясе күпмилләтле илләр өчен үрнәк булып тора бүген мондый үсешне көньяк американың боливия дәүләте максат итеп куя швейцариядә ил президенты һәм вице президенты вазыйфаларын министрдан торучы федераль шура хөкүмәт әгъзалары чиратлап үти президент һәм вице президентны сайлау хөкүмәткә керүче эре фиркаләр консенсусы белән билгеләнә шуңа күрә ил президентын һәм вице президентын алыштыру илнең эчке һәм тышкы сәясәтенә сизелерлек үзгәреш кертә алмый көнүзәк әһәмиятле мәсьәләләр хөкүмәттә коллегиаль рәвештә чишелеш таба швейцария президенты дәүләт башлыгы булып исәпләнми әлеге вазифа коллектив федераль шура хөкүмәт прерогативасы президент хөкүмәт утырышларында рәислек итә тавыш биргәндә аның тавышы хәлиткеч көчкә ия ул шулай ук швейцариягә визит белән килгән чит ил башлыкларын кабул итә швейцария кантоннардан кантон һәм ярты кантон торган федератив республика кантоннар округларга округлар шәһәр һәм җәмгыяте биләмәсенә бүленергә мөмкин швейцария конфедерациясенең дәүләт гимны монах альберих цвиссиг алманча дини гыйбадәтләреннән тыш музыка белән мавыккан һәм псалмнар язу белән шөгыльләнгән елда ул үзе элегрәк иҗат иткән көйне яшьтәше леонһард видмерның алманча дини патриотик калыптагы шигыренә яраклаштырган яңа әсәр елда матбугатта да басылып чыккан шул ук елны аны цюрих фестивалендә башкарганнар халыкта бик популяр булып китсә дә озак еллар буе швейцария догасы дәүләт түрәләре игътибарыннан читтәрәк калган ниһаять елда аны өч еллык сынау мөддәтен шарт итеп армиядә һәм чит илләрдәге рәсми чараларда гимн буларак куллана башлыйлар тышкы дөньяда дога бу илнең гимны буларак таныла шуңа да карамастан аны швейцариянең кантонында гына кабул итәләр кантон сынау мөддәтен озайтырга кирәк дип саный ә кантонда шул җөмләдән цюрихта да аны бөтенләй кире кагалар ахыр чиктә уртак уңай фикергә киләләр сынау әле бүген дә дәвам итә заманча һәм эчтәлеге дини булмаган текстлар да иҗат ителгән аларны төрле җәмәгатьчелек оешмалары зур тырышлык белән алга сөрәләр ләкин швейцария догасы барыбер бу илне дөньяга танытып килә швейцария федераль статистик идарәсенең елга дини демография турында мәглүматы буенча яшь һәм аннан өлкәнрәк булган кешене сораштыру нигезендә христианнар шул исәптән рим католиклары реформатлар башка диннәр динен күрсәтмәгән мөселманнар һинд дине тарафдарлары яһүдләр башка диннәр исландия рәсми исем исландия җөмһүрияте исл атлантик океанның төньяк өлешендә урнашкан утрау дәүләт дәүләт территориясе исландия утравыннан һәм тагын берничә кечкенә утраудан тора илнең исеме бозлы дәүләт дип тәрҗемә ителә исландия норвегия ә аннары дания колониясе саналган бары тик елда аерым дәүләткә әйләнгән илгә нче елларда норвегия ягыннан килгән викинглар нигез сала исландия соңгы берничә дистә ел эчендә тормыш дәрәҗәсе гаять югары булган эшсезлек проблемасының нәрсә икәнен белмәгән дәүләткә әверелде халыкны эш һәм акча белән өч әлүмин заводы тәэмин итә исландия төньяк атлантик һәм арктик океан арасында урнашкан төньяк дәүләт аның халык саны кеше һәм мәйданы кв км кв миля бу аны аурупада халык иң тыгыз түгел урнашкан ил итә башкаласы һәм иң зур шәһәре рейкьявик рейкьявик һәм аның күрше өлкәләре халыкның өчтән икесе өчен өй булып тора исландия вулканик һәм геологик яктан актив аның эче ком һәм лава кырлары таулар һәм бозлыклар белән сыйфатлана шул ук вакытта күп елгалар үзәннәр аша диңгезгә коя исландия гольфстрим агымы тарафыннан җылына һәм аның климаты уртача гәрчә киңлеге югары һәм арктик боҗрасыннан әз генә чыгып торса да аның югары киңлеге һәм диңгез тәэсире җәйләрне салкынча итә шул ук вакытта архипелагның күпчелегендә тундра климаты хөкем сөрә мәгълүматына караганда исландиядә кешеләр безнең эраның енче елында яши башлаган ул вакытта җитәкче ингольфр арнарсон утрауда беренче даими яшәүче булган моннан соңгы гасырларда күбесенчә норвегиялеләр һәм азрак дәрәҗәдә скандинавиялеләр исландиягә күченгәннәр үзләре белән гэллик чыгышлы колларны алып килеп енче елдан елга кадәр исландия норвегия һәм аннан соң дания тарафыннан хөкемдарлык ителгән нче гасырга кадәр ил күбесенчә балыкчылык һәм авыл хуҗалыгына таянган исландия елда бәйсез булган һәм елда җөмһүрият булган балыкчылыкның индустриализациясе һәм икенче бөтендөнья сугышыннан соң маршалл планы муллылык китергән һәм исландия дөньяның иң бай һәм үскән илләренә әверелгән елда ул аурупа икътисади өлкәсенең өлеше булып киткән икътисади һәм финанс хезмәтләрен диверсификацияләп исландияның икътисады базар икътисады чагыштырмача түбән салымнар белән ул төньяк социаль системасын тәэмин итә бу гражданнар өчен гомуми сәламәтлек саклауны һәм өченчел белем бирүне тәэмин итә исландияның икътисади сәяси һәм иҗтимагый тотрыклылыг һәм тигезлеге рейтинглары югары елда ул берләшкән милләтләр оешмасы кеше үсеше индексы буенчы үсеш буенча енче ил булган исландия тулысынча диярлек яңартыла торган энергиягә таяна килгән дөньякүләм кризисы булып дәүләтнең банк системасы бөтенләе белән октябренда уңышсызлык кичергән бу авыр депрессиягә әһәмияткә ия сәяси тәртипсезлеккә исландияне саклап калу бәхәсенә һәм капитал күчүен контролена китергән күп банкирлар төрмәгә утырган һәм икътисад әһәмияткә ия дәрәҗәдә торгызылган күбесенчә туризмда үсешкә бәйле рәвештә исландияның мәдәнияте дәүләтнең скандинавия мирасына нигезләнгән күпчелек исландиялеләр германик һәм гэлик кельт чыгышлы исландия теле төньяк германик тел булып борынгы норвегия теленнән килеп чыккан һәм фарер теленә һәм көнбатыш норвегия диалектлары белән тугандаш илнең мәдәни мирасына йола исландия кухнясы исландия әдәбияты һәм урта гасыр сагалары керә исландия теләсә нинди нато әгъзасыннан кечерәк халык санына ия һәм бердәнбер даими армиясе булмаган ил аның җиңелчә коралланган яр буе саклавы иминлекне саклау өчен җаваплы исландия шактый салкын ил биредә җәй айларында да температура плүс градустан югары күтәрелми исландия бозлыкларга бай ил илнең процент территориясен бозлыклар били ә ватна дигән иң зур бозлыкның мәйданы квадрат километр тәшкил итә бозның калынлыгы километр шул бозлыклар астында вулканнар ята вулканнар атуы кеше яшәгән районнарны даими рәвештә лава һәм көл астында калдыра шуның иң аянычлысы елдагы лаки вулканының атылуы сигез ай дәвамында аккан лава нәтиҗәсендә һава агулы газлар белән нык зарарлана нәтиҗәдә халыкның мал туарның проценты һәлак була ә елда аскья вулканы атылгач исландиянең мең квадрат километр территориясе көл белән каплана һәм күпчелек исландлар илдән күчеп китә вулканнар нче гасырда да тынычланмый елда вестман атылып илгә лава астында калу куркынычы яный ләкин бу вакытка халык аңа каршы тору ысулын уйлап тапкан була көчле насослар белән диңгездән су суыртып аны лава өстенә сиптерәләр һәм ул суынып катып кала дәүләт тарафыннан лютеран чиркәвенә милли чиркәү хокукы бирелгән бөтен исландия рейкьявикта резиденциясе булган епископ җитәкчелегендә милли чиркәүнең бердәм епархиясен тәшкил итә мәхәлләсе бар елга ил халкының якынча ы милли чиркәүдә әгъза булып тора чамасы кеше ирекле лютеран чиркәүләренең берсенә карый тагын халык кеше дәүләт тарафыннан теркәлгән һәм танылган төрле конфессиягә карый бу төркемнәрнең иң зурысы рим католик чиркәве әгъза һәм илленчеләр чиркәве әгъза җиденче көн адвентистлары әгъза һәм иегова шаһитлары әгъза исландиянең буддизм ассоциациясендә әгъза бәһаи җәмгыятендә әгъза мөселман җәмгыятендә мең әгъза бар яһүд динен тотучылар да бар атлантик океан субарктик киңлекләрдән антарктидага кадәр сузылган тын океаннан соң мәйданы буенча икенче урында торган океан мәйданы млн км барлык океаннар арасында атлантик океан кешелек дөньясы тормышында иң мөһим урынны алып тора бу тарихи яктан шулай формалашкан тын океан кебек үк атлантик океан да субарктик киңлекләрдән антарктидага кадәр сузылган ләкин киңлеге ягыннан аннан калыша атлантика уртача киңлекләрдә бик нык киңәя һәм экваторга таба тарая океанның яр сызыгы төньяк ярымшарда нык ә көньяк ярымшарда азрак ергаланган утрауларның күпчелек өлеше материкка якын урнашкан кеше атлантик океанны борынгы заманнарда ук үзләштерә башлаган аның ярларында төрле чорларда борынгы грециядә карфагенда скандинавиядә диңгездә йөзү үзәкләре барлыкка килгән аның сулары легендар атлантида ярларын юган әмма атлантиданың океандагы географик урыны турында галимнәр хәзергә кадәр әле бәхәсләшәләр бөек географик ачышлар чорыннан башлап атлантик океан җир шарында төп су юлына әверелә атлантика табигатен комплекслы өйрәнү бары тик гасыр ахырында гына башлана челленджер судносында инглиз экспедициясе тирәнлекләрне үлчи океанның су массасы үзлекләре органик дөньясы турында мәгълүмат туплый халыкара геофизика елы үткәрелгән чорда океанның табигате турында бигрәк тә күп мәгълүмат алына хәзерге вакытта күп кенә илләр катнашында корабтан торган фәнни экспедиция эскадрасы су массаларын океан төбе рельефын тикшеренүне дәвам иттерә океанологлар океанның атмосфера белән үзара тәэсирен өйрәнәләр гольфстрим һәм башка агымнарның табигатен тикшерәләр литосфера плиталары теориясе буенча атлантика чагыштырмача яшь океан аның төбенең рельефы тын океанныкы кебек катлаулы түгел бөтен атлантика аша меридиан буенча диярлек гаять зур сырт сузылган бер урында ул су өстенә чыга бу исландия утравы сырт океан үзәнен тигез диярлек ике өлешкә бүлә аурупа һәм төньяк америка ярлары буйлап бик киң шельфлар ята океан төбе рельефын сез мөстәкыйль рәвештә җентекләбрәк атлас буенча тасвирлый аласыз атлантик океанның климаты бик төрле чөнки ул барлык климат поясларында да ята океанның иң киң өлеше тын океан кебек экваториаль киңлеккә түгел ә тропик һәм уртача киңлекләргә туры килә бу киңлекләрдә тын океан өстеннән искән кебек пассатлар һәм уртача киңлекләрнең көнбатыш җилләре исә кышын уртача киңлекләрдә еш кына давыллар куба көньяк ярымшарда алар елның барлык фасылларында да була климат үзенчәлеге су массаларының үзлекләрендә чагыла биредә өске суларның температурасы тын һәм һинд океаннарындагыга караганда шактый түбән бу төньяк боз океаныннан һәм арктикадан килә торган су һәм бозларның салкынайтучы тәэсире белән шулай ук су массаларының бик көчле болгануы белән аңлатыла су һәм һава температурасы арасындагы шактый сизелеп торган аерма атлантиканың күп кенә районнарында көчле томаннар барлыкка килүне китереп чыгара океанның кайбер районнарында су массаларының тозлылыгы уртачадан югары чөнки океанның чагыштырмача тар булуы аркасында парга әйләнгән дымның шактый өлеше җил белән күрше материкларга күчә агымнар боз шартларына да тәэсир итә океанның үзенчәлеге күп санлы бозтаулар һәм йөзеп йөрүче диңгез бозлары гренландия янындагы сулар атлантиканың иң матур районнарыннан берсе утраулар эченнән океанга бик зур боз телләре чыга алар аның күксел яшькелт төстәге салкын суы өстендә үтә күренмәле текә боз кыялар булып асылынып торалар вакыт вакыт алар гөрселдәп сыналар һәм зур боз кисәкләре суга килеп төшә су агымнары бозтауларны т к нең ына кадәр ачык океанга алып чыга атлантиканың бу районнары суднолар йөрү өчен хәтәр бозтаулар хәрәкәтен махсус һава хезмәте патруле күзәтеп тора җирнең ясалма иярченнәреннән дә фоторәсемнәр алына ул мәгълүматлар барлык илләрнең корабларына тапшырыла атлантиканың органик дөньясы тын океандагыга караганда төрләргә ярлырак бу исә атлантик океанның чагыштырмача яшь булуы белән һәм аның климатының соңгы бозлык чорында бик нык суынуы белән аңлатыла төрләре аз булса да бу океанда балык һәм башка диңгез хайваннарының саны шактый күп монда шельфлар һәм төптәге күтәренке урыннар тын океандагыга караганда күбрәк шунлыктан су төбендә һәм төпкә якын катламнарда яши торган балыкларга шул исәптән тәрәч сельдь скумбрия диңгез алабугасы мойва кебек промысел балыкларына уылдык чәчү өчен уңайлы урыннар күп поляр суларда кит һәм тюленьнәр яши тын океандагы кебек үк атлантик океанда да барлык диярлек табигый пояслар бар алар эчендә диңгезләрнең һәм култыкларның урта диңгез төньяк диңгез балтыйк диңгезе һәм башка диңгезләр табигый комплекслары аерылып тора үзләренең табигате ягыннан алар океанның ачык өлеше комплексларыннан аерылалар төньяк субтропик пояста үзенең табигате белән гаҗәеп булган саргасс диңгезе ярсыз диңгез урнашкан аның чикләрен агымнар барлыкка китерә бу диңгез суының тозлылыгы ка кадәр һәм температурасы югары океанның ачык зәңгәр өслегендә яшел көрән таплар булып саргасс суүсемнәренең кечкенә бәйләмнәре калкып тора суы планктонга ярлы монда кошлар да бик сирәк океанологлар мондый районнарны зәңгәр океан чүлләре дип атыйлар океанның ике ягына да хуҗалык ягыннан нык үскән илләр урнашкан атлантика аша иң мөһим диңгез юллары уза атлантик океан бик күптәннән инде балык һәм җәнлекләрне күпләп тоту урыны санала китлар аулау кәсебе бискай култыгында гасырларда ук алып барылган атлантик океанның табигый шартлары тереклек үсеше өчен бик уңайлы шуңа күрә барлык океаннар арасында ул иң продуктив булып санала балык тотуның һәм башка диңгез продуктларын чыгаруның иң зур өлеше океанның төньягына туры килә әмма промыселның нык көчәюе соңгы вакытта биологик байлыкларның кимүенә китерде атлантик океан шельфлары нефтькә һәм башка файдалы казылмаларга бай мексика култыгында һәм төньяк диңгез шельфларында меңләгән скважина борауланган шәһәрләр үсү күп кенә диңгезләрдә һәм океанның үзендә суднолар йөрүнең артуы сәбәпле соңгы вакытта табигый шартларның начарлануы күзәтелә су һәм һава пычранган океан һәм диңгез буйларында ял итү өчен шартлар начарланган мәсәлән төньяк диңгез күп километрларга җәелгән нефть таплары белән капланган төньяк америка ярлары буенда нефть элпәсенең киңлеге йөзләрчә километрга җитә урта диңгез җир шарында иң нык пычранган диңгезләрдән санала атлантика инде хәзер калдыклардан үзлегеннән генә чистарына алмый атлантик океанның пычрануына каршы көрәш халыкара бурыч булып тора океанга зарарлы калдыклар түгүне тыя торган килешүләр төзелде инде бу сүзнең башка аңламларын карар өчен монда күч люксембург мәгънәләр люксембург көнбатыш аурупада урнашкан дәүләт елдан бирле аурупа берлеге әгъзасы бельгия алмания һәм франция белән чиктәш дәүләт исеме сүзеннән килә ул кече шәһәр сүзен аңлата аурупа берлегенә керә башкаласы люксембург мең кеше люксембург бер палаталы парламент белән конституцион монархия илнең җитәкчесе бөек герцог жан ул тәхеткә елда менгән министрлар кабинеты министрдан тора канун бирүче орган депутатлар палатасы административ яктан люксембург округка бүленгән люксембургның төньяк таулы өлеше максималь биеклек м арденналар итәгендә урнашкан көньяк өлеше салмак түбәнәюче тигезлек люксембург территориясенда бай тимер рудалар ятмалары бар люксембургта климат уртача диңгезнекеннән кыйтганыкына күчә торган йомшак дымлы кыш һәм эссе булмаган җәй арденналарда кышын еш кар төшә иң кояшлы айлар май июнь июль һәм август әмма ләкин сентябрьнең беренче яртысында шулай ук кояшлы була иртә язда кыргый үсемлекләрнең бай чәчәк атуын күзәтергә була елгалар мозель бассейнына карый илнең көньягында тигезлек бик уңыш бирүчән территориянең өчтән бер өлешен урманнар били тыюлыклы зоналар бар сәнәгатьнең төп тармагы кара металлургия химик күн цемент фаянс агач эшкәртү тегү азык төлек промышленносте җим бөртек үсемлекчелек йөземчелек яшелчәчелек люксембург эре халыкара финанс үзәге чит ил туризмы елдан люксембург бельгия белән икътисади шул исәптән таможня берлегендә акча берәмлеге евро люксембургның халкы якынча мең кеше халыкның уртача тыгызлыгы кв км га кеше этник төркемнәр немецлар һәм французлар илдә рәсми телләр булып француз теле немец теле һәм люксембург теле немец теленең рейн буе диалектларының берсе тора люксембург теле рәсми итеп елда гына кабул ителгән люксембург телендә урамнарда һәм өйдә сөйләшәләр француз һәм немец телләре эш язуы һәм рәсми очракларда кулланыла инглиз теле күбрәк башкалада таралган һәм авылларда кулланылмый диярлек җирле халыкның ы католиклар булып тора дини конфессияләр арасында икенче урында ислам елдан башлап илдә корбан чалу һәм шәригать буенча терлек сую тыела ит читтән кертелә елда мең мөселман яшәүче люксембург дәүләтендә беренче ислам үзәген мәчет булдыру турында игълан итә люксембургта халыкның ы һинд дине тарафдарлары кеше люксембургта дивали бәйрәме үткәрелә мәсәлән елда леуделангеда елда мондор ле бэнда универсаль һинд дине җәмгыяте президенты раджан зед люксембург хөкүмәтен дивалины ел саен бәйрәмнәргә кертергә һәм һинду җәмгыятенә люксембургта һинд дине гыйбадәтханәсен нигезләргә өндәгән люксембургта берничә йөз һиндстан чыгышлы кеше бар аларның һиндлеләр ассоциациясе бирле һәм һиндлеләр бизнес үзәге бар люксембург герцоглыгы елда барлыкка килгән елга кадәр ул башта испания нидерландларының ә аннары соң австрия нидерландларының өлеше булып торган елларда франциягә кушылган сәнать һәм архитектура люксембург ходай анасының соборы элек иезуит чиркәве булган соңрак елларда шактый киңәйтелгән аның эчендә ренессанс портал һәм барокко органы игътибарга лаек соборның криптында иоанн батырның табуты сакланган ул креси янында елда бәрелештә һәлак булган елда төзелгән яңа ратушаның классицистик бинасы бөек герцог сарае милли музей эхтернахта казылмалардан рим чоры казылмалары септимий северның мәрмәр бюсты бронза сыннар табут өсләре һәм урта гасыр скульптурасы фрагментлары геологик тупланма декоратив гамәли сәнгать бүлеге берничә гасыр интерьеры немец нидерланд рәсемнәренең тупланмасы л кранах һарлемнан корнелис й ван клеве к майссейс ф һалс ф болл а остаде һ б гасырда төзелгән әмма гасырда шактый үзгәртеп корылган изге михаил чиркәве энциклопедический справочник все страны мира издательство вече авторы составители и о родин т м пименова португалия порт тулы рәсми исем португалия җөмһүрияте порт аурупа кыйтгасының иң көнбатышында урнашкан дәүләт аурупа берлегенә һәм еврозонага керә португалия индустриаль аграр ил традицион сәнәгатенең төп тармагы йон кәгазь тегү шәраб аеруча билгеле портвейн җитештерү зәйтүн мае җитештерү балык консервалары бөке кабыгын эшкәртү дөньяда алдынгы урын төсле һәм кара металлургия машина төзүчелек суднолар төзү һәм ремонтлау автомобилләрне җыю электротехник химия карамай нефть эшкәртү һәм карамай химиясе цемент сәнәгате авыл хуҗалыгынында игенчелек өстенлек итә эшкәртелә торган җирләрнең якынча яртысын сөрүлекләр тәшкил итә йөземчелек җимешчелек зәйтүн утыртыла эре мөгезле мал үрчетелә терлекчелек сарыкчылык дуңгызчылык балыкчылык төп тышкы сәүдә партнерлары аурупа берләшмәсе илләре чит ил туризмы млн кеше тирәсе португалиядә һинд дине маҗарстан җөмһүрияте үзәк аурупада урнашкан дәүләт австрия словакия украина румыния сербия хорватия һәм словения белән чиктәш русча венгр польшадан алынма венгр сербск угра угрин европа телләрендә әлеге экзоэтноним барысы да боронго болгардан килеп чыккан ун өлеш мөгезләр башлангыч һуннар тәэсире белән таркаладыр мөгаен урта гасырларда маҗарстанны һуннар патшалыгы дип озак атадылар бу исем нибелунглар турында җыр романда телгә алына төрки телләрдә маҗарстан исеме илнең төп халкының үз аталышынан маҗарлар мадьяры алынган дәүләт территориясе нигездә тигезлекләдән гыйбарәт дунай елгасының уң яры м биеклектәге дунантул тигезлеге һәм урта маҗар тауларының массивларыннан гыйбарәт дәүләтнең төньяк көнбатышында кече урта дунай түбәнлегенең көньяк өлеше кишалфөлд төньяк көнчыгышында карпат тауларының итәкләре иң биек ноктасы матра массивындагы кекеш тавы м көнбатышта альп тауларының итәкләре м урнашкан файдалы казылмалар боксит күмер нефть табигый газ уран марганис тимер мәгъдәннәре климат уртача континенталь уртача температура с гыйнвар с июль еллык явымнар саны мм көнбатышта корылыклар була явымнарның күбесе җәй башында һәм көздә ява тауларда һәм үрле урыннарда соры урман һәм кәсле карбонатлы туфраклар тиса һәм дунай үзәннәрендә аллювиаль туфраклар алфөлддә уңдыршсыз тозлы туфраклар очрыйлар маҗарстан территориясенең якынча урманнар белән капланган урманнар нигездә тауларда сакланып калганнар хайваннардан куян дала тычканы йомран төлке керпе кошлардан тургай миләш чыпчыгы тукран ябалак бар камышлыкларда су кошлары очрыйлар маҗарстан медьега бүленә маҗарстан демократик дәүләт гамәлдәге конституцияск елның апрелендә кабул ителгән дәүләт башлыгы президент аның вәкаләт мөддәте ел канун чыгаручы органы парламент дәүләт мәҗлесе аны халык гомуми тиң һәм яшерен тавыш бирү юлы белән елга сайлый башкарма хакимият органы министрлар шурасы аның башында баш министр тора маҗарстан уртача күләмле зур керемле икътисадка ия төп партнелар алмания россия кытай австрия словакия польша италия нидерланд рәсми мәгълүматлар буенча маҗарстан халкының мең кеше ы мең кеше ислам дине тарафдары италия рәсми атамасы италия җөмһүрияте көньяк аурупада урнашкан дәүләт төньяк көнбатышта франция белән төньякта швейцария һәм австрия белән һәм төньяк көнчыгышта словения белән чикләнә шулай ук эчендә ватикан һәм сан марино белән чикләнә италия үзенә аппенин ярымутравын балкан ярымутравын падан тигезлеген альп тауларының көньяк битләүләрен сардиния һәм сицилия утравларын алган беренче тапкыр италия байрагы эмилиядә җөмһүрият байрагы булып елның гыйнварында барлыкка килде наполеон идарә иткән чордагы бөек француз инкыйлабы символы булган вена конгрессыннан һәм реставрациядән соң байрак иреклек символы булып калган һәм белән революция хәрәкәте елларында кулланган официаль рәвештә италия гербы елның маенда халыкка белдерелде эмблема биш энәле тәгәрмәчкә куелган сул яктан торган оливка ботагыннан һәм уң яктан торган имән ботагы арасында ак төстәге биш почмаклы йолдыздан тора яшел ботаклар италия җөмһүрияте итал дип язылган кызыл лента белән бәйләнгәннәр италия туганлыгы әй туганнар итальяннар италия уянды шипионың данлы очламын таҗ итеп ул киеп алды олы җиңү кайда соң ул ул бит безгә баш иде рум коллары торыннары ил хуҗасы булсын диде әй итальяннар италия уянды шипио очламын таҗ итеп ул алды олы җиңү кайда ул безгә баш иде рум оныклары хуҗа булсын дип бер тарафка дип әйдә берләшик җан фида кылып бергә без көрәшик җан фида кылып бергә без көрәшик италия дәшә италия дәшә һәй гимнның тарихы икенче бөтендөнья сугышы тәмамланыр алдыннан барлыкка килгән италия республикасы күпмедер вакыт рәсми рәвештә кабул ителмәгән дәүләт гимнын кулланып яшәгән бу халыкта мамели гимны дип аталган марш аның сүзләрен итальян шагыйре гоффредо мамели елның ноябрендә үк язган булган бу вакытта ул гарибальдиның ломбардиядәге гаскәрендә штаб башлыгы булып торган көйгә салган бу марш италиядә патриотик һәм революцион хәрәкәтне кузгатуга зур өлеш керткән конституция монархиясе заманында король маршы рәсми гимн дип саналган хакимияткә муссолини килгәч елларда ул җирле фашистларның яшьләр тулы исеме милли фашистларның тантаналы гимны җыры белән бергә башкарылган муссолини режимы юкка чыкканнан бирле итальяннар яңадан үз туганлыгын данлаучы маршны рухланып җырлыйлар италиянең башкаласы рум италия өлкәгә бүленгән валле д аоста ломбардия трентино альто адиҗе фриули венеция джулия пьемонт лигурия венето тоскана умбрия эмилия романья марке абруццо лацио молизе базиликата кампания калабрия апулья сардиния һәм сицилия шуларның бишесе сицилия сардиния трентино альто адиҗе валле д аоста һәм фриули венеция джулия аерым статуска ия аларга җәмгысе административ территориаль берәмлек провинция буйсына провинцияләр үз чиратта коммуналарга бүленә коммуналар саны автономияле өлкәләрдә үз парламентлар өлкә шуралары һәм хөкүмәтләр җирле үзидарә мәсәләләрендә вәкаләтле җунта лар бар сүзенең аңлатмасы билгесез иң күп фикерләр буенча ул грек теленнән алынган бозаулар иле дигән сүзне аңлата италиянең күп халыкларының символы үгез дип саналган электән сүзен хәзерге көнбатыш италияне аңлату эчен кулланганнар б э к гасырдан б э гасырга кадәр италия рум империясенең төп элеше булган борынгы румны карагыз төньяк һәм урта италиядә гасырларда шәһәрләрдә иртә капитал мөнәсәбәтләр урнашты урта гасырларның ахырына көнбатыш аурупада фәкать италия һәм алмания генә таркауланган булган гасырда италиянең шактый зур ягында испания өстенлеге сакланды испания мирасына сугышыннан соң австрия габсбурглары идарәсе башланды италия берлеге өчен карбонарийлар яшь италия һ б оешмалар көрәштеләр ул көрәшүдә иң мөһим кешеләр джузеппе гарибальди һәм джузеппе мадзини булдылар елның ахырына италиянең территориясе сардиния корольлеге тирәсендә берләштерелгән елдан бирле италия корольлеге елда италия корольлегенә рум кушылды италия күбесенчә таулы ил төньягында альп тауларының көньяк битләвләрендәге монблан тауы көньяктарак падан тигезлеге ярымутрауда аппенин таулары тагын ярымутравның көнчыгыш ягында гаргано салентина һәм калабрия ярымутраулары урнашкан ата торган янартаулар везувий этна әйләндереп алган диңгезләр көнчыгыштан әдрән диңгезе апулия һәм албания арасындагы отранто бугазы әдрән диңгезен һәм ион диңгезен берләштерә апулия һәм калабрия арасында тирән итеп коры җиргә таранто култыгы урнаша өч почмаклы тирән диңгезе сардиния корсика тоскан архипелагы сицилия һәм аппенин ярымутравы белән чикләнә корсикадан төньяктарак лигурий диңгезе урнаша сицилиянең төньяк көнчыгыш ягында неброди таулары ә сардиниянең көньяк көнбатыш ягында кампидано тигезлеге урнашкан кечкенә утрауларның куп өлеше архипелагларга бүленгән мәсәлән тоскан архипелагы ул үзенә эльба утравын кертә аңа наполеон бонапарт сөргенгә җибәрелгән булган иң озын елга по аның озынлыгы км иң эре күл гарда җир тетрәүләр италиядә еш була торган күренеш чөнки ул литосфера плиталары чикләрендә урнашкан иң көчле җир тетрәүләр һәм гасырларда теркәлгән италиядә атыла торган һәм сүнгән янартаулар вулканнар бар алар арасында дүрт иң эресе италия файдалы казылмалар белән бай әмма чыганакларның кубесенең запаслар әз бетен дәүләт буенча таралган һәм җайлы урыннары әз елда тимер табылуы тукталды башка төрле чималлар запасы мөскен әз санда антрацит һәм торф табыла урта италиядә һәм лигуриядә сирәк кенә марганис очраша хәзерге вакытта бокситлар тотып бетерелгән диярлек сицилиядә калий һәм таш тозлары асфальт һәм битум бар энергетик ресурслар дәүләтне һич гына үти сардиниядә падан тигезлегендә һәм урта италиянең көнчыгыш яр буенда чикләнгән нефть запаслары италиянең нефтьтагы ихтыяҗны гына үти табигый газ чыганаклары илнең экономикасына бик мөһим табигый газ төньяк урта һәм көньяк аппенинда һәм сицилиядә табылган сугыштан соңгы елларда бик зур нефть чыганаклары табылды аларга өстәмә тагын битум сланецлары ачылды икенче бөтендөнья сугышыннан соң италиядә озын экономик бум килеп чыкты елларга кадәр туучылар саны сакланып калган иде әмма тиздән туучылар саны халыкның җитештерүеннән дә кимеде елда һәр бишенче ир кеше яшьтән олырак иде купчеллек имиграциягә карамастан күп елларга беренче тапкыр елларда туучылар саны үсүе күренде халык саны халык структурасы уртача яше буенча барлыгы яшь ир ат яшь хатын кыз яшь елгы мәгълүмат яше буенча ел дәвамында халыкның артуы фертильлек коэффициенты рәсми тел итальян теле шулай ук италиядә төрле итальян диалектлары бар бөтен диалектларны төньяк урта һәм көньяк бүлергә кабул ителгән хәзерге итальян телен дә диалект дип санап була шкл ук вакытта флорентия диалектында күбрәк политика турында түгел мәдәният турында сөйләшәләр больцанода һәм көньяк тирольдә рәсми тел булып шулай ук алман теле таныла горициядә һәм триестта словен теле региональ статуска ия ә аоста үзәнендә француз теле италиянең кораллы көчләренә гаскәр флот һава гаскәре карабинерлар керә хәрби сәләт булган халык ир кешеләр яшь елга сугышка сәләт булган халык ир кешеләр яшь хәрби хөзмәткә килә елга хәрби хөзмәт резервлары һәр елны призыв яшенә җитә елга кеше хәрби чыгымнар млрд ягъни ввп кую италиядә һинд дине тарафдарлары кеше италия алга киткән индустриаль ил аның тулай эчке продукты ввп трлн евро тәшкил итә италиядә җир астыннан төрле казылма байлыклар табылса да алар җитәрлек түгел валледә әз мәз антрацит бар тосканада коллоид лигнитлар лигуриядә марганис табыла ә апулиядәге бокситлар бетте дип әйтеп була сицилиядә битум асфальт калийлы һәм ташлы тоз табыла италиянең энергетикасы зәгыйфь хәлдә ул илнең ихтыяҗын гына каплый сардиниядә тосканада умбриядә һәм калабриядә әз мәз таш күмер табыла күпмедер нефть сицилиядә үзәк италияда һәм падан үзәнендә падан үзәне по елгасының буенда урнашкан булса да бик әз илнең ихтыяҗының хәттә да каплый алмый инде падан үзәнендә газ бар һәм адриатик дингезенең шельфында газ аппенинда һәм сицилиядә да табыла ташкүмерне кайчандыр эльба утравыннан алганнар ләкин дә ул шахталарны яптылар алга киткән өлкәләр машина төзелеше аеруча автомобилләр электротехника азык төлек һәм җиңел индустрияләр химия һәм нефтехимия синтетик каучык каустик сода пластмассалар һ б бөтен дөньяга танылган брендлары монда сәпитләр автомобилләр тракторлар татарстанда исемле брендын беләләр кер юу машиналары суыткычлар цемент тимер торбалар компрессорлар россиядәге газпром оешмасы да италиядән кайтарткан ширкәтенең газ турбиналарын куллана резин тәгәрмәчләр электр моторлар һәм генераторлар мәсәлән кием макарон сыр зәйтүн мае томат соуслар турында әйткән дә юк инде италиянең көньягында эшсезлек тапкыр күбрәк төньякта күбесенчә фабрик заводлар урнашкан көньякта исә фермалар ашау эчү фабрикалары көньяк күбрәк авыл хуҗылык ягы димәк авыл хуҗалыгын алганда италия томат йөзем зәйтүн цитрус җимешләре һәм дөге үстерүе буенча аурупада беренче урында тора илдә мең аучы хисапка алынган алара арасында көндә аучылык сезоны якынча млн шәхес атыла монын белән популяциягә бик каты зыян ясыйлар итәлиягә багышлап бер астероидка италия дигән исем куштылар ул елда итальян астрономы луиҗи карнер белән ачылды белград сербиянең башкаласы һәм иң зур шәһәре монда кеше яши теркәлмәгән затларны да исәпләгәч млн арта елдан сербиянең башкаласы елдан елгача югославиянең елдан елгача сербия һәм черногориянең башкаласы була сербиянең эре икътисади сәнәгый һәм мәдәни үзәге шәһәр дәүләтнең үзәк өлешендә сава елгасының дунайга койган җирендә урнашкан белград шәһәре округының мәйданы км шәһәрдән көнбатышта никола тесла аэропорты урнашкан шәһәр елда нато гаскәрләренең вәхшиләрчә бомбалавыннан бик нык зыян күрә белград ике елгада савада һәм дунайда урнашкан сава нәкъ менә белградта дунайга коя шәһәр диңгез өсте дәрәҗәсеннән метр биеклегендә урнашкан белградның тарихи үзәге дә савада шәһәр бер юлы балканнарда һәм үзәк аурупада ята чөнки нови белград һәм земун районннары географик яктан сремда урнашканнар һәм аның җирләренә керәләр бер үк вакытта бу ике район белградның өлешләре булып торалар палилула районының бер өлеше банатта урнашкан ләкин аның җирләрен керми срем һәм банат ул үзәк аурупа ә көньяктарак булган җирләр балканнар чыннан да балкан ярымутравының һәм үзәк аурупаның чикләре нәкъ белград аша уза урта диңгез атлантик океанның бассейнына караган һәм аның белән гибралтар бугазы ярдәмендә тоташкан материкара диңгез ул альборан балеар лигурий тиррен әдрән ионик һәм эгей диңгезләрен үз эченә ала аның бассейнына шулай ук мәрмәр азак диңгезләрен һәм кара диңгезне кертәләр бүгенге көндәге урта диңгез борынгы тетис океанының калдыгы булып санала тетис океаны урта диңгездән күпкә киңрәк һәм көнчыгышка таба җәелгән булган арал каспий кара диңгез һәм мәрмәр диңгезләре шулай ук тетисның калдыклары булып торалар ихтимал элек тетис бар яктан да коры җир белән әйләндереп алынган булгандыр пиреней ярымутравын африка белән исә коры җир тоташтырып торгандыр урта диңгез илнең ярларын юа мәйданы мең км суының күләме мең км уртача тирәнлек м максимум м иң эре утраулар балеар утраулары корсика сардиния сицилия крит һәм кипр фәүзия әүхәди кызы бәйрәмова татар халкының күренекле сәясәтчесе язучысы җәмәгать эшлеклесе тарих фәннәре кандидаты иттифак фиркасе башлыгы елдан төрки халыклар ассамблеясы рәисе урынбасары елдан милли мәҗлес рәисе татарстан республикасы югары советы депутаты елларда бик актив сәясәтче аны хәтта татар фәрештәсе дип атыйлар һәм сөембикә белән чагыштыралар хәзерге вакытта фәүзия ханым яр чаллы шәһәрендә яши һәм язу эше белән шөгыльләнә елда хаҗ кыла фәүзия бәйрәмова елның декабренда тассрның саба районының сабай авылында туган урта мәктәпне тәмамлагач ул белемен башта казанның театр училиесында аннары казан дәүләт университетының филология факультетында дәвам итә профессиональ эшчәнлекне фәүзия бәйрәмова казан телестудиясендә башлый режиссер ярдәмчесе булып хезмәт итә соңрак ул татарстан китап нәшриятында матур әдәбият бүлеге мөхәррире вазифаларын башкара журналист һәм мөхәррир буларак ул күп газета журналларда яза фәүзия бәйрәмова әсәрләренең төп темасы кеше һәм табигать шәхес һәм коллектив ныклы тормыш позициясе сайлау һәм характер формалашу кеше күңелендәге үзгәрешләрне җентекләп күзәтү милләтемә х е з м ә т иттем о ел татар энциклопедиясе томда баш мөхәр м х хәсәнов томнан ә м мазһаров җав мөхәр г с сабирҗанов казан татар энциклопедиясе институты т а в б греция яки греция рәсми исем греция җөмһүрияте юнанча рәсми юнанча тарихи исем юнанча иске татар телендә көньяк аурупада балкан ярымутравында урнашкан дәүләт греция стратегик рәвештә аурупа азия һәм африка киселешендә урнашкан балкан ярымутравының көньяк очында урнашып ул төньяк көнбатышта албания белән төньякта македония һәм болгария җөмһүриятләре белән һәм төньяк көнчыгышта төркия белән чиктәш греция тугыз географик регионнан македония үзәк греция пелопоннес фессали эпирус эгей утраулары додеканес һәм цикладаларны кертеп фракия крит һәм ионик утраулардан тора эгей диңгезе материктан көнчыгышта ята ионик диңгез көнбатышта һәм көньякта урта диңгез греция урта диңгез бассеинында иң озын яр буе сызыгына ия һәм дөньяда озынлык буенча енче озынлыгы км миля булган яр буе сызыгына ия шулай ук аның күпсанлы утравы бар шуларның се кеше яши торган грецияның проценты таулы аның иң биек пигы олимп тавы биеклеге м фут юнан тарихы илләр арасында иң озынлардан берсе ил көнбатыш мәдәниятнең бишеке буларак танылган ул демократиянең туу урыны булган һәм шулай ук көнбатыш фәлсәфә олимпик уеннар көнбатыш әдәбият историография сәяси фән төп фәнни һәм математик принциплар һәм трагедия һәм комедияне кертеп көнбатыш театрның туу урыны булып тора юнанлар беренче мәртәбә филипп македонлы тарафыннан безнең эрага кадәр дүртенче гасырда берләштерелгән аның улы искәндәр бөек тиз вакытта борынгы дөньяның күпчелеген яулап алып грек мәдәниятен һәм фәнен көнчыгыш урта диңгездән һинд елгасына кадәр тараткан рум тарафыннан безнең эрага кадәр икенче гасырда аннексияләнеп греция рум империясенең һәм аның варисы византиянең интеграль өлешенә әйләнгән енче гасыр уртасында госманлы доминионы астына төшеп хәзерге заман греция дәүләте ынчы елда бәйсезлек сугышыннан соң барлыкка килә грецияның бай тарихи мирасы аның юнеско дөнья мирасы урыннарында чагыла греция демократик һәм үсеше зур булган ил аның икътисады алга киткән һәм югары керемле яшәү сыйфаты югары һәм яшәү стандарты югары берләшкән милләтләрнең нигезләүче әгъзасы греция унынчы ил булып европа җәмгыятьләренә аурупа берлегенең алдан килүчесе кушылган һәм елдан бирле еврозонаның өлеше булып торган ул шулай ук күпсанлы башка халыкара институтларның шулар арасында аурупа шурасы нато икътисад хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы дөнья сәүдә оешмасы обсе һәм әгъзасы булып тора грецияның уникаль мәдәни мирасы шуннан чыгып зур туризм сәнәгате һәм күренекле кораблар секторы аны урта куәтле дәүләт итеп классификацияләргә мөмкинлек бирә ул балканнарда иң зур икътисад һәм анда әһәмиятле региональ аурупа берлегенә керә греция хаклы рәвештә дөньяда иң күләмле тексты булган гимнлы дәүләт исеменә дәгъва кыла ала аңарда ким дигәндә куплет исәпләнә ә аны иҗат иткән шагыйрь дионисиос солома поэмасында дүртьюллык бар әсәр елда язылган аңарда ил азатлыгы өчен көрәшүчеләрнең каһарманлыгына дан җырлана грециянең шул замандагы кыйралы георг аны илнең милли гимны дип игълан итә әлбәттә поэма тексты нык кыскартылган килеш яңа гимнның көен николаос мантзарос елда яза ул италиядә белем алган музыка белгече була шул сәбәпле грецияне кимсетергә теләүчеләр азатлык мелодиясе грекларныкы түгел итальяннарныкы дип лыгырдана башлыйлар әмма бу яла ягу гына греклар үзләре дә баштарак бу көй безнең музыкаль традицияләргә тәңгәл килми дип шикләнә торган булганнар ләкин бу рухландыргыч музыканы беренче кат тыңлап караганда ук аның атаклы һәм бик борынгы грек биюе сиртаки белән бертуган икәнен абайлыйсың шулай да грек кыйралы отто гимн көен алманиянең музыка белгечләре тарафыннан тикшертергә карар кыла алманнар бернинди плагиат тапмыйлар ниһаять елда гимн кыйралның махсус эдикты белән рәсми дәүләт символы буларак раслана рәсми чараларда гимнның беренче куплеты башкарыла азатлык гимны таныш миңа туган илем иң үткен кылычларың үткен карашың да синең колачлый ул җир шарын затлы эллин тамырыннан үсеп чыккан бер аклык борынгыдай көчле рухлы котлы булсын азатлык борынгыдай көчле рухлы котлы булсын азатлык борынгыдай көчле рухлы котлы булсын азатлык ил конституциясе нигезендә православие христианлыгы дәүләт дине булып тора дин паспортта күрсәтелә дин тоту иреге игълан ителә башка дин тарафдарлары арасында мөселманнар греция халкының мең кеше ы мең кеше католиклар мең кеше протестантлар мең яһүд дине тарафдарлары мең күбесенчә салоникида иегова шаһитләре меңгә якын кеше традицион грек дине тарафдарлары якынча мең гөрҗистан сакартвело шулай ук грузия алгы азиядә күпчелек инглизтелле чыганаклар дәүләтне көнчыгыш аурупага кертәләр кавказ артының көнбатыш өлешендә кара диңгезнең көнчыгыш ярында урнашкан дәүләт гөрҗистан көньякта әрмәнстан һәм төркия көньяк көнчыгышта азәрбайҗан һәм төньякта россия белән чиктәш абхазия һәм көньяк осетия территорияләре грузин хөкүмәте тарафыннан идарә ителми һәм гөрҗистан хөкүмәте буенча россия тарафыннан басып алынган гөрҗистан өлешләре дип саналалар россия һәм бмо ның башка дәүләтләре елларда абхазия һәм көньяк осетияне бәйсез дәүләт сыйфатында таныдылар күпчелек көнбатыш дәүләтләре россиянең гамәлләрен сүгеп гөрҗистанның территориаль бөтенлеген яклап чыгыш ясадылар гөрҗистан хакимиятләре тарафыннан идарә ителүче территория көнбатышта абхазия төньякта көньяк осетия белән чиктәш абхазиядә һәм көньяк осетиядә үткәрелгән бөтен халкы референдумда гөрҗистаннан мөстәкыйльлеген якланган россия федерациясе белән дипломатик мөнәсәбәтләр елда гөрҗистан тарафыннан өзелде россия белән дипломатик элемтәләр швейцария илчелеге аша үткәрелә гөрҗистан елгы сугыштан соң бдб оешмасыннан чыгып китте гөрҗистан табигате күп төрле территориясе биек вә урта биеклектәге таулар калулыклар түбәнлеләр яссытаулык вә платолардан гыйбарәт җөмһүриятнең төньягынзур кавказның урта өлеше биләп тора гөрҗистанның иң биек ноктасы шһара тавы м зур кавказның гөрҗистандагы көнбатыш өлешендә карст киң таралган көнчыгышта яшь янартау корылмалар бар гөрҗистан демократик җөмһүрият елдакабул ителгән конституция нигезендә дәүләт вә башкарма хакимият башлыгы президент ул гомумхалык тавыш бирүюлы белән биш елга сайланыла иң югары канун чыгаручы хакимияторганы парламент кипр җөмһүрияте урта диңгезнең көнчыгыш өлешендә урнашкан утрау дәүләт елның маеннан аурупа берлеге әгъзасы рәсми рәвештә кипр җөмһүрияте территориясе үз эченә кипр утравының калган ында британ хәрби базалары акротири һәм декелия территориясен һәм якында урнашучы агиос георгиос гернисос глюкиотисса кила киедес кордилия һәм мазаки утрауларын алып тора илдә яши башкаласы никосия шәһәре грекларның күбесе рәсми дәүләт чиркәве статусына ия кипр православие чиркәве тарафдарлары мөселманнар төрекләр гарәпләр һ б кипр халкының ын католиклар ын тәшкил итә яһүд динен кеше һинд динен мең кеше тота латвия латвия җөмһүрияте лтш төньяк аурупада урнашкан дәүләт башкала рига шәһәре аурупа берлеге һәм натога керә латвия балтыйк диңгезе буенда көнчыгыш аурупа тигезлегенең көнбатышында урнаша көнбатышта балтыйк диңгезе һәм рига култыгы белән юыла көнчыгышта россия һәм белороссия төньякта эстония һәм көньякта литва дәүләтләре белән чиктәш чикләр озынлыгы км яр буе сызыгы озынлыгы км мәйданы кмны тәшкил итә иң биек нокта м гайзинькалнс тавы иң түбән нокта балтыйк диңгезе м латвия климаты уртача диңгез климаты континенталь климаты белән арасында июльнең урта температурасы с гыйнварның урта температурасы с еллык явым төшем күләме мм таблицада кешедән артык яшәгән торак пункттар күрсәтелгән латвиядә пункт кала статусын йөртә ул арасынан республика әһәмиятендәге калалар республика әһәмиятендәге калалар калын язылыш белән күрсәтелгән латвиядә өстенлек итүче дин булып христианлык тора лютеранлык этник латышлар арасында күпчелекне тәшкил итүче төп христиан динаминациясе бу төньяк аурупа һәм төньяк алмания белән көчле тарихи элемтәләргә бәйле шул ук вакытта католиклык нигездә польша йогынтысы аркасында көнчыгыш латвиядә латгале өлкәсендә киң таралган латвия православие чиркәве зурлыгы буенча латвиядә өченче конфессия булып тора аның тарафдарлары нигездә рус телле халык шулай ук иске йолалык буддизм яһүд дине һинд дине ислам һ б диннәр тарафдарлары бар лихтенштейн кенәзлеге алм үзәк аурупада урнашкан кечкенә км дәүләт көнчыгышта австрия белән көньякта көнбатышта һәм төньякта швейцария белән чиктәш башкаласы вадуц шәһәре халык саны мең кеше лихтенштейн мәйданы кв км лихтенштейнда дан артык торак пункт бар вадуцтан кала тагын шаан халык саны мең кеше бальцерс мең кеше маурен мең кеше һәм тризенбергны мең кеше мондагы чама белән зур торак пунктлар дип атарга була лихтенштейн ике округка бүленгән лихтенштейн конституцион монархия дәүләт башы кенәз һанс адам хакимияттә елның ноябреннан канун бирүче орган бер палаталы парламент ландтаг лихтенштейн территориясенең ын альп итәкләре алып тора биеклек м дан артык көнбатышта рейн үзәне илнең климаты йомшак январьнең уртача температурасы с һәм июльнең уртача температурасы якынча с территориянең якынча ын урманнар алып тора күбесенчә чыршы бүк имән агачларыннан субальпик һәм альпик болыннар бар лихтенштейн фаунасы вәкилләре булып болан төлке кондыз серна һәм кеш тора илнең халкы мең кеше халыкның уртача тыгызлыгы кв км га якынча кеше этник төркемнәр аллеманнар итальяннар һәм башкалар тел немец теле дәүләт теле аллеман диалекты лихтенштейнда конституциянең нчы маддәсе буенча немец теле рәсми тел булып тора лихтенштейн немец теле бердәнбер рәсми һәм дәүләт теле булган бердәнбер дәүләт башка дәүләтләрдә шулай ук башка телләр дә рәсми яки азчылык телләре таныла пресса һәм массакүләм мәгълүмат чаралары теле гадәттә швейцария югары немец теле тора лихтенштейнда швейцариядәге кебек үк хәрефе урынына ике язалар лихтенштейн халкы төрле лихтенштейн диалектларында сөйләшә алар күбесенчә уртаалемман теленнән югары алеманнга күчә торган диалектларга керә шулай ук трансчик рейнтальдә һәм күрше изге галлен кантонында швейцария һәм күрше форарльбергта австрия сөйләшелә җирле диалектлар муниципалитеттан муниципалитетка өлешчә әһәмияткә ия аермага ия лихтенштейн конституциясе нигезендә рим католик чиркәве лихтенштейнның милли чиркәве дәүләт тарафыннан тулысынча якланган дәүләт дине булып тора лихтенштейнның хәзерге тарихы елда башлана ул вакытта ил хәзерге исемен вадуц һәм шелленберг графлыклары берләшүеннән соң алган ил бәйсезлеккә елда ия була лихтенштейн индустриаль аграр ил сәнәгатьнең төп тармагы машиналар төзү ул пресс һәм штамплау эшләнмәләрен чыгара электрон исәпләү машиналарын төгәл үлчәү приборларын сәнәгать автоматларын чыгара химик фармацевтик текстиль һәм азык төлек сәнәгате предприятиеләре бар югары сыйфатлы ясалма тешләр эшләп чыгару эре мөгезле мал туар дуңгызлар үстерү яшелчәчелек бакчачылык һәм йөземчелек таралган валюта керемнәренең төп чыганаклары финанс сәүдә операцияләре илдә бик түбән салымнар ставкалары гамәлдә чит ил туристларына хезмәт күрсәтү һәм почта маркалары чыгару акча берәмлеге швейцария франкы сәнгать һәм архитектура вадуц кенәзнең сәнгать предметлары тупланмасы булган музей почта маркалары музее кенәз замогы гасыр готик собор гасыр сәнгать һәм мәдәният авыл йолаларның якын күршелеге һәм интенсив халыкара алмашулар лихтенштейнның мәдәни тормышының нигезе булып тора театр музыка әдәбият театр һәм музыкага төрле оешмалар клублар ярдәм итеп тора боларның иң күренекле әгъзалары булып лихтенштейн музыка компаниясе һәм вадуц опера берләшмәсе тора аталган барлык дүрт берләшмә дә яңа җитештерүнең ике еллык ритмында эшли лихтенштейнның сәнгать музее вадуцта халыкара хәзерге заман сәнгатенең дәүләт музее лихтенштейнның вадуцта милли музее шаанда чиркәү мәйданында театр лихтенштейнда иң мәшһүр театр елның октябреннан вадуцта шулай ук моннан башка шлөсскеллер театры бар анда лихтенштейн кабаресы ел саен яңа программа алып бара музейлар лихтенштейнның сәнгать музее вадуцта хәзерге заман сәнгате дәүләт музее архитекторлар майнрад моргер хайнрихь дегело һәм кристиан керец тарафыннан эшләнелгән бина елда төзелеп беткән музейның тупланмасы ынчы гасырдан алып хәзерге вакытка кадәр заманча сәнгатьне үз эченә ала моннан тыш регуляр рәвештә лихтенштейн кенәзе тупланмаларыннан эшләрнең күргәзмәләре була лихтенштейнның милли музее зур әһәмияткә ия ул елда үзгәртеп корудан соң янә ачыла һәм анда лихтенштейнның дәүләт һәм табигый тарихы күрсәтелгән башка музейлар арасында чаңгы музее һәм почта музее бар һәм шулай ук җирле музейлар мәсәлән тризен коммунасында газометер мәдәни үзәге бәйрәмнәр лихтенштейнда ел уку мәҗбүри мәҗбүри уку башлангыч мәктәпкә биш ел һәм икенчел укуга кимендә дүрт ел моңа кадәр ирекле рәвештә мәктәпкә кадәр балалар бакчасы белем алырга мөмкин икенчел белем үзе укучыларның сәләтләре буенча өч тармакка бүленгән югары мәктәп һәм чын мәктәпне дүрт елда бетереп була шул ук вакытта гимназиядә җиде елдан соң аттестат алып була лихтенштейнда лихтенштейн университеты бар ул бердәнбер дәүләт университеты һәм анда архитектура планлаштыру һәм икътисад фәннәренә төп әһәмият бирелә семестрына уку бәясе швейцария франкы башка шәхси югары уку йортлары да бар алар арасында лихтенштейн институты халыкара фәлсәфә академиясе һәм лихтенштейн кенәзлеге шәхси университеты бар лихтенштейн милли футбол такымы швейцария туринирында катнаша анда яшь уенчыларга топ футбол такымнарына каршы уйнарга мөмкинчелек бирелә мәдәният ватандашлык цивилизация шәһәрдә торучы ватандашлар сүзләреннән яки культура фигыленнән эшкәртү соңрак тәрбия итү белем бирү үстерү табыну хөрмәт итү этнография һәм антропология фәннәренә нигез салучы галим сүзләре буенча кеше берәр җәмгыять әгъзасы буларак үз иткән белем ышанулар сәнгать әхлак хокук гореф гадәт һәм бар башка сәләтләр һәм гадәтләр җыелмасы мәдәният татар теленә гарәптән кергән сүз махсус сүзлектә ул культура дип тәрҗемә ителә кара гарәпчә татарча русча алынмалар сүзлеге казан б ә культура сүзе русларга латин теленнән кергән возделывание воспитание образование развитие почитание күпмәгънәле термин шул ук вакытта мәдәни сүзе шәһәрдә торучы дип тә тәрҗемә ителә гыйльми һәм укыту тәҗрибәсендә культура һәм мәдәният терминнары тигез хокуклы булып йөриләр шуннан чыгып мәдәният терминының мәгънәсен культура термины мәгънәсеннән чыгып аңлатырга була димәк мәдәният ул кешеләргә белем тәрбия бирү вазифаларын үтәүне үз өстенә йөкләгән күренеш дөрес культура терминының иң беренче мәгънәсен татарчага тәрҗемә иткәндә җир эшкәртү дип бирергә туры килә чыннан да культура термины башта бакчада үстерелә торган яшелчә төрләрен күздә тоткан ләкин бу очракта безгә терминның тәүге мәгънәсенә ябышып яту һич тә мәҗбүри түгел күп кенә терминнарның тәүге мәгънәләре онытылуга да дучар була ләкин культура терминының тагын бер өстәмә мәгънәсе калкып тора ул да булса эшкәртү эшләп чыгару кеше акылы һәм кулы тарафыннан эшләп чыгарылган кыйммәтләр мәдәният исә культура күренешенең фәкать рухи өлешен генә үзенә сыйдыра ләкин рус телендә культура термины үз структурасына һәм рухи һәм материаль өлкәләрне сыйдыра торган булса да практикада фәкать рухи өлкәне генә күздә тота культура дигәндә гамәлдә рухи культура ягъни мәдәният күздә тотыла мәдәният ул кешеләр тарафыннан тудырылган рухи кыйммәтләр җыелмасы кешеләрнең рухи кыйммәтләр тудыру өлкәсендәге эшчәнлеге кешеләрнең тудырылган рухи кыйммәтләрне куллану эшчәнлеге әгәр дә бу билгеләмә мәдәният күренешен тулы рәвештә характерлый ала икән бер генә нәрсәне ачыклыйсы кала ул да булса без нәрсәләрне рухи кыйммәтләр дип атыйбыз нинди рухи кыйммәтләр җыелмасы мәдәниятне тәшкил итә мәдәният җәмгыятьнең рухи күренеше буларак түбәндәге кыйммәтләрне үз эченә ала кешеләрнең дөнья турында белемнәре милли тел җәмгыятьтә урнашкан мәгърифәт системасы халыкның көнкүрешендә барлыкка килгән йолалар традицияләр ышанулар риваятьләр халыкның конкрет чынбарлык шартларында туган әхлакый принциплары хокукый карашлар халыкның сыйнфый һәм милли этник идеологиясе халыкның дөньяга карашы шул исәптән дине яисә атеистик карашлары халыкның сәнгати фи керләве һәм шуның иҗат җимешләре фән шул исәптән фәлсәфә һ б телне һәм мәдәниятне саклау өлкәсендәге парадокс үзгәрүләре аркылы гына сакланыла алуында үзгәрешләрдән фәкать үле мәдәният һәм телләрне генә тулысынча саклап була һәм гасырда аурупа халыклары культура төшенчәсен бүгенге мәгънәдә куллана башлаганнар ул авыл хуҗалыгында яки умартачылыктагы кебек үсемлек үстерү һәм камилләштерү мәгънәләренә туры килгән гасыр дәвамында ул башта шәхесне аеруча уку юлы белән үстерү яки камилләштерү һәм соңрак милли ашкынуларны һәм идеалларны чынбарлыкка ашыру мәгънәләренә дә ия булды гасырда культура кеше генетикасы билгеләмәгән барлык феноменнар мәгънәсендә антропологиянең төп төшенчәсе буларак алга чыкты аеруча түбәндәге ике мәгънәдә бүгенге көндә бу төшенчә җәмгыять тудырган физик артефактлар ягъни матди мәдәният һәм мәдәниятнең нигез тәшкил итүче терминнары буларак кулланылган һәм матди булмаган барлык башка яклары ягъни тел гадәт һ б арасындагы аерма мәгънәсендә киң таралган румыния рум аурупаның көньяк көнчыгышында урнашкан дәүләт конституция буенча ул демократик җөмһүрият башкала бухарест бүкрәш шәһәре аурупа берлегенә керә румыния территориясенең күп өлешен таулар һәм калкулыклар алып тора төп тау тезмәсе карпат таулары иң биек ноктасы молдовяну тавы м карпат тауларында җир тетрәүләр була трансильвания платосы һәм көнбатыш румыния таулары да карпат тезмәсенә карыйлар көньякта түбән дунай тигезлеге һәм көнбатышта урта дунай тигезлеге урнашкан румыния территориясендә кара диңгез яр буеның озынлыгы км күстәнҗәдән төньяктарак ярлары күбесенчә тәбәнәк аерым урыннарда сазланган култыклар һәм ва лиманнар белән ергаланган утраулар күп файдалы казылмалардан нефть һәм газ ташкүмер тимер полиметалл бакыр һәм алтын мәгъдәннәре боксит таш тоз чыганаклары табылган климат уртача континеталь иң зур елга дунай аның төп кушылдыклары прут сирет олт яломица түбәнлекләрдә нигездә уңдырышлы каратуфрак биеклекләрдә көрән һәм соры урман тауларда нигездә тау болын туфраклары таралган елга тугайларында болыннар камышлыклар урманнар бар трансильвания платосы молдавия калкулыгы добруҗаның иң биек урыннарында һәм карпат тау алдында м биеклеккәчә катнаш имәнлекләр бар карпат тауларында м биеклеккәчә буклар биегрәк метргача ылыслы агачлар үсә тауларның иң биек өлешләрен субальп вә альп болыннары алып тора урманнарда бүре төлке барс бурсык куян йоклач кошлардан чырайсыз ябалак тукран кәккүк һәм башкалар яши тау кәҗәсе дуңгыз аю болан далаларда байбак йомран дала тычканы очрый румыния җөмһүрият гамәлдәге конституциясе елның декабрендә гомумхалык референдумында халык тарафыннан хупланган дәүләт башлыгы президент ул халык тарфыннан гомуми тигез һәм турыдан туры сайлау нигезендә яшерен тавыш бирү юлы белән елга сайлана һәм мөддәттән артык сайлана алмый канун чыгаручы хакимиятне икепулатлы парламет башкарма хакимиятне хөкүмәт гамәлгә ашыра һимнның тарихы музыкасын халык иҗаты белгече антон панн нчы елларда ук язган булган бу ике иҗат кешесе ул вакытта бер берсе белән таныш булмаган әле һәм үз әсәрләрен бер берсенең иҗат җимешеннән хәбәрдар булмаган килеш тудырган көй белән шигырьне елдагы революция вакытында бөтенләй башка кеше җырчы георге ученеску бергә тоташтырган хәзерге заманда мурешану шигыренең куплеты гына кулланыла румын марсельезасы икенче бөтендөнья сугышыннан соң коммунистлар тарафыннан тыелган иде хәзер ул ил гимны буларак кына түгел җырчыларның патриотик репертуарында аерылгысыз бер өлеш итеп тә кулланыла румыниядә рәсми дин юк халыкның күпчелеге православ христианнар сербия сербча србиа сырбыстан сирбия урта дунай тигезлегендә паннония далалары урнашкан тауларда ылыслы һәм яфраклы урманнар елның мәгълүматы буенча сербиянең территориясе урманнар били аның ы белән дәүләт идарә итә хосусый милек серб урманнарда элмә чыршы корычагач кәстәнә өрәңге чикләвек юкә тирәк һәм тал агачлары үсәләр сербия урманнарында болан һәм кыр кәҗәсе тигезлекләрдә куяннар кабан дуңгызлары таулы урманнарда аюлар кыр кәҗәләре тау кәҗәләре бар елгаларда күп форель алабуга карп җәен сазан чуртан һәм берничә осетр балык төрләре бар иң киң таралган йорт терлеге дуңгыз һәм эре терлек сербия адриатик эгей һәм кара диңгез арасында урнашкан сербиядә континенталь уртача континенталь һәм таулы климатлары бар кышлар кыска һәм карлы җәйләр дә җылы иң салкын ай гыйнвар иң җылы ай июль урта температура уртача еллык явымнарның саны мм сербия хөкүмәтендә башкарма хакимият бар ул әгъзадан тора министрлардан вице премьерлардан һәм премьер министрдан сербия конституциясе буенча министерлар кабинеты сәясәтне билгели һәм үткәрә кануннар эшкәртә һәм башкара соңгы сайлаулар буенча парламентта серб прогрессив фиркасе өстенлек итә сербия конституциясе дәүләт органнарының мөстакыйльлеген һәм бәйсезлеген билгели кешеләрнең ирекләрен һәм хокукларын саклый канунлылык һәм конституциялелекне тәэмин итә мәхкәмә хакимияте судларныкы санала кануннар чыгаручы һәм башкарма хакимияттән бәйсез һәм аерым булып тора гомуми юрисдикция мәхкәмәсе сербиянең иң зур этник төркеме халыкның серблар тәшкил итә икенче урында маҗарлар башка халыклар босняк чегәннәр болгарлар каратаулылар македоннар словаклар русиннар валахлар румыннар сербиядә нчы елда демографик кризис башланды үлү дәрәҗәсе текә күтәрелде елның җанисәбе буенча кешеләр саны гә тигез елда бу сан зуррак булды сербия акчасы серб динары бер динарда йөз пара елда икътисадый үсеш тулаем эчке җимеше млрд сербия икътисадының өстенлеге чит финанс ярдәме һәм инвестицияләр дунайның икътисади потенциалы белән билгеләнә бмо керткән санкцияләр нато тарафыннан бомбалану нык валютаның кечкенә резервы һәм ришвәтчелек югары дәрәҗәсе сербиянең икътисады көчен киметә сербиянең икътисады күчемле базар секторы өстенлек итә ләкин икътисадның зур өлешен дәүләт секторы тотып тора сербиянең икътисады күбесенчә чит инвестицияләргә һәм экспортка һәм җитештерүгә таяна авыл хуҗалыгы җитештерү һәм уңайлыкларнын өлкәсе зур өлешен тәшкил итә сербия тарихы гасырдан башланган ул вакытта көнбатыш славяннар балкан ярымутравына күчеп килгән балкан сугышлары нәтиҗәсендә сербиягә косово македония санҗава кушыла икенче бөтендөнья сугышында сербия фашист алманиясенә зур каршылык күрсәтә елда кызыл гаскәр һәм серб партизаннары сербияне фашистлардан азат итә дин тәртибе дин иреге күбесе ел православ христианнар кеше католиклар кеше мөселманнар кеше протестантлар кеше төньяк македония җөмһүрияте макед република северна македониа балкан ярымутравында урнашкан дәүләт ил елда бәйсезлек алган яңа дәүләтне македония җөмһүрияте дип таный әмма греция яңа дәүләт атамасында македония сүзен куллануга вето сала ил ел халыкара рәсми кәгазьләрдә элекке югославия җөмһүрияте македония дип йөртелә елның июненнән ил төньяк македония дип атала төньяк македония җөмһүрияте балкан ярымутравы үзәгендә вардар елгасы бассейнында урнашкан ул албания болгария сербия һәм греция белән чиктәш төньяк македония мәйданы кв км били төньяк македония башкаласы өскеп иң эре шәһәрләр өскеп мең кеше битола мең кеше куманово мең кеше тетово мең кеше административ мөнәсәбәттә төньяк македония районга бүленгән төньяк македония җөмһүрият дәүләт башы президент хөкүмәт башы премьер министр канун бирүче орган бер палаталы ассамблея төньяк македонияның күп өлешен яссы түбәләр һәм текә авышлы өслекләр белән уртача биеклектәге таулар алып тора биеклеге м га кадәр таулар күлләр алып торучы охрид һәм преспан яки елга үзәннәре вардар елгасы бассейны алып торучы тектоник түбәнәюләр белән аерылган төньяк көнбатышта македония һәм косово чигендә македонияның иң зур тавы титов врх м бар төньяк македонияда өч зур милли парк пелистер битоладан көнбатышрак галичица орхид һәм преспан күлләре арасында һәм маврово охрид һәм тетово арасында төньяк македония территориясендә кургаш цинк бакыр тимер рудасы ятмалары бар төньяк македонияда урта диңгез климаты җәй эссе һәм коры кыш йомшак һәм яңгырлы кышын вардар елгасы үзәнендә җылы җил илнең төньяк өлешендә хөкем сөрүче континенталь климатны йомшарта январьның уртача температуралары с июльнең с явым төшемнәр елына мм орхид һәм преспан күлләре балкан ярымутравында иң зур күлләр булып тора алар төньяк македонияның көньяк көнбатыш өлешендә албания белән чиктә урнашкан вардар елгасы илнең үзәге һәм башкаласы аша ага авыш өслекләрдә м биеклеккә кадәр катнаш урманнар һәм куаклыклар үсә өстәрәк далалы тау болыннары урнашкан македония фаунасы өчен бүре төлке куян керпе болан кабан хас күлләр янында пеликаннар яши карст җирләрдә ташбакалар еланнар кәлтәләр яши төньяк македонияда якынча млн кеше яши халыкның якынча ы македон славяннары башка этник төркемнәр албаннар серблар чегәннәр һәм төрекләр албаннарның күпчелеке илнең төньяк көнбатыш өлешендә тетово һәм дебар арасында урнашкан монда үз вакытында албан телендә белем алу өчен хокуклар саклау өчен демонстрацияләр узган македон славяннары антик чорның грек македоннары белән бернинди уртак әйбере юк диярлек македон теле бик болгар теленә охшаган һәм серб теленә охшаган күп этнографлар македоннарны этник болгарларга кертәләр болгария хөкүмәтенең рәсми позициясе булып македоннарның болгарлар икәне тора македоннар арасында исә бу караш тарафдарлары бик аз барлык диярлек албаннар һәм төрекләр мөселманнар славяннар православ динендә төньяк македония территориясендә кешеләр неолит чорыннан бирле яши беренче тарихта билгеле торак пунктны иллирия һәм фракия кабиләләре нигезләгәннәр безнең эрага кадәр гасырда төньяк македония территориясында дәүләт пәйда булган безнең эрага кадәр гасырга кадәр яшәгән һөнәр һәм сәүдә үзәкләре буларак шәһәрләр булмаган диярлек безнең эраның гасырларында төньяк македония территориясенә славян кабиләләр урнаша башлый бу кабиләләр хәзерге болгария территориясендә урнашкан кабиләләр белән бер төркем булган дип исәпләнә гасырда византия македония славяннарын өлешчә буйсындыра елларда македонияга хан куверның протоболгар ордасы бәреп керә һәм битола шәһәре янында төпләнә гасырда төньяк македонияның күп өлеше беренче болгар патшалыгына керә гасырларда төньяк македония территориясында феодаль мөнәсәбәтләр формалаша христианлык киң тарала гасыр уртасында төньяк македонияны серб патшасы стефан душан яулап ала ә гасырның соңгы чирегендә госманлы империясе яулап ала төрек хөкүмәте вакытында төньяк македонияга күп албаннар килә саф мөселман авыллар барлыкка килә грекларның елларда грек милли азатлык инкыйлабына бәйле үсүче ирек көрәше төньяк македонияда грек халкын та колачлаган македонияның госман изүен бетерүгә һәм константинополь патриархиясы алып барган эллинизациягә каршы славян халкының азатлык хәрәкәте дә ачыла гасыр башында европа дәүләтләренең бигрәк тә германия һәм австро венгрияның балкан ярымутравында хакимлек өчен көрәш кискенләшү белән македония халыкара каршылыкларның бер төененә әйләнә башка балкан илләренең македония өчен көрәше дә кискенләшә король югославиясенда хөкем сөрүче торышка ия булган серб буржуазиясе вардар македониясында милли басым сәясәтен үткәрә македония ның исеме үк рәсми лексиконнан сызып ташлана көчләп сербизация үткәрелә бу македоннар ягыннан актив каршылыкка китерә македон мәдәният түгәрәкләре булдырыла македон әдәби тел формалаша македон милли әдәбият нигезләре салына моңа алдынгы иҗтимагый көчләрнең коммунистларның прогрессив зыялыларның актив эшчәнлеге хезмәттәшлек итә македон милләтенең формалашуы процессы бара социалистик төзелеш шартларында македон милләтенең формалашу һәм үсүнең яңа этабы башлана аның процессында наданлык бетерелә туган телдә белем бирү барлыкка китерелә эшләүчеләрнең фән һәм мәдәният казанышлары белән таныштырылуы була зыялылар барлыкка килә македон халык мәдәнияте формалаша һ б төньяк македония аграр индустриаль ил хромитлар бакыр кургаш цинк тимер рудалар чыгару кара һәм төсле металлургия машина төзү химик фармацевтик азык тәмәке хәмер дөге чистарту җиңел агач эшкәртү сәнәгате предприятиеләре авыл хуҗалыгында үсемлекчелек хөкем сөрә бөртеклеләр дөге бодай мәккәй мамык опий мәге арахис әнис үстерелә төньяк македония көньяк сортлары тәмәкенең әһәмиятле җитештерүчесе җимеш үстерү йөземчелек тау көтүләрендә сарыкчылык күл балыкчылыгы урман хуҗалыгы экспорт кием текстиль машина һәм җиһазлар дарулар йорт җиһазлары авыл хуҗалыгы продукциясе акча берәмлеге македон динары сәнгать һәм архитектура төньяк македония территориясында гасырларда булган шәһәрләр җимерелекләре сакланган стоби скупи гераклеи урта гасыр архитектурасының характеры византия архитектурасы тәэсире белән билгеләнә төрек басып керүенә кадәр дини булмаган төзүнең вәкилләре булып өскепның циклопик диварлары калдыклары самуил патша замогы гасыр башы тора чиркәү архитектурасының иртә килгән типы купол һәм хорлар белән өчнефлы базилика охридада изге софия базиликасы якынча еллар гасырларда бер башлы хач купол гыйбадәтханәсе типы ныгытыла бер башлы лесновода изге михаил һәм гавриил чиркәве яки биш башлы нерезида изге пантелеймон чиркәве гасыр ахырыннан биналарның фасадлары таш һәм кирпечтән бизәкле иттереп салып куеп фасадлар бизәлгән төрекләр хөкеме вакытында шәһәрләрдә өскеп битоле штипе һ б гөмбәзле мәчетләр манаралар кунакханә өй алдылары мунчалар һәм манарасыман биналар төзелгән монастырьларның сәнгатьле ансамбльләре иоанн бигорский монастыре һәм халык төзүенең төрле үрнәкләре өй алды тирәли бүлмәләр симметрик урнашуы белән һәм урамнан изоляцияләнгән өй даирәсе белән торак йортлар гасырларга карый урта гасыр рәсем сәнгате вәкилләре булып македонияда күпсанлы фрескалар тора алар көнчыгыш европа гасырларның көнчыгыш европа рәсем сәнгатендә мөһим урын алып тора византия чорының сәнгатенең әһәмиятле һәйкәлләре булып охридта изге софия гыйбадәтханәсендә гасыр уртасы һәм нерезида изге пантелеймон чиркәвендә фреска цикллары тора византия сәнгатенең соңгы чәчәк атуы белән охридта изге клемент чиркәвендә һәм старо нагоричино изге георгий чиркәвендә михаил һәм евтихий осталарының фрескалары бәйләнгән алар сюжетлар күптөрлелеге һәм чын детальләр муллылыгы белән аерылып тора энциклопедический справочник все страны мира издательство вече авторы составители и о родин т м пименова аяз мирсәет улы гыйләҗев елның гыйнвары елның марты татар язучысы драматург прозаик һәм драматург аяз мирсәет улы гыйләҗев елның гыйнварында татарстанның сарман районы чукмарлы авылында укытучы гаиләсендә туган бала чагы һәм мәктәп еллары зәй районының югары баграж авылында уза авыл мәктәбенең тугызынчы сыйныфын тәмамлагач унынчы сыйныфны сарман урта мәктәбендә укый аяз гыйләҗев елның мартында вафат булды аяз гыйләҗевнең башлангыч иҗат тәҗрибәләре студентлык чорына карый ләкин аның актив иҗат эшчәнлеге елдан башлана дияргә була беренче әсәрләрендә үк анык сиземләнгән язу манерасы кырыс реализм халыкчан образларга бай җор тел һәм үзенчәлекле сурәтләү алымнары кайсы чор турында һәм нинди темага язса да кеше шәхесенең катлаулы рухи дөньясын эш гамәлләрен анализлау а гыйләҗев иҗат эшчәнлегенең төп асылын идея эстетик юнәлешен тәшкил иткән сыйфатлар тематик яктан а гыйләҗевның күпчелек повестьлары авыл тормышына багышланган аларда кичәге һәм бүгегенге авыл аның гади кешеләре гәүдәләндерелә аяз гыйләҗев ике дистәдән артык драма әсәре авторы да аларның күбесе республика театрлары репертуарына кертелгән соңгы елларда а гыйләҗев роман жанрында иҗат итүгә күп көч куйды аның бер бер артлы балта кем кулында роман йәгез бер дога роман хатирә кебек зур күләмле әсәрләре дөнья күрде әдәбиятны һәм театр сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен аңа елда татарстанның ә елда рсфсрның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә ул м горький исемендәге премия лауреаты да татар әдәбиятын үстерүгә зур өлеш керткәне өчен елда татарстан республикасы президенты указы нигезендә аяз гыйләҗевкә татарстан республикасының халык язучысы дигән мактаулы исем бирелде цинь шихуан ди кыт пиньинь еллар б э кадәр цинь дәүләте башлыгы цинь дәүләтенең беренче көчле патшасы цинь шихуан ди булган яңа эрага кадәр нчы еллар ул зур реформалар уздырган дип уйлыйлар ул аерым идарәчеләрнең һәм сановникларның мөстәкыйльлеген бетергән аларны үз хакимлегенә буйсындырган патша хакимлеге астында берләштерелгән бөтен жирне административ округка бүлгән цинь шихуан ди һәр округка наместниклар куйган наместниклар өстеннән аерым ышанычлы кешеләр күзәтеп торганнар алар анда булган хәл ләр турында патшага хәбәр итеп торганнар цинь шихуанди хәрби реформа да уздырган кытай дәүләтен үзләренең һөжүмнәре белән төньяктан һуннар һәм шулай ук урта азия халыклары һәрвакыт борчып торганнар авыр арбалы иске гаскәр күчмә халыкларга каршы тора алмаган цинь ши хуанди жиңел һәм тиз йөрешле кавалерия төзегән электән үк салына башлаган бөек кытай дивары төзелешенә дә ул шулай ук зур игътибар иткән бу дивар төньяктагы күчмә халыклардан саклану өчен салынган аны төзү өчен борынгы әкиятләргә караганда меңнән артык кеше кирәк булган крестьяннарга авыр йөкләмәләр салынган төзелеш вакытында шулай ук коллар хезмәтеннән дә нык рәвештә файдаланганнар цинь ши хуанди үзенен югары хакимлеген көчәйтү өчен борынгы риваятьләр әйтүенчә иске кануннар язылган бөтен китапларны яндырырга боерык биргән тик игенчелек медицина һәм астрономия буенча язылган кулланма китаплар гына калдырылган бу чорда эре жирбиләүчеләр тагын да көчәйгәннәр жирләреннән мәхрум ителгән крестьяннар һәм коллар саны һаман үсә барган жир мәйданнары эре колбиләүчеләр кулында туплана килгән алар аны сата арендага бирә яки үзләренең якыннарына бүләк итә алганнар цинь ши хуанди исән вакытта ук крестьяннарның һәм колларның яңа тәртипләргә каршы киң хәрәкәте башланган эре жирбиләүчелек үсә барган саен крестьяннарның жир участокларын ул үз эченә ала барган һәм крестьяннар һаман бөлә барганнар яңа эрага кадәр нчы елда монардан риза булмаган крестьяннар һәм коллар үзләренең юлбашчылары лю бан җитәкчелеге астында берләшкәннәр ул цинь династиясе патшасын бәреп төшергән һәм властьны үз кулына алган цинь патшалыгы шулай җимерелгән шушыннан соң борынгы кытай тарихында яңа хань чоры дип аталган чор башлана яңа эрага кадәр нчы елдан алып яңа эраның нче елына кадәр урта мәктәпнең нчы класслары өчен дәреслек проф а в мишулин редакциясендә казан татгосиздат молдова республикасы молдова молдова аурупаның көньяк көнчыгышында урнашкан дәүләт буенча халык саны кеше днестр буе молдавия республикасын исәпләмичә дәүләт төзелеше унитар дәүләт парламент республикасы административ территориаль берәмлеккә бүленә шул исәптә район муниципий һәм автономияле берәмлек гагаузия һәм днестр сулъягы молдова көнчыгыш аурупа тигезлегенең көньяк көнбатышында днестр һәм прут елгалары арасында урнаша иң биек нокта баланешты тавы м уртача биеклеге диңгез өстеннән м туфраклар күбесенчә кара туфраклар урманнар территориянең өлешне биләп торалар известьташ гипс балчыклар пыяла комы гравий зур булмаган нефть һәм газ чыганаклары климат уртача континенталь гыйнварның урта температурасы с минимум с июльнең урта температурасы с максимум с урта ел явымнар саны мм барлык елгалар кара диңгезе бассейнына керәләр төп елгалар днестр һәм прут гасырына кадәр молдова территориясе төрле кабиләләрнең готлар антлар гет даклар һәм дәүләтләр киев русе алтын урда галич волын кенәзлеге биләмәләрнең өлеше булган елда беренче молдаван дәүләте молдаван кенәзлеге оештерыла гасырларда госман империясе составында гасырның ахырында рус төрек сугышы нәтиҗәсендә россия составына днестр сулъягы керә елда чираттагы рус төрек сугышы нәтиҗәсендә россия составына бессарабия керә акш үзәк разведка идарәсе мәгълүматларына караганда елда православие динендәгеләр православиедән башка христианнар башка диннәр тарафдарлары булган молдова халкының кеше ы мең кеше ислам дине тарафдары икътисад нигезен авыл хуҗалыгы тәшкил итә үки белешмә китабы буенча молдова эшче көченең өлеше чит илләрдә эшли экспорт азык төлек товарлары текстиль төп импортрлары россия румыния италия импорт минирәл чималы һәм ягулык машиналар җиһазлар химикатлар төп экспортрлары россия румыния украина монако кенәзлеге яки монако фр көньяк аурупада урта диңгез ярында урнашкан кечкенә дәүләт коры җир буенча франция белән чиктәш дөньяның иң кечкенә илләренең берсе шулай ук халык тыгызлыгы буенча монако алдынгы позициядә бөтен илне узар өчен кешегә уртача минут кирәк франция илне өч яктан уратып ала шул ук вакытта башка ягы урта диңгез белән чиктәш монаконың мәйданы кв км кв миля һәм халкы якынча ул дөньяда кечкенәлек буенча икенче һәм халык иң тыгыз яшәгән ил монаконың җир чиге км миля яр буе сызыгы км миля һәм киңлеге дән алып м га кадәр үзгәрә дан алып ярдка кадәр илнең иң югары ноктасы та диңгез дәрәҗәсеннән метр м калкып торган монт ангель авышлы өслекләрендә дип аталган тар юл булып тора монаконың халкы иң күп булган урыны монте карло һәм халкы иң күп булган уенты лавротто бас мулен җирне мелиорацияләү нәтиҗәсендә монаконың җир массасы процентка арткан кечкенә булса да монако бик борынгы һәм мәшһүр бигрәк тә үзенең байлар һәм атаклылар өчен уен мәйданы буларак бу туристлар өчен тамаша һәм урта диңгездә икътисади двигатель булып тора женева яки цюрихта кебек үк елда халыкның ы миллионерлардан торган монако конституцион монархия формасында дәүләт башында принц альберт торган кенәзлек принц альберт конституцион монарх булса да аның сәяси куәте зур гримальди йорты монакода кыска тынышлар белән елдан бирле хөкем сөргән рәсми телләр француз теле ләкин монегаск телендә итальянча һәм инглизчә күп сөйләшәләр һәм аңлыйлар дәүләтнең суверенитеты рәсми рәвештә франко монегаск ел килешүендә рәсми танылган һәм монако елда берләшкән милләтләрнең сайлаучы әгъзасы булып киткән монаконың бәйсезлегенә һәм аерым чит ил сәясәтенә карамастан аның саклавы франция җаваплылыгында шулай да монако ике кечкенә хәрби төркемне тәэмин итә икътисади үсеш ынчы гасыр ахырында беренче казиносы монте карло ачылу белән һәм париж белән элемтә булганнан соң көчәя шул вакыттан бирле монаконың йомшак климаты матур пейзажлары һәм комарлы уен мөмкинчелекләре кенәзлекнең бай һәм мәшһүрләр өчен беренче турист максаты һәм ял итү үзәге статусына кертем ясаган соңгы елларда монако әһәмиятле банк үзәгенә әйләнгән һәм уңышлы рәвештә үзенең икътисадын хезмәт сферасына һәм кечкенә югары табышлы пычратмаучы сәнәгатьләргә диверсификацияләгән дәүләттә керем салымы юк бизнес салымнары түбән һәм ул салым гаване булу өчен киң танылган ул шулай ук ел саен уза торган урамнарда боҗра мотор узышы монако гран приның хуҗасы булып тора ул беренче формуланың оригиналь гран приларның берсе монако рәсми рәвештә аурупа берлегенең өлеше түгел ләкин аурупа берлегенең хезмәтләрендә таможня һәм чик контрольләрен кертеп катнаша үзенең франция белән мөнәсәбәтләре аша монако евроны бердәнбер валюта итеп куллана моңа кадәр ул монегаск франкын кулланган монако европа шурасына елда кергән ул шулай ук халыкара франкофония оешмасы әгъзасы монако кенәзлеге рәсми дине булган аз санлы аурупа дәүләтләренең берсе ил конституциясенең статьясы рим католик чиркәвен дәүләт дине дип игълан итә шул ук вакытта конституция диннәргә табыну иреген игълан итә һәм кемне дә булса дини йолаларда катнашырга мәҗбүр итүне тыя хөкүмәт дини ирекләрне чикләми монако гражданнарының күпчелеге христиан динен тота елда халыкның ы яһүд дине тарафдарлары булып монакода яшәүче кеше ягъни халыкның ы тора яһүдиләрнең синагогасы бар илнең мөселман җәмгыятендә диндар исәпләнә ягъни халыкның ы алар барысы да кенәзлек гражданнары түгел мөселманнар арасында гарәпләр беренче чиратта мароккодан шулай ук төрекләр иранлылар һ б бар кенәзлектә бер генә мәчет тә юк монакода башка конфессияләр һәм диннәр вәкилләре дә бар ләкин аларның саны аз һәм алар дини җәмгыять төзи алмый кайбер диндарлар бигрәк тә мөселманнар күршедәге ниццага яки франциянең башка шәһәрләренә йөри монако кенәзлегендә яшәүче якынча мең кеше дини түгел агыйдел башкортостан һәм татарстан территорияләреннән ага торган елга башкортстандагы иң зур елга һәм төп су юлы каманың сул кушылдыгы кама сусаклагычына коя уралтау якларында ирәмәлтау тирәсендә башлана озынлыгы км елга бассейны майданы км уң яктан нөгеш караидел бөре тере танып сул яктан ашказар өршәк дим кармасан чәрмәсән сөн агыйдел елгасы буенда белорет мәләвез салават ишембай стәрлетамак благовеен бөре дүртөйле агыйдел шәһәрләре урнашкан караидел аша күпер караидел күгидел агыйдел елгасына кушыла торган урын янында урнашкан казан ханлыгында идел елгасы нәкъ шушы урында торган урында башлана дип саналган елга исеме татар һәм башкорт әдәбиятларында һәм мәдәниятларында еш очрый тала тала ай былбылым шайморатов генерал гүзәл өфем баш калам чусовая урта уралдагы елга каманың сул иң эре кушылдыгы чиләбе свердлов өлкәләре һәм пермь төбәге буенча ага ул үзенең уралның азия өлешендә башланып россиянең европа өлешендә агуы белән кызыклы чусоваяның озынлыгы км елга бассейнының мәйданы км полуденная полдневная чусовая елгасының башлангычы бер чыганак буенча чиләбе өлкәсенең сазлыклы җирлегендәге олы чусов күле булып тора башка чыганак буенча елганың башлангычы уфалей янындагы сурна күле аннан ул төньякка ага кмдан соң елга көнбатыш чусовая белән берләшә һәм якынча км уралның көнчыгыш янтыгы буенча ага бу өлешендә елганың киңлеге нан алып м га кадәр тәшкил итә урта өлешендә елга тарая еш кына елганың янтыклары каньонсыман характерда бу өлешендә елганың киңлеге м аскы өлешендә чусовой шәһәреннән түбәнрәк уралдан чыкканнан соң елга гадәти үзән елгасы рәвешен ала аның тизлеге кими киңлеге м га кадәр җитә туенуы катнаш күбесенчә кар суларыннан тора яңгырның өлеше җир асты суларыныкы су ташу апрель уртасыннан июнь уртасына туры килә уртача су чыгымы күләме м сек иң зурысы м сек иң кечкенәсе м сек агымның тизлеге гаять зур урта өлешендә якынча км сәг булса таулы урыннарда км сәг чусовая октябрь ахыры декабрь башында туңа боздан апрель азагында май башында ачыла полония яки польша ләхстан ләхчә рәсми исеме польша җөмһүрияте ләхчә жечпосполита польска лат үзәк аурупада урнашкан дәүләт польша башкаласы варшау төгәл рәсми исеменең тәрҗемәсе поляк республикасы чөнки поляк дигәнне аңлата польша түгел рәсми исемендә хәзерге поляк сүзе республика кулланылмый ә искергән жечпосполита сүзе кулланыла польша сүзе борынгы славян сүзе полъ ачык ирекле буш сүзеннән килеп чыккан илнең рельефында тигезлек өстенлек иткәнен күрсәтә татарча тарихи исем ләхстан висла һәм одра елгалары бассейнында төньякта балтыйк диңгезе һәм көньякта карпат һәм судет таулары арасында урнашкан территориясенең өлешеннән күбрәге тигезлек һәм түбәнлекләр алып торалар көньякта таулар бар диңгез ярлары тәбәнәк комлы климаты уртача океан климаты белән континенталь климат уртасында гыйнварның уртача температурасы с июльнең уртача температурасы с еллык явым төшемнәр саны мм одра висла буг нотец һәм варта елгалары көймә йөрешле польшада дан артык күл бар иң зурлары снярдви км мамри км польша территоиясендә палеолит дәвереннән кешеләр яшәгән б э к меңъеллык һәм б э меңъеллыкның беренче яртысында польша территоиясендә славян кабиләләрнең формалаштыру урыны булган гасырларда кабилә кенәзлекләре барлыкка килгәннәр гасырда одра висла һәм буг елгалары арасында яшәүче полян польша поляклар атамалары шуннан килеп чыккан мазовшан вислян поморян кабиләләренең кенәзлекләре берләштерелде һәм бердәм польша дәүләте барлыкка килде ләкин гасырда польша дәүләте янә кенәзлекләргә бүленеп китте берничә гасыр дәвамында польша аурупадагы иң кодрәтле дәүләтләрдән берсе булып торды әмма авыр сугышлар сәбәпле дәүләт очрап өч мәртәбә елларда пруссия австрия россия арасында бүленгән елда наполеон көчләре пруссияне җиңеп франциягә бәйле варшау һерцоглыгын төзде елларда вена конгрессында польша янә бүленгән варшау һерцоглыгының зур өлеше польша патшалыгына әйләндерелеп россиягә тапшырылган пруссия варшау һерцоглыгының бер өлешен алды силезия һәм померанияне үзендә саклап калды австриягә елдан австрия маҗарстан галиция бирелде краков җөмһүрияте төзелгән поляк халык азатлык өчен туктаусыз көтәшкән елда т костюшко җитәкчелегендәге күтәрелеш еллардагы күтәрелешләр пруссия составындагы поляк җирләрендә көчле алманлаштыру сәясәте алып барылган россия империясендә дә чигенешләр белән булса да руслаштыру сәясәте үткәрелгән рус хөкүмәте хәтта поляк телен кирилл язуына күчерергә ният иткән дип аталган польшаның административ бүленеше нигездә тарихи төбәкләргә нигезләнеп ясалган воеводалык дәрәҗсендә адинистратив хакимият хөкүмәт тарафыннан тәгаенләнгән воевода сайланган төбәк ассамблеясе һәм шул ассамблея тарафыннан сайланган башкаручы хакимият арасында бүленә воеводалыклар повятларга повятлар исә гминаларга бүленәләр эре шәһәләр гадәттә гмина яки повят статусына ия әлеге вакытта польша воеводалыкка повятка шул исәптә повят статусына ия шәһәр һәм гминага шул исәптә шәһәр шәһәр авыл авыл гминалары бүленә польша җөмһүрият гамәлдәге конституциясе елның майда кабул ителгән дәүләт башлыгы президент ул польша ватандашлары тарафыннан гомумитигезһәмтурыдан турысайлау хокукы нигезендә яшерен тавыш бирү юлы белән ел мөддәткә срокка сайлана канун чыгаручы хакимиятне икепулатлы парламент аскы пулат сейм югары пулат синәт башкарма хакимиятне президент һәм министрлар шурасы хөкүмәт гамәлгә ашыра тулаем эчке продуктында сәнәгатьнең өлеше авыл хуҗалыгының өлеше хезмәт күрсәтү тармагының өлеше елгы хәле буенча экспорт буенча төп партнерлар алмания бөекбритания чехия франция россия италия нидерландлар экспорт маддәләре машиналар һәм транспорт җиһазлары ярымфабрикатлар башка сәнәгый таварлар ашамлыклар һәм тере хайваннар импорт буенча төп партнерлар алмания россия нидерландлар кытай италия чехия франция импорт маддәләре машиналар һәм транспорт җиһазлары ярымфабрикатлар химик матдәләр минирәл матдәләр ягулык майлау материаллары һәми тыгыз бәйләнештә булган материаллар башка сәнәгый таварлар польшада ташкүмер күкерт табигый газ көмеш казып алына корыч эретүдә ил аурупада адынгы урыннардан берсендә тора күмер дәүләт ягулык энергетика балансының нигезен тәшкил итә ташкүмер югары силезиядә валбжих һәм люблин бассейннарында көрән күмер дә казып чыгарыла электр станцияләре нигездә күмер кәннәре шахталары тирәсендә төзелгән җылылык электр станцияләрдә елга уртача млрд квсәг электр эшләп чыгарыла бакыр кургаш рудалары азрак микъдарда нефть тә чыгарыла дәүләт ихтыяҗлары өчен зарур нефтьнең өлешеннән күбәрәге чит илләрдән сатып алына нефтьне эшкәртү сәнәгатенең төп үзәкләре плоцк һәм гданьск читтән китерелгән тимер руда һәм җирле кокс нигезендә эшләүче металлургия заводлары шул исәптән краковтагы металлургия комбинаты һәм мәшһүр катовице комбинаты югары силезия агломерациясендә урнашкан төсле металлургия сәнәгате составында бакыр глогув легница кургаш рух катовице буковно мястечко слнске һәм әлүмин конин заводлары бар сәнәгатьнең төп тармаклары булып торучы машиналар төзү һәм металл эшкәртү сәнәгате төрле мәхсулат эшләп чыгара көймәләр төзү гданьск гдыня ецин очкычлар төзү варшау мелен свидвин вагун һәм локомотивлар төзү свидница зелена гура вроцлав познань хшанув автомобильләр төзү варшау стараховице елч люблин ныса тракторлар төзү варшау үсеш алган шахта һәм металлургия заводлары өчен технология әсбап җиһазлары кою химия азык төлек агач эшкәртү төзелеш материаллары эшханәләре өчен комплект әсбап җиһазлары станоклар көймә йөрткечләре электр моторлар һ б нәрсәләр эшләп чыгарыла химия сәнәгатендә күкерт әчелеге минирәл ашламалар сода хлор пыласмас синтетик тола каучык эшләп чыгаручы эшханәләре бар төп үзәкләре тарнув освенцим плоцк быдго фармацевтика фотохимия парфюмерия варшау луҗ краков резина цемент шешә фаянс агач эшкәртү целлюлоза кәгазь аяк киеме тегүчелек сәнәгате бар тукымачылык җеп җитен трикотаж азык төлек шикәр спирт аракы ит май балык тәмәке сәнәгать тармаклары үсеш алганнар урманнарда агач хәзерләнә дәүләт мәйданының авыл хуҗалыгына яраклы җирләр хосусый фермерхуҗалыклары өстенлек итәләр дәүләт хуҗалыклары ширкәтләр һәм авыл хуҗалыгы түгәрәкләре да бар иң мөһим авыл хуҗалыгы культуралары арыш бодай арпа солы бәрәңге шикәр чөгендере һ б терлекчелек өлеше зур мөгезле эре терлек дуңгыз сарык ат һ б сугымга симертелә транспортның нигезен тимер юллар тәшкил итәләр тимер юллар озынлыгы км автомобиль юллары озынлыгы км елга көймәчелеге үсеш алган төп диңгез портлары гданьск гдыня ецин диңгез сәүдә флотының тоннажы млн тонна дедвейт төп халыкара аэропорты окенсе варшау янында польша рәсми рәвештә дөньяви дәүләт булып тора польша конституциясенең статьясы барлык чиркәүләрнең тигез хокуклылыгын күздә тота конфессияне теркәү өчен дин тотучыдан торган исемлек тапшырырга кирәк украина укр украна украйина көнчыгыш аурупада урнашкан дәүләт тулысынча аурупада урнашкан иң зур дәүләт украинада татар яши украинаны төньяктан көньякка якынча икегә бүлеп днепр елгасы ага буенча халык саны миллион кеше елда халык саны кеше украинаның географик үзәге черкассы өлкәсендәге марьяновка авылы янында урнаша украина күбесенчә көчыгыш аурупа тигезлегендә урнаша ләкин илнең кайбер өлешләрендә таулар урнашалар елга кадәр кырымда кырым таулары урнашалар иде иң биек ноктасы роман кош тавы м көнбатышта карпат таулары урнашалар иң биек ноктасы говерла тавы м шулай ук украинаның иң биек ноктасы гыйнварның урта температурасы с июльнең урта температурасы с уртача еллык явым төшем күләме мм кырым тауларында мм карпат тауларында мм елгалар күбесенчә кара һәм азак диңгезләре бассейнына керәләр төп елгалар днепр северский донец көнбатыш буг днестр дунай иң зур күл сасык кундук күле км хәзерге украина территориясендә беренче дәүләт берәмлекне безнең эрага кадәр гасырда скифлар оештыралар шул ук вакытта төньяк кара диңгез буенда грек колонияләре барлыкка киләләр б э к елларда скифларны сарматлар кысып чыгаралар гасырда хәзерге украина территориясенә төньяк көнбатыштан готлар керәләр һәм ойум патшалыгын оештыралар елда готлар һуннардан җиңелүгә дучар булалар һәм рим империясе территориясенә күчереп урнашырга мәҗбүр ителәләр гасырыннан хәзерге украина территориясендә славян кабиләләре урнашырга башлыйлар гасырда украинаның сулъягы һәм кырым хәзәр каһанлыгыннан бәйлелегенә эләгәләр гасырда кара диңгез көньяк буенда бөек болгар иле урнаша моны да карагыз евромәйдан елгы россия яклы протестлар украинаның кораллы көчләре илнең иминлеген саклаучы хәрби дәүләт оешмасы моны да карагыз украина шәһәрләренең исемлеге суднолар йөрешле елга юлларның гомум озынлыгы км күбесенчә днепр елгасы эре диңгез портлары әдис ильичвск херсонда николаевта һәм мариупольдә урнашалар халыкара аэропортлары киевта харковьта днеприда донецкида львовда һәм әдистә урнашалар тимер юл транспорты гасырның уртасында киң үсеш ала башлаган хәзерге украина территориясендәге беренче тимер юлы елда төзелгән украина тимер юлларның гомум озынлыгы километр шул исәптә электрлаштырылган тимер юллар километр шуның өстенә киевта харковьда һәм днепропетровскида метрополитен бар украинаның телефон коды югары дәрәҗәле милли доменнар елдан һәм укр елдан рамазан рәмәзан һиҗри тәкъвимнең тугызынчы ае исламның биш баганасына караганга күрә бөтен мөселманнар рамазан ае вакытында ураза тотарга тиешләр ризыктан судан тәмәке тартудан һ б тыелу таң атканнан башлап кояш баеганчыга кадәр бара уразадагы беренче көн рәхмәт көннәре икенче көне мәгъфирәт гафу итү өченче көне аллаһының рәхмәтенә ирешү көннәре дип атала әгәр дә мөселман кеше үз теләге белән уразаны бозды икән ул аны соңарак яңадан тотарга тиеш төп мәкалә ураза бәйрәме рамазан ае беткәннән соң ислам дөньясы ураза бәйрәмне бәйрәм итә ураза бәйрәме гает көннәренең берсе бәйрәм нче елда билгеләнә башлаган рамазан бәйрәме татарларда да зурлап бәйрәм ителә ислам ай тәкъвимендә яңа ай тугачтан башлана ай тәкъвиме грегориан тәкъвименнән көнгә кыскарак шуңа күрә һәр елда рамазан ае көнгә иртәрәк керә ураза вакытында гадәттәгечә корьән уку башка айлардан саваплырак булып санала шулай ук зур савап булып тәрәвих намазы санала рамазан вакытында ул мәчетләрдә һәр төн укыла кайберәүләр һәр төн корьәннең ын укып рамазан ае өчендә бөтен корьәнне укып чыгалар габделхаликъ гариф улы садриев елның августында хәзерге самар өлкәсенең камышлы районы иске ярмәк авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа кечкенәдән ятим калып октябрь революциясенә кадәрге чорда ырынбур уфа баку самар шәһәрләрендә завод һәм нефть промыселларында эшләп тормыш университетлары н уза бик яшьли революцион көрәш юлына баса елларда партиянең самар губерна комитетында татар башкорт секциясе рәисе булып эшли елда мәскәүдә тасср оешу турындагы тарихи закон проектына кул куйган татар халкы вәкилләреннән берсе икәнлеге дә мәгълүм х садри казанда спартак комбинатында директор һәм башка сәнәгать оешмаларында җитәкче булып эшли актив җәмәгать эше алып бара бу чорда ул уйлап табу һәм хезмәтне рациональләштерү юнәлешендә фәнни популяр хезмәтләр дә яза электромонтер электрик серләре һ б бөек ватан сугышында батальон командиры буларак фронтның алгы сызыгында сугыша фронттагы батырлыклары өчен кызыл йолдыз дәрәҗә ватан сугышы орденнары һәм медальләре белән бүләкләнә х садри әдәби иҗатка октябрь революциясенә кадәр үк тартылып шул чорда байтак кына хикәяләр яза революциядән соң ул прозада эшләү белән бергә үзен драматургиядә поэзиядә һәм очеркларда сынап карый х садриның драматург әнәс камал белән берлектә юллар исемле пьесасы бар шулай ук ул идел буенда сугышлар партизаннар һәм курчак театрлары өчен камал бабай әкияте исемле сәхнә әсәрләре иҗат итә әлеге пьесалар үз вакытында республикабыз сәхнәләрендә зур уңыш белән бара х садриның ил батырлары тимерче малае безнең таң исемле повестьлары һәм йөзмә госпитальдә дигән мемуар очеркы мәгълүм аның барлыгы сигез китабы дөнья күрә словакия җөмһүрияте словакча һәм үзәк европда урнашкан диңгезгә чыкмаган дәүләт башкаласы братислава шәһәре төньяк көнбатышта чехя белән төньякта ольша белән көнчыгышта украина белән көньякта маҗарстан белән ә көньяк көнбатышта исә австрия белән чиктәш словакиянең территориясы дүрткел километр дүрткел милә били һәм күбесенчә таулы урын халык саны миллионнан артык һәм күбесенчә словаклардан тора аның башкаласы һәм иң зур шәһәре братислава рәсми тел булып славән телләр гаиләсе әгъзасы словак теле тора славәннар хәзерге словакия территориясенә енче һәм ынчы гасырда килгәннәр енче гасырда алар само империясен барлыкка китерүдә әһәмиятле роль уйнаган һәм ынчы гасырда нитра кенәзлеген нигезләгәннәр ынчы гасырда территория венгрия патшалыгына кертелгән шул ук вакытта ул үзе габсбурглар империясе һәм австро маҗарстан империясе өлеше булган беренче бөтендөнья сугышыннан һәм австро маҗарстан империясен таркатудан соң словаклар һәм чехлар чехословакияне нигезләгәннәр аерым словак җөмһүрияте икенче бөтендөнья сугышы вакытында булган һәм нацистлар германиясенең клиент дәүләте булган елда чехословакия коммунистлар хөкемдарлыгы астында сәвит иярчене буларак кабат торгызылган словакия енче елның январенда чехословакияне имин рәвештә таркатудан соң бәйсез дәүләт була словакия конституциясе дин тоту иреген гарантияли күрше чихя белән чагыштырганда словакия шактый дини ил халыкның ы ил халкының ы үзләрен атеист агностик дип саный словакиядә төп дин христианлык дин тотучыларның күбесе католиклар шулай ук грекокатоликлар да бар тарафдарлары саны буенча икенче дини төркем протестантлар лүтераннар нигездә словаклар һәм реформатлар нигездә маҗарлар православие нигездә руслар арасында илнең төньяк көнчыгышында таралган словакиядә православие дине вәкиле яши һәм гыйбадәтханә һәм православие мәхәлләсе урнашкан ил халкының ы башка конфессияләргә карый сугышка хәтле булган яһүдтән е калган словакиядә меңнән меңгә кадәр мөселман яши мөселманнарның төгәл санын билгеләү мөмкин түгел чөнки ислам дәүләт тарафыннан танылган һәм теркәлгән дин түгел шуңа күрә илдә бер генә рәсми ачылган мәчет тә юк словения җөмһүрияте словенча үзәк аурупаның көньягында урнашкан дәүләт словения австрия белән хорватия арасында урнашкан ул шулай ук көнбатышта италия белән һәм көнчыгышта маҗарстан белән чиктәш словения территориясе кв км били словенияның башкаласы любляна иң эре шәһәрләр любляна мең кеше марибор мең кеше целье мең кеше һәм крань мең кеше административ яктан словения провинцияга бүленгән словения җөмһүрият дәүләт башы президент хөкүмәт башы премьер министр канун бирүче орган дәүләт шурасыннан һәм дәүләт җыелышыннан торган парламент словения үзенең чагыштырмача кечкенә мәйданлы булуына карамастан төрле рельеф белән аерылып тора төньякта ул биек акбур таулар белән альп җирләре иң биек нокта триглав пигы биеклек м юлий альпларының зур өлеше мең га триглав милли паркы составына керә үзәк словенияда чагыштырмача биек булмаган таулар хөкем сөрә алар арасында аерым казанлыклар котловина урнашкан люблянаныкы тольманыкы цельныкы һәм башкалар көньяк көнбатыш словения күпсанлы карст күренешләр белән динар системасына керә су асты елгалары кырлары һәм мәгарәләре постойн һәм шкоциан мәгарәләре словения территориясендә көрән күмер кургаш цинк терекөмеш көмеш уран ятмалары бар словенияның климаты шактый күптөрле күбесенчә континенталь климат хөкем сөрә ә шактый киң төньяк көнбатыш территориядә альп климаты җәен словенияда бик эссе түгел ә кышын бик салкын түгел кар тауларда июньга кадәр тора төп елгалар сава һәм драва дунай бассейны тау бозлыклары һәм карст күлләре тауларның көнчыгыш авыш өслекләре күбесенчә ылыслы урманнар һәм күп санлы күлләр белән капланган шуларның иң танылганнары блед һәм бохинь урманнар белән территориянең яртыдан артыгы капланган аларда тан артык төр агачлар очратырга була монда тыюлыклар күп словения тауларның авыш өслекләреннән якынча шарлавык төшә шуларның иң танылганнары юлий альпларындагы савица һәм перичник словенияда аю кабан селәүсен болан нәфис болан кыр кәҗәсе таралган словенияда якынча млн кеше яши халыкның якынча ы словеннар ы хорватлар һәм серблар словенияда шулай ук күп санлы булмаган мөселманнар венгрлар итальяннар һ б төркемнәре бар халыкның якынча ы католицизм тарафдарлары католик чиркәвенең метрополиясе люблянада шуннан ул архиепископ һәм митрополит тарафыннан идарә ителә башка дини конфессиялар православ дине иудаизм гасырда илнең территориясендә славяннар яши башлый гасыр уртасында словеннарның бәйсезлеге югалтылган булган алар бавариялеләр һәм франклар хөкүмәте астына төшкән карантания словенияның элеккеге исеме франк дәүләтенең административ берәмлеге булып киткән франклар словен кенәзләрен тәхетләреннән кысрыклап чыгарганнар бер үк вакытта христиан дине тарату башлана гасыр уртасында словеннар габсбурглар династиясе хөкүмәте астына төшкәннәр һәм аларның хөкүмәте астында елдан артык булганнар һәм гасыр чигендә словен өлкәсе наполеон армиясе тарафыннан өч мәртәбә оккупацияләнгән наполеон сугышлары һәм ел март инкыйлабы арасында төрле территориаль диалект һәм сөйләмнәрдән бердәм словен әдәби теле формалаша башлый гасырның елларында халык хәрәкәте янә ныгый шуңа күрә словен либералларының алдынгы канаты младословеннар яңадан словенияны берләштерү программасы өчен көрәш башлаганнар словения индустриаль аграр ил полиметалл рудалар бокситлар сөрмә терекөмеш чыгару кара һәм төсле металлургия машина төзү электротехник текстиль агач эшкәртү химик азык төлек полиграфик сәнәгать бакчачылык йөземчелек бөртеклеләр хайванчылык чит ил туризмы акча берәмлеге толар сәнгать һәм архитектура барокко чоры камник өстендә туницаларда чиркәүдә һәм любляна ратушасы алдында урнашкан франческо роббаның өч елга фонтанында чагылыш тапкан марибор шәһәрендәге собор гасыр һәм замок гасыр аерым игътибарга лаек әдәбият иң соңгы сакланып калган словен әдәбияты үрнәкләренә стиш кулъязмасы керә примож трубар словения әдәби телен тудыручы протестант реформаторы һәм елда словен телендә беренче китапны катехизисны нәшер иткән беренче словен язучысы исәнлек тосты икенче куплет тәрҗемәсе имин булсын дөнья көтеп яши торган барча халык куйган милләт кенә алып бетсен диеп җирдә сугыш һәрбарчага булсын ирек яшик күршеләрне дошман түгел дус иш күреп күршеләрне якын күреп гимн турында словениянең дәүләт гимны тексты итеп доктор франц прешеренның исәнлек тосты исемле һәм биш куплеттан торган шигыре сайлап алынган көен композитор станко премрл язган текстның икенче куплеты гимнның җыйнак варианты буларак расланган ул рәсми чараларда уйнала словения гимнының тулы тексты аурупаның дистәгә якын теленә тәрҗемә ителгән шул исәптән ил халкының нибары процентын гына тәшкил итүче маҗарлар теленә дә энциклопедический справочник все страны мира издательство вече авторы составители и о родин т м пименова хорватия җөмһүрияте хорв балкан ярымутравының көнбатышында урнашкан дәүләт элек югославия составына кергән идарә итү формасы демократик җөмһүрият хорватия ул үзәк аурупа көньяк көнчыгыш аурупа һәм урта диңгез кислешендә суверен дәүләт аның башкаласы загреб илнең административ бүлеге булып тора хорватиянең графлыгы белән беррәттән хорватиянең мәйданы кв км һәм төрле күбесенчә континенталь һәм урта диңгез климатына ия хорватиянең әдрән диңгез яры янында бер меңнән артык утрау бар илнең халык саны млн кеше шуларның күбесе хорватлар шул ук вакытта иң таралган дини деноминация булып рим католицизмы тора хорватлар хәзерге хорватия территориясенә безнең эраның нче гасырында килеп урнаша алар дәүләтне ынчы гасырда ике герцоглык итеп оештыра беренче патша булып елда томислав була ул хорватияне корольлек статусына кадәр күтәрә хорватия корольлеге үзенең суверенлыгын ике гасыр буена саклап кала һәм аның пигы петар крешимир короле һәм деметриус звонимир короле хөкемдарлыклары вакытында була хорватия маҗарстан белән шәхси шурага елда керә елда госманлы яулап алуын каршы алып хорват парламенты габсбурглар династиясеннән фердинанд не хорват тәхетенә сайлый енче елда беренче бөтендөнья сугышыннан соң хорватия австрия маҗарстаннан аерылып чыккан словеннар хорватлар һәм серблар дәүләте эченә кертелә һәм соңыннан югославия корольлеге булып китә фашист италиясе һәм нацист германиясе тарафыннан тәэмин ителгән фашист хорват курчак дәүләте икенче бөтендөнья сугышы дәвамында булган сугыштан соң хорватия конституция буенча социалист дәүләт булган социалист федератив югославия җөмһүриятенең нигезләүче әгъзасы була елның июненда хорватия бәйсезлек игълан итә ул гамәлгә бөтенләе белән шул ук елның октябренда керә игълан итүдән соң уңышлы рәвештә хорватия бәйсезлек сугышы алып барылган унитар дәүләтп булып хорватия парламент системасы астында хөкемдарлык ителә халыкара валюта фонды хорватияне калкып чыгучы һәм үсүче икътисадларга кертә ә дөнья банкы аны югары керемле икътисадларга кертә хорватия аурупа берлеге нато дөнья сәүдә оешмасы берләшкән милләтләр аурупа шурасы әгъзасы һәм урта диңгез өчен берлегенең нигезләүче әгъзасы булып тора берләшкән милләтләрнең тынычлык саклаучы көчләренең актив катнашучысы буларак хорватия натоның әфганстандагы миссиясенә гаскәрләр кертеме ясаган һәм елларда берләшкән милләтләрнең иминлек шурасында даими булмаган урын алып торган хорватия икътисадында хезмәт күрсәтү секторы хөкем сөрә аннан соң сәнәгый сектор һәм авыл хуҗалыгы бара туризм җәй көне керемнәрнең әһәмиятле чыганагы булып тора шул ук вакытта хорватия дөньяда турист максталары арасында популярлык буенча енче урында тора дәүләт икътисадның өлешен контрольдә тора һәм шактый дәүләт чыгымнары бар аурупа шурасы хорватиянең иң әһәмиятле сәүдә партнры енче елдан бирле хорват хөкүмәте даими рәвештә инфрастуктурага инвестицияләр ясый бигрәк тә пан европа коридорлары буйлап транспорт юллары һәм уңайлыкларына эчке чыганаклар хорватиядәге энергиянең шактый өлешен чыгара калганы импорт аша кертелә хорватия гомуми сәламәтләндерү системасын һәм бушлай башлангыч һәм икенчел белем бирүне тәэмин итә шул ук вакытта хорват мәдәният күпсанлы иҗтимагый оешмалар аша һәм хорват әдәбиятына һәм массакүләм чараларына инвестицияләр аша тәэмин ителә хорватиядә иң таралган дин булып католик дине санала халык санын алу нәтиҗәләре буенча елда үзен католик дип кеше яки ил халкының ы саный грек католиклары дип үзен кеше күрсәткән дини азчылык православлар серблар мөселманнар протестантлар адвентист баптист методист кальвинист лютераннар пятидесятник һ б яһвә шаһитләре яһүдиләр атеистлар һәм агностиклар кеше безнең гүзәл ватаныбыз чехия рәсми атамасы чех җөмһүрияте үзәк аурупада урнашкан дәүләт төньякта ләхстан төньяк көнбатыш һәм көнбатышта алмания көньякта австрия көнчыгышта исә словакия белән чиктәш чикләрнең гомуми озынлыгы км илнең башкаласы праһа каласы хәзрге чехия составына түбәндәге тарихи өлкәләр керәләр боһемия моравия һәм чех силезиясе элек боһемия чех кыйраллыгының үзәге булган чехия үзәк аурупада урнашкан дәүләт төньякта ләхстан төньяк көнбатыш һәм көнбатышта алмания белән көньякта австрия белән һәм көнчыгышта словакия белән чикәтш чикләрнең гомуми озынлыгы километрга тиң чехия ландшафтлары бик төрле көнбатыш өлешендә боһемия илнең иң биек ноктасы м биеклектәге снежка тавы урнашкан көнчыгыш өлеше моравия дә шактый калкулыклы һәм нигездә морава елгасы бассейнында урнашкан шулай ук одер елгасы башын үз эченә алган диңгезчыгыш булмаган чехия териториясеннән елгала өч диңгезгә барып кушылалар төньяк балтыйк һәм кара диңгезләр чехия территориясендә кеше палеолит дәвереннән башлап яши безнең эрага кадәр елларда бу бирдә кельтләр б э гасырда кельт кабиләләрнең бойи төркеме яшәгән чехиянең латыйн һәм алман исеме боһемия шуннан чыккан беренче меңъеллык уртасында чехиядә славян кабиләләре күпчелекне тәшкил итә башлады гасырда чехия җирләрендә само дәүләте гасыр башында бөек моравия дәүләт составына кергән гасырда пәйда булган праһа кенәзлеге башлангыч чех дәүләтенең үзәге булып калды елда кыйраллыкка әйләнде елларда чех җирләре люксембурглар династиясе биләмәсе составында булган чехия крайдан һәм башкаладан гыйбарәт крайлар районнарга һәм статут шәһәрләренә районнар шәһәрләргә һәм җәмгыятьләргә статут шәһәрләре шәһәр бүлгеләренә бүленә башкала шәһәр бүлгеләренә һәм шәһәр өлешләренә бүленә чехия суверен демократик дәүләт гамәләдге конституциясе елның декабрендә кабул ителгән һәм елның гыйнвардан көчен кергән дәүләт башлыгы президент ул парламентның ике пулатлары тарафыннан ел мөддәтенә сайланыла канун чыгаручы органы депутатлар палатасы һәм сенаттан гыйбарәт парламент башкарма хакимият органы президент тарафыннан тәгаенләнгән хөкүмәт кайда туган йортым гибралтар пиреней ярымутравының көньягында урнашкан бөекбритания территориясе урта диңгезне һәм атлантик океанны тоташтырган гибралтар бугазында мөһим стратегик позицияне били натоның хәрби диңгез базасы гибралтар ватандашлары бер үк вакытта бөекбритания һәм аурупа берлеге ватандашлары алар аурупа парламенты сайлауларында катнаша алалар ләкин гибралтар җирендә шенген килешүе һәм кайбер башка аб кагыйдәләре гамәлдә түгел гибралтар аурупада маготлар кыргый маймуннар яшәгән бердәнбер урын җирле ышанулар буенча соңгы магот үлгәнгә кадәр гибралтар бөекбритания территориясе булыр гибралтар тарихы гаять бай һәм үз эченә елны ала финикиялеләрнең һәм карфагенлыларның бу җирләрдә корабларны калдырулары билгеле рим империясе вакытында да гибралтар аның җирләренә кергән озак вакыт буенча гибралтарга гарәпләр сахип чыкканнар алар бу җирләрне елда яулыйлар елда испания бу җирләрне басып ала ләкин елда гибралтарны инглиз гаскәрләре яулый ел килешүенә күрә гибралтар бөекбритания җире булып таныла бәраәт кичәсе гар мөселман ел хисабы белән шәгъбан аеның еннән нче төненә туры килгән кичә бәраәт сүзе гарәпчәдән тәрҗемә иткәндә берәр авырлыктан котылу мәгънәсен белдерә мөселманнар ышануынча бу төнне аллаһы тәгалә кешеләрнең еллык язмышын бәхет сәгадәтләрен билгели шулай ук ике бәраәт кичәсе арасында үләсе кешеләрнең исемнәре теркәлә бәраәт гөнаһлардан котылу бәхет һәм иминлек уңышлар һәм изгелекләр иңә торган кичә дип санала шуңа күрә бу кичәдә мөселманнар аллаһы тәгаләдән үзләренең һәм мәрхүмнәрнең гөнаһларын ярлыкавын сорап дога кылалар шулай ук бу кичәдә коръән ләүһе мәхфүздән күкләргә иңгән дип санала ислам голәмасы белдергәнчә кадер кичәсеннән соң иң изге кичә бәраәт кичәседер чөнки коръән беренче мәртәбә бәраәт кичәсендә дөнья күгенә иңдерелгән һәм кадер кичәсендә пәйгамбәребез с г в гә вәхи кылына башлаган бәраәт кичәсендә киләчәк бер ел эчендә бөтен мәхлукатның бөтен барлыкның ризыклары байлык вә ярлылык әлләре дөньяга мөнәсәбәтле дәрәҗәләре яңа туачак вә ул ел эчендә вафат булачак кешеләр барысы да бу кичне билгеләнер дип санала ибн баттута тулы исеме әбү абдуллаһ мөхәммәт ибне абдуллаһ ибне мөхәммәт ибне ибраһим әл ләвәти әт танҗи ел февраль танҗәр я фәс күренекле берберский сәяхәтчесе һәм сәүдәгәре аның сәяхәте якынча утыз ел буена дәвам итә һәм ул мөселманнар яшәгән күпчелек җирләрдә була ибн баттута турында барлык мәгълүмат аның сәяхәтнамәсеннән алынган бөек сәяхәтче елның нче февралендә мароккодагы танҗәрдә дин галиме гаиләсендә туа ибн баттутаның бабалары ләвәтә исемле бәрбәр кабиләсеннән булган балачагы турында мәгълүмат бик аз мәдрәсәдә укыганлыгы билгеле үзе мәлики мәзһәбеннән мисыр буенча йөрүдән кире каһирәгә кайтканда ул мәмлүкләр кулы астында булган дамаск шәһәренә икенче бер сәяхәткә чыгып китә дамаскка таба юлда хеврон иерусалим бәйт лехем кебек шәһәрләр яткан була алар белән дә мәмлүкләр идарә итә торган була рамазан аен дамаскта үткәргәннән соң ул мәдинәгә кадәр кмлык юл үтә дүрт көннән соң ул мәккәгә юл тота хаҗның таләпләрен үтәгәннән соң өйгә кайтыр урынына ул дөнья буенча сәяхәтен дәвам итәргә карар кыла хаҗны тәмамлаганнан соң ибн баттута ирандагы илханнар дәүләтенә барырга карар кыла мәккәдә бер ай торганнан соң ул кәрванга кушылып месопотамиягә таба юл тота якынча көннән соң кәрван нәҗаф шәһәрендә туктый монда ибн баттута дүртенче хәлифә гали ибн әбү талипнең каберен зиярәт кыла багдадка кәрван белән барыр урынга ибн баттута фарсылар җирләре буенча айлык сәяхәткә чыгып китә ул исфәһан бәсрә шираз кебек шәһәрләрдә була шуннан ул багдадка барып ирешә тагын сәяхәткә чыгып китеп мосул җизрә мардин кебек шәһәрләрне күргәннән соң ул кәрванга кушылып тагын мәккәгә китә мәккәдә бер я өч ел төгәл билгесез торганнан соң ул нче елда мәккәне диңгез белән бәйләүче җиддә портында көймәгә утырып яр буенча көньякка китә ямәнгә барып җиткәч ул забит һәм тагиз шәһәрләрендә була аннары ул европа белән һиндстан арасындагы сәүдә юлында ятучы гадән портына бара гадән портында корабка утырып ул көнчыгыш африкага юл тота монда ул могадишо занзибар момбаса килва һ б шәһәрләрдә була аннары ул корабка утырып китеп оманны һәм ормуз бугазын күрә нчы елда ул өченче хаҗын кыла мәккәдә тагын бер ел торганнан соң ул дели солтаны мөхәммәт ибне тугълук янына барырга була һиндстанга баручы берәр кәрванга кушылыр өчен ул башта генуя корабында анатулыга бара корабтан ул аланья шәһәрендә төшә аннары ул конья һәм кара диңгез ярында урнашкан синоп шәһәрләрендә була кара диңгезне кичеп ул кырымдагы каффа шәһәренә бүгенге феодосия килә шулай итеп ул алтын урда җирләренә аяк баса монда ул әчтерханга баручы алтын урда ханы үзбәкнең кәрванына кушылып китә әчтерханга килеп җитәр алдыннан үзбәк ханның византиягә бала табарга баручы йөкле хатынын озатучылар белән бергә византиягә китә византиядә ул император андроник палеолог белән күрешә һәм константинопольдагы софия чиркәвен күрә византиядә бер ай торганнан соң ул кире әчтерханга китә аннан соң сәмәркандка һәм бохарага барып ирешә аннары ул сәяхәтен көньякка таба дәвам итә һәм әфганстан аркылы һиндстан җирләренә бара дели солтанлыгында ислам ул вакытта ныгып өлгермәгән дин була ибн баттутаны мәккәдә алган белемнәре булганы өчен казый итеп билгелиләр дели солтаны дәвамсыз һәм үзгәрүчән характерлы кеше булганга ибн баттута бу җирләрдән китәргә карар кыла нияте тагын бер хаҗ кылу була тик дели солтаны аңа кытай җиренә илче булып барырга тәкъдим итә ибн баттута бу тәкъдимне кабул итә һәм юлга чыгып китә кытайга барышлый ибн баттутаның илчелек төркеменә индуслар һөҗүм итә ул төркемнән аерыла аны талыйлар һәм аның гомере өзелә яза тик ике көннән соң ул үз төркеме белән кушыла аннары алар кожикоде исемле шәһәргә корабларда баралар ибн баттута ярдагы бер мәчеттә булганда диңгездә давыл куба һәм аларның ике корабы бата буш кул белән кире кайтудан куркып ибн баттута җамалетдин исемле җирле бер солтан янында тора солтан бәреп төшерелгәннән соң ибн баттута һиндстанны калдырып китәргә мәҗбүр була кытайга таба юлны ул дәвам итәргә карар кыла тик башта һиндстаннан көньяк көнбатышта урнашкан мальдив утрауларына сәяхәт кыла мальдив утрауларында тугыз ай торганнан соң ул шри ланка утравына бара шри ланкада корабка утырып чыгып киткәннән соң ул диңгездә давылга эләгә аны коткарган корабка пиратлар һөҗүм итә аннары ул кире кожикоде шәһәренә кайта һәм кытай корабына утырып кытайга таба китә бу юлы аның юлы уңышлы була һәм ул читтагонгта вьетнамда филипин утрауларында була кытайга барып җитә кытайда чакта ул өенә кайтырга уйлый кире мөхәммәт тугълук янына кайтуның яхшы фикер түгеллеген уйлап ул тагын мәккәгә юл тота мәккәгә ул кожикоде ормуз бугазы илханнар иле аркылы кайта дамаскка барышлый ул әтисенең үлеме турында ишетә ул вакытта үлем гадәти күренешкә әверелгән була чөнки дөньяда кара үлем канатларын җәйгән була мәккәдән ул туган иле мароккога китә юлда барганда ул сардиния утравына сәяхәт кыла танҗәргә кайткач ул берничә ай элек әнисенең үлгәнлеге турында белә танҗәрдә берничә көн торганнан соң ул бер төркем мөселманнар белән ибериянең мөселман өлешенә әндәлүскә сәфәргә чыгып китә гибралтарга янаган леон һәм кастилия короле альфонсо дән портны саклау аларның төп нияте була тик алар әндәлүскә килеп җиткәндә король чумадан үлгән була шуңа күрә гибралтарга янаган куркыныч кими төшә моннан файдаланып ибн баттута валенсия аркылы гранадага сәяхәт кыла аннары ул кире африкага туган иле мароккога әйләнеп кайта чумадан бушап калган марракеш шәһәренә килә ул вакытта башкала фәскә күчерелгән була фәстән ул туган җире танҗәргә әйләнеп кайта анда ул мали мансасы мусаның бай иле турында зур мәгълүмат ала һәм малины күреп кайтырга дип яңадан юлга чыга малига ул сахараны кичеп бара ул бу юлны шулай ук кәрванга кушылып уза кәрван беренче тукталышын тагаз шәһәрендә ясый баттута язганча андагы барлык өйләр дә тоздан һәм дөя тиресеннән эшләнгән булган барлык авырлыкларны җиңеп ибн баттута малига барып җитә һәм нигер елгасын күрә малиның башкаласы булган бай тимбукту шәһәрендә елдан манса булган сөләйман белән күрешә малида ул сигез ай тора джонни депп тулы исеме джон кристофер депп икенче елның июнендә овенсборо кентуккида туган күренекле акш актеры режиссер сценарист һәм продюсер зур популярлыкка тим бертон фильмнары һәм кариб диңгезе юлбасарлары фильмнар сериясе аша ирешкән алтын глобус премиясе лауреаты акшның кентукки штатында туа әле яшүсмер булган чакта аның әти әнисе аерылышалар әнисе язучы роберт палмерга кияүгә чыга киләчәктә джонни депп үзенең илһамчысы дип нәкъ үги атасын атый яшьтән тәмәке тарта башлый алкоголь эчә яшьтә наркотиклар белән мавыга мәктәптән куылганнан соң музыка белән шөгыльләнә башлый төрле музыкаль төркемнәрдә уйный башлый тим бертон белән хезмәттәшлек эдвард кайчы куллар фильмы белән башланып китә фильм өчен депп алтын глобуска номинация ала хәзерге вакытта джонни депп фильмнар төшерү эшендә актив катнаша кан тәннең күзәнәкләрен кирәкле матдәләр белән тәэмин итүче һәм организмнан чүпләрне чыгаручы сыекча ул инфекцияләр белән көрәшә һәм зарар килгән кан күзәнәкләрен торгыза тәндә кан артерияләр веналар һәм капиллярлар буенча хәрәкәт итә ул күзәнәкләргә туклыклы матдәләр әче тудыргыч китерә метаболизм калдыкларын чыгара кан тәннең температурасын бер дәрәҗәдә тотып торырга ярдәм итә инфекцияләр белән көрәшә һәм зарарланган кан тамырларын тазарта умырткалыларда кан плазма белән кан күзәнәкләреннән тора канның яртысыннан артыгын тәшкил итүче плазманың зур өлеше күләм буенча судан тора плазма үз эченә эрегән аксымнар глюкоза минераль ионнар гормоннар плазма күзәнәкләрдән чүп чыгарудагы төп чара тромбоцитлар һәм кан күзәнәкләрен алып тора күләм буенча плазма канның эритроцитлар лейкоцитлар алып тора кан тамырлары җәрәхәтләнгәндә канның агуы тоткарлый торган куерык тромб хасил итеп кан ойый куерык акрынлап тыгызлана һәм кан тамырының зарарланган урынын томалап кан агуын туктата вакыт үтү белән кан тамыры элекке хәленә кайта ә тромб суырылып бетә тромбның нигезен эреми торган җепселле аксым фибрин тәшкил итә ул плазмада эрегән фибриноген аксымыннан хасил була фибрин хасил булсын өчен канда үзенә бертөрле матдәләрнең булуы кирәк бу матдәләр кан пластинкалары кан тамырлары алар тирәсендәге тукымалар зарарланганда хасил булалар фибрин җепселләре арасында куерыкка кызыл төс бирүче кан күзәнәкләре тотылып кала куерык минут дәвамында хасил була кан ою организмның кан югалтудан саклый торган саклагыч җайлашуы татар милли ризыклары татар халкының тарихтан килгән милли ашлары ашамлыклары татар халкы үз милли ашлары белән бик бай һәм бөтен дөньяга үз ризыклары белән мәшһүр татар халкының милли традицияләргә бай ашлар әзерләү осталыгы бик күптәннән килә күп гасырларга сузылган тарих дәвамында милли оригиналь ашлар барлыкка килгән алар үзләренә генә хас сыйфатларны әлегә кадәр саклаганнар аларның үзенчәлеге халык тормышының иҗтимагый икътисадый табигый шартларына аның этник тарихына бәйле мәгълүм булганча татарлар төрки телдә сөйләшүче кабиләләрдән болгарлардан һ б килеп чыкканнар алар урта идел һәм түбән кама буйларында монголлар һөҗүменә кадәр бик күп элек яшәгәннәр гасырның азагы гасырның башында монда беренче феодаль дәүләт барлыкка килгән аны болгар йорты дип атаганнар шуннан соңгы тарихи вакыйгалар аеруча алтын урда чоры белән бәйле вакыйгалар бу төбәкнең этник процессын шактый катлауландырсалар да халыкның хуҗалык мәдәнияте өлкәсендәге тормыш тәртибен үзгәртмәгәннәр татарларның матди һәм рухи мәдәнияте шул исәптән аларның ашлары да төрки кабиләләрнең болгар йорты чорындагы этник үзенчәлекләрен саклап калган ләкин татар халкының милли ашлары үз этник традицияләре нигезендә генә үсмәгән аңа күрше халыкларның руслар чирмеш удмурт һ б шулай ук урта азия халыкларының аеруча үзбәк һәм таҗикларның ашлары йогынты ясаган татар халкы ашларына пылау хәлвә ширбәт кебек ашамлыклар шулай ук рус милли ашамлыклары бик күптән килеп кергән шул ук вакытта башка халыкларга хас ашларны әзерләү азыкларның төрләрен ишәйтү татар ашларының төп этник үзенчәлекләрен үзгәртмәгәннәр милли ашларның формалашуына табигый тирәлек тә җитди йогынты ясаган илнең ике географик зона кушылган җирдә урманлы төньяк һәм далалы көньяк шулай ук ике зур елга идел һәм чулман бассейнында урнашуы да бу ике зона арасында табигый азыклар белән алмашуга сәүдәнең иртә үсешенә булышлык иткән болар барысы да халык ашларының төрләрен шактый баеткан татарлар көнкүрешенә дөге чәй кипкән җиләк җимеш чикләвек төрле аш тәмләткечләр шактый иртә килеп кергән ләкин нигездә татар ашларына бөртекле ашлык һәм терлекләрдән алынган азыклар төп юнәлеш биргән татар халкы элек электән иген иккән терлек асраган табигый халык күбрәк он ярма кебек азыклар белән тукланган ә гасыр азагында гасыр башында бәрәңге күбрәк кулланыла башлаган яшелчә үстерү һәм бакчачылык игенчелек белән чагыштырганда азрак урын алып торган яшелчәләрдән башлыча суган кишер торма шалкан кабак һәм чөгендер бераз кыяр белән кәбестә үстергәннәр бакчалар иделнең уң як яр буйларында күбрәк булган анда алма чия кура җиләге карлыган үстергәннәр авыл халкы урманнардан җиләк чикләвек колмак балтырган кузгалак бөтнек кыр суганы җыйган гөмбә татар халык ашларына хас түгел аның белән соңгы елларда гына бигрәк тә шәһәр халкы мавыга башлады иген игү белән беррәттән татарлар терлекчелек белән дә бик күптәннән шөгыльләнгән күбрәк сыер сарык кәҗә асраганнар атларны эш һәм юл йөрү өчен генә түгел бәлки ите өчен дә үрчеткәннәр ат итен пешереп ашаганнар тозлаганнар һәм каклаганнар әмма татарлар аеруча сарык итен яратып ашаган дөрес аңа казахлардагы һәм үзбәкләрдәге кебек өстенлек бирелмәгән шулай ук сыер итен дә шактый күп кулланганнар крестьян хуҗалыкларында кошлар бигрәк тә тавык каз үрдәк үрчеткәннәр борын заманнардан ук урманлы дала өлкәсендә яшәгән татарлар умартачылыкны да бик күптәннән белгәннәр бал һәм балавыз халык кеременең мөһим чыганагы булган татарларда сөт ашлары шактый төрле булган сөтне башлыча эремчек каймак катык әйрән һ б рәвешендә кулланганнар барлык ашамлыкларны түбәндәге төрләргә бүләргә мөмкин шулпалы кайнар ашлар икенче итеп бирелә торган ашлар һәм камыр ашлары чәй янына бирелә торган татлы ашамлыклар һәм эчемлекләр кайнар шулпаларга һәм ашларга аеруча зур әһәмият бирелә нинди шулпада әзерләнүенә карап ашларны итле сөтле кысыр ашларга ә аларга нәрсәләр салынуга карап камырлы ярмалы камырлы яшелчәле ярмалы яшелчәле яшелчәле ашларга бүлергә мөмкин халыкның культурасы һәм көнкүреше үсү процессында милли ашларның төрләре яшелчәле ашлар исәбенә тулылана барган ләкин татар табынының үзенчәлекле ягын әле хәзер дә камырлы ашлар барыннан да элек токмачлы аш тәшкил итә татар халкында пилмән бәйрәм көннәрендә һәм кунак чакырганда әзерләнә торган аш аны һәрвакыт шулпа белән бирәләр пилмән белән кияүне һәм кияү егетләрен сыйлаганнар кияү пилмәне әзерләгәннәр пилмәнне ит белән генә түгел бәлки эченә эремчек киндер орлыгы һәм борчак салып та ясаганнар икенче итеп бирелә торган ашлар өчен татар халкы элек электән ит ярма һәм бәрәңге куллана икенчегә күбрәк шулпада пешкән яссы кисәкләргә туралган кайчагында кишер суган турап борыч сибеп томалап пешергән ит бирәләр ашны тавык шулпасында әзерләгәндә аштан соң тавык турап чыгаралар гарнир итеп күп очракта пешкән бәрәңге кулланалар аерым савытта керән куялар бәйрәм көннәрендә йомырканы сөт белән туглап тутырган тавык әзерлиләр ит белән ярмадан чүлмәктә пешергән бәлеш иң борынгы ашамлыклардан санала аны симез ит сарык сыер каз ите каз һәм үрдәкнең баш аягы бүтәкә бавыры белән тары арпа дөге ярмасыннан пешерәләр тутырманы да шушы ук ашамлыклар рәтенә кертергә кирәк аны терлек эчәгенә чапкан яисә вак итеп тураган бавыр белән тары яисә дөге ярмасы тутырып әзерлиләр кунак чакырганда бигрәк тә шәһәр кешеләре пылау пешергәннәр бохар фарсы пылавы белән беррәттән казан пылавы да әзерләгәннәр икенче итеп бирелә торган камырлы итле ашлар рәтенә күп кенә төрки халыклар өчен уртак булган пешкән ит белән әзерләгән ашамлыкларны мәсәлән куллама яисә бишбармакны кертергә кирәк итне җәй һәм яз көннәрендә куллану өчен тозлап һәм каклап куйганнар ат итеннән казылык әзерләгәннәр каклаган каз белән каклаган үрдәк исә тансык азыклардан саналган кыш көне итне туң килеш саклаганнар татар халкы тавык йомыркасын күп куллана аны пешереп тә кыздырып та ашыйлар татар ашлары арасында төрле ярмалардан тары карабодай солы дөге ярмаларыннан борчактан һ б пешергән боткалар киң таралган аларның кайберләрен бик борынгы заманнарда ук әзерләгәннәр тары боткасын мәсәлән элегрәк берәр төрле йола уңае белән пешергәннәр камыр ашларының төрлелеге традицион табынның үзенчәлеге булып тора төче һәм чүпрә белән изгән әче камырны ике төрле гади һәм татлы камыр итеп әзерлиләр татлы камырга май эреткән май кайчагында ат мае йомырка шикәр ваниль дарчин өстәлә камырны татар халкы бик тырышып һәм җиренә җиткереп әзерли үзенең формасы һәм нинди максат белән әзерләнүенә карап төче камырдан әзерләнгән ашамлыклар игътибарга лаек аннан күмәч кабартма сумса чәй ашлары һ б пешергәннәр татар ашларына әче камырдан пешергән азыклар хас аларга барыннан да элек ипи керә иписез көндәлек аш та бәйрәм табыны да узмый ул изге азык элек бездә ипидер дип ант итү гадәте дә булган балаларны кече яшьтән ук ипинең һәр валчыгын җыярга өйрәткәннәр табында ипине гаиләнең иң өлкән кешесе кискән ипине арыш оныннан пешергәннәр баерак кешеләр генә алар да һәрвакыт түгел бодай ипие күмәч ашаганнар хәзерге вакытта без арыш ипиен дә күмәчне дә күбесенчә сатып алабыз ипидән тыш әче камырдан төрле ашамлыклар әзерләнә алар арасында иң таралганы кабартма аны янып торган мич алдында да кайнап торган майда да пешерәләр элегрәк кабартманы иртәнге ашка ипи камырыннан арыш оныннан изгән камырдан пешергәннәр кабартманы майлап кайнар килеш ашаганнар сыек камырны да төче итеп тә һәм әче итеп тә изәләр мәсәлән төче коймак һәм төрле оннардан солы борчак карабодай тары бодай катнаш оннан чүпрә белән әчетеп пешергән коймак руслар пешерә торган беленнән әче камырдан пешергән коймак калынрак булуы белән аерыла аны гадәттә иртәнге чәйгә әзерлиләр янына тәлинкәгә салып май куялар татар халкында эченә берәр нәрсә салып пешергән ашамлыклар үзенчәлекле һәм күптөрле кыстыбый шундый иң борынгы һәм гади ашамлыклардан санала кайбер якта аны күзикмәк якмыш дип тә атыйлар аны төче камырдан әзерләгән юка җәймә эченә тары боткасы салып ясыйлар гасыр азакларыннан кыстыбый эченә бәрәңге боламыгы сала башлаганнар халыкның яраткан борынгы ашамлыкларыннан берсе төче яисә әче камырдан эченә симез ит сарык сыер каз үрдәк һ б ите һәм ярма яки бәрәңге салып пешергән бәлеш бәлешне зур итеп тә кечкенә итеп тә әзерләгәннәр аеруча тантаналы очракларда аны өсте тишекле тәбәнәк конус рәвешендә ясаганнар соңрак шулай эченә төрле нәрсә салып әзерләгән бөтен ашамлыкларны бәлеш дип атый башлаганнар өчпочмак та традицион татар ашамлыгы аның эченә элегрәк симез ит белән суган гына салганнар соңрак турап бәрәңге дә куша башлаганнар камырдан пешергән ашамлыклар арасында пәрәмәч үзенә бертөрле урын алып тора элек пәрәмәчне ваклап тураган пешкән ит белән ясаганнар эремчек пәрәмәче кебек духовкада пешергәннәр һәм иртәнге аш итеп симез ит шулпасы белән биргәннәр авыл җирләрендә бөккән яисә тәкә киң таралган ул гадәти сумсадан зуррак озынча түгәрәк яисә ярым ай рәвешендә ясалган ашамлык аның эченә гадәттә төрле яшелчәләр кабак кишер кәбестә салалар кабак бөккәне аеруча популяр сумсаны да шушы ук төр ашамлыкларга кертергә мөмкин аның эченә дә төрле яшелчәләр шулай да күбрәк ит салалар гөбәдия дә бик үзенчәлекле ашамлык аны күбрәк шәһәр халкы әзерли ул катлы катлы түгәрәк биек бәлеш бер генә тантана бәйрәм табыны да ансыз гына үтми татар ашлары тиз өлгерә торган татлы камырдан әзерләгән ашамлыкларга бик бай чәлпәк катлама кош теле ләвәш паштет һ б шундыйлар аларны чәй янына бирәләр татлы камырдан пешерелә торган ашамлыклар камырга нәрсә салынуы һәм әзерләү ысулы ягыннан күп кенә төрки халыкларга хас булса да алар оригиналь милли ашларга әверелеп тагын да камилләшә төшкәннәр шундый оригиналь ашамлыкларның берсе чәкчәк ул һәр туй мәҗлесендә булмый калмый чәкчәкне кияү йортына кәләш һәм аның әти әниләре алып килә юка гына җиләк җимеш кагына төргән чәкчәк туйда аеруча хөрмәтле сыйлардан санала традицион татар ашлары өчен майны күп итеп куллану хас терлек майларыннан атланмай һәм сары май туң май ат һәм каз мае үсемлек майларыннан көнбагыш мае сирәгрәк зәйтүн гәрчитсә һәм киндер мае кулланалар бал шактый киң кулланыла балдан төрле тәм том әзерлиләр аны чәй янына куялар эчемлекләрдән иң борынгысы булып әйрән санала аны катыкка салкын су кушып ясыйлар татар халкы һәм бигрәк тә руслар белән күрше яшәүче татарлар квасны да бик күптәннән беләләр аны арыш оныннан һәм сосладан ясыйлар кунак чакырганда кипкән өректән компот әзерлиләр татар халкы чәйне элек электән яратып эчә камыр азыклары кабартма коймак белән чәй кайчагында иртәнге ашны алыштыра чәйне каты итеп кайнар көе кайчагында сөт белән эчәләр чәй белән сыйлау татар халкында кунакчыллыкның бер билгесе булып тора татарларга хас башка эчемлекләрдән балдан ясаган татлы ширбәтне атап китәргә мөмкин гасыр азагында һәм гасыр башында аны кайбер йолаларны үтәгәндә генә әзерләгәннәр мәсәлән казан татарлары туй вакытында кияү йортында кунакларга кәләш ширбәте чыгарганнар ширбәтне эчкәч кунаклар подноска яшьләргә дип акча салганнар милли ашларның үзенчәлеген аңлау өчен ашамлыкларның кайда мичтә плитәдә духовкада пешерелүе зур әһәмияткә ия чөнки аларны әзерләү ысуллары беренче чиратта шуңа бәйле татарлардагы мич тышкы яктан рус миченә охшаган шуның белән бергә халыкның этник үзенчәлекләренә бәйле рәвештә алар бер берсеннән аерыла да мич башы зур түгел мич алды тәбәнәк ә иң мөһиме мичнең бер ян ягына сылап казан утыртыла азыкны казанда пешергәннәр яисә камыр ашларын казанда майда йөздереп кыздырганнар һәм мичтә пешергәннәр барлык төр ашлар боткалар һәм бәрәңге күпчелек очракта казанда пешерелгән сөтне дә сөттән кортны да шунда кайнатканнар катлама бавырсак һ б шунда пешергәннәр мичтә исә камыр ашлары барыннан да бигрәк ипи пешергәннәр итне майда кыздырып пешерү традицион татар ашларына хас түгел итне пылау пешергәндә генә кыздырганнар кайнар ашлар өчен күбрәк пешкән һәм пешәр пешмәс ит кулланганнар итне ашка зур зур кисәкләр итеп салганнар ашар алдыннан гына тураганнар кайчагында шулпада пешкән яисә пешәр пешмәс итне киек итен кечерәк кисәкләргә бүлгәләп кыздырганнар яисә казанда томалап парда пешергәннәр каз яисә үрдәк түшкәсен миитә кыздырганнар ачык ут өстендә ашамлыкларны сирәк әзерләгәннәр төче коймак һәм йомырка тәбәсен генә өчаяк өстенә таба куеп пешергәннәр азыкны мичтә пешерү өчен чуен һәм чүлмәкләр тотканнар чуенда бәрәңге кайчагында борчаклы аш ә чүлмәктә төрле боткалар пешергәннәр татар халкында бәлешләр һәм гөбәдия пешерү өчен зур тирән табалар киң кулланыла кечерәк чүлмәкләрдән тыш камыр изү өчен зур чүлмәкләр сөт ашамлыкларын һәм эчемлекләрне саклау күчереп йөртү өчен тар муенлы чүлмәкләр һәм кувшиннар файдаланылган нәрсәгә тотылуларына карап аларның төрлесе литрлысы да чиләклесе дә булган элек татарларда урта идел һәм урал буенда яшәүче башка халыклардагы кебек үк агачтан эшләнгән кухня кирәк ярагы уклаулар һәм камыр өчен куна такталар төрле ашамлыклар әзерләнгәндә болгату һәм бәрәңге изү өчен тукмак киң кулланылган су квас әйрән өчен өрәңге каен агачыннан чокып ясалган кыска саплы сабының ыргагы аска караган озынча чүмечләр файдаланганнар казаннан һәм чуеннан азыкны кечерәк аш чүмече белән алып салганнар ипи пешергәндә дә агач табак савыт кулланылган камырны агач күәс чиләгендә изгәннәр һәм агач калак белән болгатканнар ипине җилпучта әвәләгәннәр төче камырны да шунда басканнар әвәләгән ипине саламнан үргән яисә агач табакларга салып кабартканнар мичкә агач көрәк белән тыкканнар катыкны биеклеге диаметры лы агач савытларда оетканнар һәм шунда тотканнар юкә агачыннан ясалган тәпәннәрдә бал сары май саклаганнар майны агач гөбеләрдә сирәк кенә әрҗәсыман май язгычларда яисә чүлмәктә пешкәк белән язганнар гөбе биеклеге диаметры лы юкә агачыннан эшләнгән озынча кисмәктән гыйбарәт гасыр азагында гасыр башында татарларның кухня кирәк яраклары арасында ит чабу өчен кечкенә агач тагараклар шикәр тоз төрле тәмләткечләр кипкән шомырт корт төю өчен агач сирәк кенә чуен яисә бакыр килеләр һәм кисаплар төйгечләр булган бер үк вакытта авылларда зур авыр килеләр дә булган анда ярма ярганнар кайчагында ике зур агач түгәрәктән торган алар тегермән ташын алыштырган ярма яргычлардан файдаланганнар гасырның урталарыннан фабрикада эшләнгән кухня кирәк яраклары шактый киң тарала көнкүрештә металлдан эшләнгән шул исәптән эмальле фаянс һәм пыяла савыт саба күренә башлый ләкин халыкның күпчелегендә аеруча авыл халкында фабрикада эшләнгән кухня кирәк яраклары әллә ни зур урын алмый казанлы зур мич һәм ашамлыкларны шунда әзерләүгә көйләнгән ысуллар үзгәрешсез кала шулай да фабрикада эшләнгән савыт саба татарлар көнкүрешенә бик иртә килеп кергән чәй табынына куела торган савыт сабага аеруча игътибар иткәннәр чәйне суынмасын өчен кечкенә чынаяклардан эчәргә яратканнар түгәрәк аслы тәбәнәк чынаякларны тәлинкәсе белән бергә татар чынаягы дип йөрткәннәр чынаяклар өлеш тәлинкәләре шикәр һәм сөт савыты чәй пешерү өчен чәйнек белән бергә самовар да чәй өстәленең күрке булган ялт итеп өстендәге кечкенә чәйнеге белән шаулап утырган самовар рәхәтләнеп гәпләшергә өндәп торган күңелне күтәреп җибәргән бәйрәмдә дә гадәти көннәрдә дә табынны бизәгән хәзерге вакытта ашамлыкларны пешерү әзерләүдә дә кухня кирәк яракларында да зур үзгәрешләр бар татар халкының көнкүрешенә плитә бигрәк тә газ плитәсе керү ашамлыкларны әзерләү аеруча кыздырган ашамлыкларны ит балык котлет яшелчәләр әзерләү ысулларын һәм кухня кирәк яракларын үзгәртте шуңа бәйле рәвештә казаннар чуен чүлмәкләр шулай ук агачтан эшләнгән кухня кирәк ярагы икенче планга күчте хәзер һәр гаиләдә төрле табалар һәм башка табак савыт бар шуңа да карамастан хуҗалыкта уклау һәм камыр басып җәю өчен такта азыкларны саклау өчен төрле мичкәләр һәм кисмәкләр җиләк җимеш һәм гөмбә өчен кәрзиннәр һәм туздан ясалган козаулар киң кулланыла еш кына чүлмәкләр дә файдаланыла татар халкының туклануы милли аш традицияләрен нигездә саклаганы хәлдә билгеле бер үзгәрешләр кичерде халыкның тормыш хәле яхшыру һәм мәдәни дәрәҗәсе күтәрелүгә бәйле рәвештә күп кенә яңа ашлар һәм ашамлыклар барлыкка килде милли ашларның төрләре ишәйде яшелчә һәм җиләк җимеш күбрәк урын ала башлады балык ашлары төрләнде гөмбә томат һәм тозлы әйберләр кулланылышка керде татар ашларына башка халыкларның бигрәк тә рус халкының милли ашлары берникадәр йогынты ясады хәзер табында милли ашлар белән беррәттән и бор балык шулпасы гөмбә һәм котлет кебек ашамлыклар да күрергә була шул ук вакытта татар ашлары бизәлүе әзерләнүе һәм тәме ягыннан оригинальлеген саклап калды бу исә аларның популярлыгы хакында сөйли дөрес туклану сәламәтлекне саклауның мөһим чарасы ул кешенең эш сәләтенә һәм яшәвенә уңай тәэсир итә шуңа күрә халыкның аш су әзерләү осталыгыннан дөрес файдалана белү гаять зур әһәмияткә ия булып тора берләшкән гарәп әмирлекләре бгә әл имарат әл арабийя әл муттаһида көньяк көнбатыш азиядә гарәбстан ярымутравының көнчыгыш өлешендә урнашкан дәүләт көнбатышта һәм көньякта согуд гарәбстаны белән көньяк көнчыгышта һәм төньяк көнчыгышта оман белән чиктәш берләшкән гарәп әмирлекләре халкының саны млн кеше боларның кадәр көньяк һәм көньяк көнчыгыш азиядән эшчеләр җирле халык күбесенчә суннит мөселманнары белән тәкъдим ителгән берләшкән гарәп әмирлекләре әмирлектән тора әбу даби гаҗман дөбәй рәэсел хәймә өммел кайвәйн фөҗәйрә һәм шарҗә башкала әбу даби шәһәре берләшкән гарәп әмирлекләре көнбатышта һәм көньякта согуд гарәбстаны белән көньяк көнчыгышта һәм төньяк көнчыгышта оман белән чиктәш мәйданы км берләшкән гарәп әмирлекләре җиде әмирлектән торган федерация дәүләте һәр бер әмирлек тулы монархияле кечкенә дәүләт нче гасырда монда урнашкан кечкенә шейхлыклар ислам динен кабул итеп гарәп халифатына керделәр шул чорда дөбәй шарҗә фөҗәйрә шәһәрләре барлыкка килделәр халифат кечсезләнүе белән шәехлыкларның автономиясе үсте нче гасырларда гарәбстан ярымутравының көнчыгыш өлеше карматлар дәүләтенә керде ә аның таркалуыннан соң оман шаукымы астына ләкте нче гасырның ахырында бу җирләрдә хуҗа булып аурупа ныкланды берләшкән гарәп әмирлекләрендә рәсми дин ул халыкның ы тотучы ислам дине ил халкының ын христианнар якынча ын һинд дине яки буддачылык тарафдарлары һәм ын башка диннәр вәкилләре алып тора берләшкән гарәп әмирлекләре халкының ы бу илнең гражданнары булып тормый чит ил кешеләре көньяк һәм көньяк көнчыгыш азиядән якын көнчыгыш аурупа үзәк азия бәйсез дәүләтләр берлеге һәм төньяк америкадан килгән һиндстан җөмһүрияте һинди көньяк азиядә урнашкан дәүләт һиндстан мәйдан буенча дөньяда җиденче халык саны буенча икенче урын алып тора һиндстан көнбатышта пакьстан белән төньяк көнчыгышта кытай непал һәм бутан белән көнчыгышта бангладеш һәм мьянма белән чиктәш моннан тыш һиндстанның мальдивалар белән көньяк көнбатышта шри ланка белән көньякта һәм индонезия белән көньяк көнчыгышта диңгез чикләре бар җамму һәм кәшмир бәхәсле штатлары әфганстан белән чиктәш һиндстан һинд елгасы үзәне цивилизациясенең ватаны булып тора үзенең озын тарихы дәвамында һиндстан мөһим сәүдә юлларының үзәге булып тора югары мәдәнияте һәм байлыклары белән дан тоткан була һиндстанда индуизм буддизм сикхизм һәм җайнизм кебек диннәр барлыкка килгән безнең эраның беренче меңьеллыгында һинд субконтинентына зороастризм яһүд дине христианлык һәм ислам диннәре дә килеп җитә һәм төбәк мәдәниятенең төрлеләнүенә үз өлешен кертәләр һиндстан атамасы бөек моголлар империясе чорыннан башлап кулланыла илнең атамасы һинд елгасының тарихи атамасы булган санскрит телендәге синдһу санскр сүзеннән килә һиндстан конституциясе илнең тагын бер атамасын кабул итә бһарат хинди ул борынгы һинд патшасының санскриттагы исеменнән барлыкка килә төп мәкалә һиндстан тарихы субконтинентта беренче билгеле даими тораклар ел элек мадхья прадеш штатының бхимбетка дигән җирендә килеп чыккан соң неолитның археологик мәдәниятләре һинд елгасы үзәнендә б э к елдан елга кадәрге арада көньяк һиндстанда елдан елга кадәрге арада чәчәк ата бронза гасыры һинд субконтинентында якынча б э к елда металлургиянең киң җәелүе һәм бакыр бронза аккургаш сыман металларны эретергә өйрәнүдән башлана һинд цивилизациясенең чәчәк атуы б э к ел белән ел арасына туры килә бу вакытта һинд субконтинентында шәһәр цивилизациясе барлыкка килә һәм монументаль төзелеш алып барыла төп шәһәрсыман яшәү җирләре булып хәзерге пакистандагы хараппа һәм мохенджо даро һәм хәзерге һиндстандагы дхолавира һәм лотхал тора веда мәдәнияте һинд арийларга карый һәм индуизмның санскритта төзелгән изге язамалары ведалар белән ассоцияцияләнә көнбатыш галимнәре фикере буенча бу мәдәният б э к ел белән ел арасында яшәгән ләкин бу фикер белән веда чорының башы б э к меңьеллыкка караганын алга сөрүче һиндстан галимнәре ризалашмый галимнәр фикеренчә тимер гасырының башы төньяк көнбатыш һиндстанда б э к гасырга туры килә ведалар чорының ахырында һинд субконтинентында кечкенә патшалыклар һәм шәһәр дәүләтләр килеп чыга б э к гасырда патшалык формалаша каши косала анга магадха вриджи малла чеди вамша куру панчала матсья шурасена ассака аванти гандхара һәм камбоҗа алар махаджанападалар буларак та билгеле бу чорда шәһәр халкы саны арта шулай ук күпсанлы ваграк дәүләтләр дә була ул чорның белемле кешеләре санскритта гади халык исә панкрит дип аталучы телнең төрле диалектларында сөйләшә торган булган бу вакытта төп дин булып брахманнар тарафыннан үткәрелүче төрле катлаулы ритуаллар тора шулай ук б э к гасырда сиддхарта гаутама будда үзенең тәгълиматына нигез сала якынча аның белән бер үк вакытларда соңрак джайнизм буларак формалашачак диннең тәгълиматын махавира тарата б э к якынча елда фарсы илендә дарий хакимлек иткәндә һинд субконтинентының төньяк өлеше хәзерге көнчыгыш әфганстан һәм пакистан ахеменидлар империясе тарафыннан яулап алына һәм ике гасыр дәвамында адарга буйсынып яши б э к елда александр македонский кече азия ярымутравын һәм ахеменидлар империясен яулап алып һинд субконтинентының төньяк көнбатыш чикләренә кадәр барып җитә гидасп янындагы сугышта пор патшаны җиңгәннән соң ул пенджабның зур өлешен буйсындыра күп кенә македонияле гаскәрне яулап алынган җирләрдә калдырып ул үзе көньяк көнбатышка китә б э к елда чандрагупта маурья чанакья белән берлектә нанда династиясен бәреп төшереп магадхада маурья династиясенә нигез сала маурья империясе барлыкка килә һиндстанның төньяк көнбатыш катнаш мәдәниятләренә һинд грек һинд скиф һинд парфян һәм һинд сасанид мәдәниятләре карый һинд грек патшалыгының нигезе грек бактралы деметрий патша тарафыннан б э к елда салына һәм хәзерге әфганстан һәм пакистан территорияләрен алып тора бу дәүләт якынча ике гасыр яши һинд скифлар себердән бактрага соңрак согдианага кәшмирга гандхарага һәм ниһаять һиндстанга күчеп килүче скифлар булган аларның патшалыгы б э к гасырларда яши соңрак парфян патшалыгы бүгенге әфганстанның күпчелек җирләрен басып ала һәм яңа мәдәният чыганагы була гуптлар империясе белән бер үк вакытта яшәгән фарсы сасанид империясе бүгенге пакистан территориясенә кадәр җәелә һәм бу җирдә һинд фарсы мәдәнияте туа һиндстанда классик чор гасырда төньяк һиндстанның харша патша идарә иткән заманда торгызылуы белән башлана һәм гасырда мөселманнарның бәреп керүе белән тәмамлана бу чорда һинд сәнгате чәчәк атуга ирешә һәм төп дини һәм фәлсәфи тәгълиматлар бүгенге көндә яшәп килүче индуизм буддизм һәм джайнизмның төрле тармакларының килеп чыгуына сәбәпче булып үсеш ала гасырда харша патша уңышлы рәвештә төньяк һиндстанны берләштерә тик бу берләшмә озын гомерле булмыйча харша патшаның үлеменнән соң тиз арада таркала көньяк һиндстанда урнашкан патшалыклар бу чорда көньяк көнчыгыш азиядәге күп кенә җирләрне кул астына төшереп үзләренең йогынтысын индонезиягә кадәр җиткерәләр классик чорда җирле телләрдә әдәбият һәм архитектура югары дәрәҗәгә ирешә ике йөз ел буена инглизләрнең талавы нәтиҗәсендә һиндстан халкы коточкыч хәерчелеккә дучар ителә үлем хәленә килә түзәр хәле калмагач елда халык кулына корал тотып колонизаторларга каршы баш күтәрә ләкин җиңүгә ирешә алмый елдан соң партиянең эчендә сул канат барлыкка килә ул англиянең хакимлеген җимерү өчен көрәшүне үз максаты итеп куя беренче бөтендөнья сугышыннан соң һиндстанны куәтле милли азатлык хәрәкәте чолгап ала бу хәрәкәт бөек октябрь социалистик революциясенең турыдан туры йогынтысы белән киңәйгәннән киңәя бара завод фабрикаларда беренче көчле забастовкалар булып үтә сыйнфый көрәш барышында беренче профсоюзлар һәм беренче коммунистик группалар барлыкка килә беренче милли хөкүмәтнең премьер министры җаваһарлал неру була ләкин һиндстан доминион булып озак яшәми өч елдан соң елның гыйнварында һиндстан хөкүмәте илне бәйсез мөстәкыйль дәүләт итеп игълан итә төп мәкалә һиндстан географиясе һиндстан көньяк азия территориясендә урнашкан мәйданы буенча бу дәүләт дөньяда җиденче урында тора км шул исәптә коры җир су халык саны буенча исә һиндстан икенче урында кеше һиндстан пакистан кытай непал бутан бангладеш һәм мьянма илләре белән чиктәш шулай ук су буенча мальдив утраулары шри ланка һәм индонезия белән чиктәш сорау астында булган джамму һәм кәшмир территориясе әфганстан белән чиктәш төп мәкалә һиндстан административ бүленүе һиндстан федератив җөмһүрият ул штаттан союз территориядән һәм милли башкала дели округыннан тора бөтен штатларда үзләре сайлаган хөкүмәтләр бар штатларның күбесе халык сөйләгән телгә нигезләп төзелгән төп мәкалә һиндстан халкы халык саны буенча һиндстан дөньяда кытайдан соң икенче урында тора млрд кеше халыкның авылларда яши һиндстанның иң зур шәһәрләре мумбаи элеккеге бомбей дели колката элеккеге калькутта ченнай элеккеге мадрас бангалор хайдарабад һәм ахмадабад һиндстанда индуизм буддизм сикхизм һәм җайнизм кебек диннәр барлыкка килгән безнең эраның беренче меңьеллыгында һинд субконтинентына зороастризм яһүд дине христианлык һәм ислам диннәре дә килеп җитә һәм төбәк мәдәниятенең төрлеләнүенә үз өлешен кертәләр һинд дине һиндстанда иң киң таралган дин ул халыкның ын тәшкил итә ислам халыкның ы тарафдарлары зурлыгы буенча икенче дин һиндстанда башка төп дини төркемнәр христианнар сикхлар буддачылык вәкилләре һәм джайнилар елда һиндларның ы бернинди дин дә тотмый субконтинентта беренче билгеле даими тораклар ел элек мадхья прадеш штатының бхимбетка дигән җирендә килеп чыккан соң неолитның археологик мәдәниятләре һинд елгасы үзәнендә б э к елдан елга кадәрге арада көньяк һиндстанда елдан елга кадәрге арада чәчәк ата бронза гасыры һинд субконтинентында якынча б э к елда металлургиянең киң җәелүе һәм бакыр бронза аккургаш сыман металларны эретергә өйрәнүдән башлана һинд цивилизациясенең чәчәк атуы б э к ел белән ел арасына туры килә бу вакытта һинд субконтинентында шәһәр цивилизациясе барлыкка килә һәм монументаль төзелеш алып барыла төп шәһәрсыман яшәү җирләре булып хәзерге пакистандагы хараппа һәм мохенджо даро һәм хәзерге һиндстандагы дхолавира һәм лотхал тора веда мәдәнияте һинд арийларга карый һәм индуизмның санскритта төзелгән изге язамалары ведалар белән ассоцияцияләнә көнбатыш галимнәре фикере буенча бу мәдәният б э к ел белән ел арасында яшәгән ләкин бу фикер белән һиндстан галимнәре ризалашмый алар фикере буенча веда чорының башы б э к меңьеллыкка карый галимнәр фикеренчә тимер гасырының башы төньяк көнбатыш һиндстанда б э к гасырга туры килә ведалар чорының ахырында һинд субконтинентында кечкенә патшалыклар һәм шәһәр дәүләтләр килеп чыга б э к гасырда патшалык формалаша каши косала анга магадха вриджи малла чеди вамша куру панчала матсья шурасена ассака аванти гандхара һәм камбоҗа алар махаджанападалар буларак та билгеле бу чорда шәһәр халкы саны арта шулай ук күпсанлы ваграк дәүләтләр дә була ул чорның белемле кешеләре санскритта гади халык исә панкрит дип аталучы телнең төрле диалектларында сөйләшә торган булган бу вакытта төп дин булып брахманнар тарафыннан үткәрелүче төрле катлаулы ритуаллар була шулай ук б э к гасырда сиддхарта гаутама будда үзенең тәгълиматын тарата якынча аның белән бер үк вакытларда соңрак джайнизм буларак формалашачак диннең тәгълиматын махавира тарата б э к якынча елда фарсы илендә дарий хакимлек иткәндә һинд субконтинентының төньяк өлеше хәзерге көнчыгыш әфганстан һәм пакистан ахеменидлар империясе тарафыннан яулап алына һәм ике гасыр дәвамында адарга буйсынып яши б э к елда александр македонский кече азия ярымутравын һәм ахеменидлар империясен яулап алып һинд субконтинентының төньяк көнбатыш чикләренә кадәр барып җитә гидасп янындагы сугышта пор патшаны җиңгәннән соң ул пенджабның зур өлешен буйсындыра күп кенә македонияле гаскәрне яулап алынган җирләрдә калдырып ул үзе көньяк көнбатышка китә б э к елда чандрагупта маурья чанакья белән берлектә нанда династиясен бәреп төшереп магадхада маурья династиясенә нигез сала һиндстанның төньяк көнбатыш катнаш мәдәниятләренә һинд грек һинд скиф һинд парфян һәм һинд сасанид мәдәниятләре карый һинд грек патшалыгының нигезе грек бактралы деметрий патша тарафыннан б э к елда салына һәм хәзерге әфганстан һәм пакистан территорияләрен алып тора бу дәүләт якынча ике гасыр яши һинд скифлар себердән бактрага соңрак согдианага кашмирга гандхарага һәм ниһаять һиндстанга күчеп килүче скифлар булган аларның патшалыгы б э к гасырларда яши соңрак парфян патшалыгы бүгенге әфганстанның күпчелек җирләрен басып ала һәм яңа мәдәният чыганагы була гуптлар империясе белән бер үк вакытта яшәгән фарсы сасанид империясе бүгенге пакистан территориясенә кадәр җәелә һәм бу җирдә һинд фарсы мәдәнияте туа һиндстанда классик чор гасырда төньяк һиндстанның харша патша идарә иткән заманда торгызылуы белән башлана һәм гасырда мөселманнарның бәреп керүе белән тәмамлана бу чорда һинд сәнгате чәчәк атуга ирешә һәм төп дини һәм фәлсәфи тәгълиматлар бүгенге көндә яшәп килүче индуизм буддизм һәм джайнизмның төрле тармакларының килеп чыгуына сәбәпче булып үсеш ала гасырда харша патша уңышлы рәвештә төньяк һиндстанны берләштерә тик бу берләшмә озын гомерле булмыйча харша патшаның үлеменнән соң тиз арада таркала көньяк һиндстанда урнашкан патшалыклар бу чорда көньяк көнчыгыш азиядәге күп кенә җирләрне кул астына төшереп үзләренең йогынтысын индонезиягә кадәр җиткерәләр классик чорда җирле телләрдә әдәбият һәм архитектура югары дәрәҗәгә ирешәләр күгәрчен күгәрченле гаиләсеннән булган кош аның ватаны булып аурупа көньяк көнбатыш азия һәм төньяк африка санала без күбрәк күк күгәрченне беләбез аның канатлары күксел төстә була муены белән күкрәгендә әле яшел төс әле ал төс чагылып китә тәпиләре кып кызыл ул вак вак атлап яңа яуган карда бормалы кәкре бөкре эзләр калдырып йөри күгәрчен борынгыдан ат мәче эт һәм башка йорт хайваннары кебек үк адәм баласының тугрылыклы юлдашы булган мисырда археологик эзләнүләр нәтиҗәсендә моннан биш мең ел элек өй күгәрченнәре асралуы ачыкланган күгәрченнәр декоратив спорт токымы һәм хат ташучыларга аерыла мәсәлән чыгышы буенча төрле төбәк исеменнән чистай пермь бохара токымнары билгеле аерым төрләре килеш килбәтенә бәйле мәсәлән акчарлак күбәләк дутыш мөгаен тутый коштан алынган турман чубарый алар яшелле кызыллы сарылы төстә була гривун ягъни яллы ә урамда очып йөргән күк күгәрченнәр сизарь дип атала бик кыйммәтле нәселле кошлар читтән скандинавия илләреннән европадан гарәбстаннан кайтарыла гарәб илләрендә алар дәүләт милке булып санала һәм кошлар белән сәүдә итү ныклы күзәтү астында хат җибәрү өчен иң уңайлы кош санала чөнки күгәрченнәр читлектә дә үзләрен бик әйбәт хис итәләр һәм бала чыгаралар алар тиз очалар һәм бик әйбәт күрәләр күгәрчен еллап яши шуның унбиш елын почта хезмәтендә файдаланырга мөмкин ул сәгатенә уртача чакрым юл үтә кайберләре хәтта чакрымга да җиткерергә мөмкиннәр көчле күгәрчен үз авырлыгының өчтән бере кадәр ягъни грамм йөк күтәреп оча ала французлар почта күгәрченнәрен саклау җаен уйлап тапканнар алар күгәрчен койрыгына миниатюр сыбызгылар беркеткәннәр сызгыру тавышы ерткыч кошларны куркыткан күгәрчен почтасының өстен якларын күреп французлар үрнәгендә бүтән илләр дә үзләрендә дәүләти күгәрчен почтасы хезмәтен керткәннәр елда русиядә беренче күгәрчен почтасы станциясе петербургта барлыкка килгән бераздан шундый станцияләр мәскәүдә киевта севастопольдә одессада смоленскида һ б шәһәрләрдә ачылган рус әрмесендә күгәрчен почтасы елдан эшли башлаган башта күгәрченнәрне бельгиядән алдырганнар әмма тиздән аларны русиянең үзендә үстерергә һәм өйрәтергә керешкәннәр әрмедә күгәрченнәрне карап тәрбияләп торучы махсус кешеләр барлыкка килгән күгәрчен йомыркадан чыгып көн үткәч аның аягына дәүләт гербы туган көне һәм номеры язылган тимер балдак кидергәннәр беренче бөтендөнья сугышы вакытында сугышучы илләрнең барысы да күгәрченнәрне бик күп кулланганнар алар хәтта хәрби корабларда да булганнар аеруча зур хезмәт күрсәткән батыр кошларны орден медальләр белән бүләкләгәннәр почта күгәрченнәренең бүгенге токымнары сәгатенә чакрым тизлек белән очып чакрым юлны үтәргә сәләтле почта күгәрченнәре бүгенге заманда да кирәк дөньяның илендә почта күгәрченнәре хезмәтеннән файдалану шуны күрсәтә әфганстан һәм пакстан наркобароннары һероин чыгару өчен дистәләгән йөзләгән күгәрчен көтүләре тоталар ислам динендә дә бу кош изгеләштерелә риваять буенча мөхәммәт пәйгамбәр с г в үзен үтерергә дип куып килгән каферләрдән тау куышына кереп кача нәкъ шул мизгелдә куышка керү сукмагына күгәрчен килеп куна һәм оя ясап йомырка салып куя моның өстенә үрмәкүч пәйда булып куышка керү юлын җәтмә белән бикләп өлгерә дошманнар бу билгеләрне күреп ялгыш юлдан китеп баралар һәм сөекле пәйгамбәребез с г в исән кала татарстан республикасы конституциясе татарстан җөмһүриятенең төп кануны елда кабул ителгән моңа кадәрге тасср конституцияләре бары тик декларатив характерда була һәм кырыс партия цензурасы шартларында кабул ителә яңа конституцияне язу исә катлаулы вәзгыятьтә бара татарстан статусы турында федераль үзәк белән даими сөйләшүләр алып барыла казан урамнарында татар милли хәрәкәте һәм үзен демократик дип атаган хәрәкәт вәкилләре даими урам чараларын оештырганнар яңа татарстан конституциясе проекты елның декабрендә киң фикер алышу өчен тәкъдим ителә аңа карата барлыгы мең тәкъдим төзәтмә кертелә халыкара хокукый экспертизалар үткәрелә елның маенда татарстан югары советы утырышында төп канунның беренче укылышы үтә халык депутатларыннан дән артык төзәтмә карала кайбер аерым мәсьәләләр зур бәхәс уята тигез дәүләт телләре дәүләт хакимиятен оештыру республика гражданлыгы һ б татарстан конституциясенә төзәтмәләр тапкыр кертелә елның ноябрендә елның марты һәм декабрендә елның ноябрендә елның маенда һәм июлендә елның марты мае һәм декабрендә елның июнендә елның апрелендә елның сентябрендә мартында елның мартында аурупа юпитерның иярчене дүрт галилей иярчене арасында иң кечкенәсе аурупа иярчене күбесенчә силикат токымыннан тора үзәгендә тимер төш урнашкан аурупа уртача радиусы км юпитерга карата һәрвакыт тик бер ягы белән борылган синхронланган өслеге бик яссы һәм боздан тора анда бик аз кратерлар ләкин күп ярыклар бар аурупа котыпларында температурасы с к экваторында с к өслегенең яшьлеге һәм тигезлеге булганга күрә аның астындагы су океандагы микроскопик тереклек хакында фараз бар агылыш көчләре сәбәпле шушы фараз ителгән су океан катмый ахры агылыш көчләренең периодик үзгәрешләре иярченнең деформациясенә китерә һәм асты катламнарны җылыта иярчендә сирәк атмосфера бар ул күбесенчә уттуардан тора атмосфера басымы нибары мкпа яки атм тәшкил итә аурупа галилео галилей тарафыннан елда үзе уйлап тапкан телескоп ярдәмендә ачыла шулай ук иярченне ачуны немец астрономы симон мариус та дәгъвалый ул иярченне елда күзәтә ләкин моның белән бәйле мәгълүматларны вакытында бастырмый иярченгә борынгы грек мифологиясе персонажы аурупа исеме бирелә бу атаманы елда симон мариус тәкъдим итә каллисто юпитерның иярчене дүрт галилей иярченнәренең берсе зурлыгы буенча кояш системасында өченче урында тора һәм меркурийгә тигез әмма масса буенча өч тапкыр кимрәк каллистоны елда тарихта беренче телескоп аша галилео галилей ачты ачышта беренчелекне елда каллистоны күзәтеп алган алман астрономы симон мариус дәгъвалады әмма ул үз вакытта бу турында мәгълүматларны бастырып чыгармаган иярчен борынгы греклар мифлардагы каллисто зевсның юпитерның сөяркәсе исеменә карап каллисто атамасы алды каллисто кояш системасының иң зур кратерланган җисемнәреннән берсе димәк аның өслеге бик иске млрд ел чамасы ә аның геологик активлыгы артык түбән чамалау буенча каллисто км калынлыгындагы боз кабыгы белән капланган аның астында исә км калынлыгындагы су катламы бар эчкәрерәк катламлары булса кирәк тыгызланган тау токымнары һәм боздан гыйбарәт иярченнең үзәгенә таба тау токымнары һәм тимер артуы белән гомумән шундый төзелеш зур күк җисемнәренә хас түгел гадәттә аларның бөтен төше бар каллистоның тыгызлыгы галилейныкы иярченнәрдән иң түбән никадәр юпитердан ерак шулкадәр түбән каллисто мөгаен боз һәм судан тау токымнары һәм тимердан гыйбарәт охшаш составны титан һәм тритон ия булалар кыргызстан рәсми атамасы кыргыз республикасы урта азияның төньяк көнчыгышындагы нигездә тянь шаньның көнбатыш һәм үзәк өлешендә урнашкан дәүләт төньякта казакстан көнбатышта үзбәкстан көньяк көнбатышта таҗикстан көньяк көнчыгышта һәм көнчыгышта кытай белән чиктәш кыргызстан һимны беренче куплеты һәм аның тәрҗемәсе ак түбәле таулар үзән далалар ватаныбыз җаны белән бәрабәр ала тауның итәгендә ил тотып саклап калган аны ата бабалар кушымтасы алга бар син кыргыз иле азат тормыш юлында иркенәя үсә бир син тәкъдирең үз кулыңда тулы тексты һәм тәрҗемәсе мәкаләсендә кыргызстанның диңгезгә чыгу юлы булмаган дәүләт территориясенең дүрттән өченнән артык өлешен таулар алып тора биеклеге м булган җиңү тау түбәсе илнең иң биек ноктасы кыргызстан тянь шань һәм памир тау системаларында урнашкан җөмһүриятнең барлык территориясе мдан югарыракта урнашкан яртысыннан артыгы мдан мга кадәр биеклектә һәм якынча өчтән бере м биеклектә төньяк көнчыгышта ярларында күпсанлы ял итү урыннары һәм туристик базалары булган ысык көл дип аталучы тау күле урнашкан кыргызстанда өлкә район шәһәр авыл җирлеге бар кыргызстан икътисадының өстенлеге автоном авыл хуҗалыгында алтын һәм терекөмеш экспортка чыгарыла гидроэнергетик потенциалы бар шулай ук проблемалары да бик күп экономикасы русиягә бик нык бәйле хроник инфляция сссрның соңгы елларында күзәтелгән икътисади төшү кыргызстанның халык саны млн кеше елның апреле нчы елларга кадәрге халык саны миграция һәм авылдагы кыргыз үзбәкләрнең һәм башка урта азия халыкларының табигый үсеше хисабына булса нче еллардан соң азая төшкән табигый үсешне рус һәм рус телле халыкларның күчеп килүе алмаштыра халыкның кыргызлар үзбәкләр һәм руслар калган халыклар кыргызстанда тарафдарлары саны буенча иң зур дин ислам христианнарга дин тотучыларның ы керә руслар традицион рәвештә православие динен тота алманнар католиклар һәм лютераннарга бүленә протестантлык хәрәкәтләре баптистлар иллеләр адвентистлар рус телле халыкны да кыргызларны да үз эченә ала кыргызстанда шулай ук бәһаи яһүдләр буддачыларның аз санлы төркемнәре бар кришна аңы җәмгыяте әгъзалары булып төрле милләтләрдән якынча кеше исәпләнә мисыр миср мәсри маср рәсми атама гарәб мисыр җөмһүрияте җүмһүрийәт миср әл гарәбиййә мәсри гумхурийет маср эль арабийя төньяк көнчыгыш африкада һәм синай ярымутравында урнашкан дәүләт исраил фәлистыйн судан һәм ливия белән чиктәш төньякта урта диңгез белән ә көнчыгышта кызыл диңгез белән юыла мисырның мәйданы км ләкин илнең климатик корылыгы аркасында халык күбесенчә нил елгасы буенча яши ягъни мисыр халкының проценты җирнең якынча процентын гына куллана мысыр көнбатышта ливия көньякта судан төньяк көнчыгышта фәлестыйн һәм исраил илләре белән чиктәш төньяктан ул урта диңгез көнчыгыштан кызыл диңгез сулары белән юыла согуд гарәбстаны һәм үрдүн белән мысыр диңгез аша чиктәш мысыр урнашкан урын әһәмиятле геополитик роль уйный чөнки ул синай ярымутравы аша африка һәм азия күпере булып тора шулай ук сүәеш каналы да урта диңгез белән һинд океанын тоташтыра мисырның бөтен җирләре аша дөньяның иң зур елгаларының берсе нил ага уртача гомер озынлыгына килгәндә ир кешеләрдә бу күрсәткеч ел хатын кызларда ел милли состав гарәпләр калган халыкны нубиялеләр бәрбәрләр һ б халыклар тәшкил итә ел мәгълүматларына караганда ирләрнең ы белемле булса хатын кызларның ы белемле халыкның ы шәһәрләрдә яши иң эре шәһәрләр каһирә александрия гиза шубра әл һәйма порт сәид сүәеш ил халкының тәшкил итә иң эре этник азчылык төрекләр греклар абазлар һәм бәдәви гарәп кабиләләре сива һәм нубиялеләр рәсми тел гарәп теле инглиз һәм француз телләре киң таралыш алган чит илләрдә миллионга якын мисырлы яши согуд гарәбстаны ливия иордания һәм күвәйт кебек гарәп илләрендә мисыр иммигрантларының ы яши калган ы аурупа һәм төньяк америкада италиядә канадада һәм америка кушма штатларында гомер итә халыкның мөселманнар сөнниләр христианнар коптлар илдә ислам тарафдарлары нигездә сөнниләр христианнар яһүд дине вәкилләре кеше кешедән кимрәк булган бәһаи җәмгыяте хөкүмәт тарафыннан танылмый айдар галимов февраль ел популяр татар җырчысы галимов айдар гани улы елның февралендә казакъстан ссрының целиноград өлкәсендәге мәдәният совхозында туа бер елдан гаилә башкортстандагы миякә районындагы зур кәркәле авылына кайта монда булачак җырчының балачагы һәм яшьлеге үтә уфа автотранспорт техникумын тәмамлагач айдар галимов сссрның хәрби көчләрендә каунас һава десант гаскәрләре дивизиясендә хезмәт итә демобилизациядән соң ул башкорт дәүләт университетының юридик факультетына укырга керә һәм елда аны тәмамлый айдар галимовның иҗат юлы елда башкортстан ассрының еллыгына багышланган радиоконкурста отуынан башлана елда туймазы шәһәрендә ул татар җыры дипломаты була елларда ул дк авангард ның азамат виа вокалисты елда аның җитәкчелеге астында айдар эстрада студиясе барлыкка килә һәм соңыннан айдар театр студиясе дип атала башлый профессиональ сәхнәдә дебюты популяр һәм актуаль моңнар кайтсын авылга р чурагулов р хакимов җыры белән башлана айдар галимовның гастроль эшчәнлеге елда башлана ул гастроль концертлары казанда уфада татарстан һәм башкортстанның башка шәһәрләрендә һәм россия федерациясенең күпчелек төбәкләрен йөреп чыга беренче чит ил гастрольләре үзбәкстанда уза җырчы шулай ук финляндия латвия эстония акш төркия һәм казакстанда гастроль чыгышлары ясый аның гастроль турлары ел саен көнбатыш себер урал идел буе мәскәү һәм санкт петербургда уза шул ук елларда ул казан дәүләт педагогика университеты музыка факультетының вокал бүлегендә икенче югары белемен ала татар һәм башкорт милли мәдәният өлкәсендә күрсәткән хезмәтләре өчен айдар галимовка башкортстанның атказанган артисты һәм татарстанның атказанган артисты исемнәре бирелә елның маенда татарстан республикасы президенты минтимер шәймиев айдар галимовка татарстанның халык артисты югары исеме белән бүләкләү турындагы указга кул куя ә елда җырчы башкортстанның халык артисты дигән мактаулы исемгә лаек була айдар галимов репертуарында татар башкорт рус инглиз үзбәк төрек телләрендә башкарылган дән артык җыр бар аларның унлаганнары татар һәм башкорт эстрада музыкасының алтын фондына кергәннәр айдар галимовның хәзергә җыентыгы язылган әдрән диңгез урта диңгезнең бер өлеше апеннин һәм балкан ярымутраулары арасында урнашкан италияның кмдан артык словенияның км хорватияның км босния һәм герцеговинаның км черногорияның км албанияның км ярларын юа көньягында отранто бугазы ярдәмендә ионик диңгез белән кушыла иң эре яр буе утраулары крк км брач км црес км хвар км паг км һәм корчула км башка телләрдә диңгезнең атамалары итал слов хорв һәм босн алб лат диңгезнең атамасы борынгыдан ук билгеле этруск колониясе адриядан килеп чыккан атама башта диңгезнең төньягына карата гына кулланылган соңрак көньякта урнашкан сиракузлар грек колониясенең әһәмияте арту белән бөтен диңгез шулай атала башлаган геродот буенча квебек фр ин мәйданы буенча беренче ә халык саны буенча икенче булган канада провинциясе квебек идарә үзәге квебек шәһәре халык саны мең кеше квебек төбәгендә иң зур һәм франциядән тыш урнашкан француз телле иң эре шәһәр монреаль урнашкан квебек көньяк америка көньяк көнчыгышында урнаша көньякта акш белән чиктәш квебек канаданың иң зур төбәге аның мәйданы км халык саны миллион кеше тәшкил итә бердәнбер рәсми тел француз теле ул халыкның өчен туган тел булып тора квебек тарихы жак картье сәяхәте белән башлана квебекта яшәүче француз телле кешеләр вакыт вакыт квебек бәйсезлеге өчен көрәшәләр ләкин һәм елда үткәрелгән референдумнар нәтиҗәләре төбәкнең канададан аерылуына китермәде әй ватандаш әдәби тәрҗемә үтә дә китә бит безнең тормыш үтәлгән вәгъдә үстергән гөлләр китерер лаеклы уңыш гадел хөкемдар бу язмыш кушымта әй ватандаш күңел назлап әй ватандаш күңел назлап яратыр көннәр ялкынлы хисләр язгы кар сыман югала эреп тәүге сагышның назлы карашның яшик дуслар кадерен белеп унсигез яшьтәге кебек кушымта гомер кизләве юлын эзләр ул туктап калыр да җәелеп күл булыр күреп кал берүк көзгедәге күк саф мәхәббәтең чагылыр кадер хөрмәтең шул булыр кушымта башка канададан аермалы буларак квебекның хокук системасы катнаш чыгышка ия хосусый хокук роман герман хокукына хас иҗтимагый хокук англо сакс хокук тәртибенә хас була икътисадның төп тармаклары аэрогаләми тармак биотехнологияләр фармацевтик сәнәгать мәгълүмат технологияләре кытай халык җөмһүрияте яки чин халык җөмһүрияте кыт гади кыт пиньинь кыскача кхҗ яки кытай халык саны буенча дөньяда беренче урында торучы көнчыгыш азиядә урнашкан дәүләт русия һәм канададан соң территория буенча өченче урында кытай ил белән чиктәш әфганстан бутан мьянма бирма һиндстан казакстан кыргызстан лаос монголия непал пакистан бәхәсле кәшмир регионында кхдҗ русия таҗикстан һәм вьетнам чин конституциясе буенча тайвань һәм аңа орынып торучы утраулар кхҗ составына керә чынлыкта бу территорияләр белән өлешчә танылган чин җөмһүрияте идарә итә кытайның табигате гаҗәпләнерлек төрле аның төньяк көнчыгышы дала һәм калкулыклар монда салкын кыш һәм корылыклы эссе җәй көнбатышка таба бөек кытай тигезлеге сузыла ул халык иң күп яшәгән төбәк анда игенчелек нык үсешкән күп гасырлар элек булганча иксез чиксез далаларны иңләп көтү көтү сарыклар елкы өерләре дөяләр йөри кытайның урта өлешендә бөек янцзы елгасы хакимлек итә аннан көньякка табан йөзләрчә чакрым җирләрне дөге басулары били субтропик көньяк көнчыгышта тау битләүләре ясалма сикәлтәләргә бүлгәләнгән һәм аларда чәй плантацияләре урнашкан кытай камелиясе дип аталган чәй хәзер бөтен дөньяда билгеле ә илнең көньягында чәйне ике мең елдан күбрәк вакыт эчәләр һәм ниһаять кытайның көньяк көнбатышы ул мәһабәт тибет таулары аларның биеклеге мең метрга җитә борынгы заманнарда такла макан чүле аша һәм тарим елгасы буйлап бөек ефәк юлы үткән илнең процент мәйданын таулар һәм калкулыклар били тибетны төньяктан кунь лунь көнбатыштан каракорым көньяктан һималай көнчыгыштан хэндуаньшань таулары каплап тора һинд брахмапутра һәм меконг кебек бөек елгалар да башлангычын тибеттан ала гомумән илдә мең елга бар күлнең урта гасырларда ук үткәрелгән мең чакрым озынлыктагы бөек кытай каналының хуҗалык өчен әһәмияте бик зур чин тарихнасәсе буенча якынча б э к елда барлыкка килгән ся династиясе булды ләкин аның барлыгы күп кенә белгечләр тарафыннан шик астына куела шаң династиясе чин территориясендә беренче барлыгы археологик нарратив һәм эпиграфик чыганаклары белән дәлилләнгән дәүләт берәмлеге озак еллар дәвамында күрше кабиләләр белән сугыш алып барганлыгы сәбәпле б э к гасырга таба аның территориясе шактый киңәйгән шаң династиясе дәверендә оракул сөяге язуы хәзерге чин язуының элгәре барлыкка килгән шаң династиясе б э к б э к елларда хакимлек иткән дҗоу чжоу династиясе тарафыннан басып алынган бу дәвердә колбиләүчелек янәдән үсеш алган дҗоу династиясе басып алган зур терртиориясе беренче дҗоу ваннары тарафыннан үз туганнарына якыннарына вә гаскәрбашларына бүлеп бирелгән булган шул сәбәпле соңрак бу җирләрдә бер берсе белән көрәш алып барган берничә патшалык пәйда булган көрәш дәвамында аерым эре патшалыклар барлыкка килделәр бу патшалыклар джоу ванннарының хакимиятен танымаганнар шуннан соң алар арасында ике ярым гасыр дәвамында сугышлар булганнар яз һәм көз дәвере б э к еллар сугышкан патшалыклар б э к гасыр б э к ел дәверендә үз король министрлыклар һәм гаскәре булган җиде куәтле патшалык оешып беткән шуларның иң көчлесе чин цин дәүләте б э к елда башкаларны буйсындыра һәм бердәм кытай дәүләтен төзи чин императоры чин шихуаң цинь шихуан үзен кыйтайның беренче императоры дип игълан иткән ул күп үткәргән бердәм юл челтәре акча берәмлеге үлчәү бермлекләре кертелгән кытай язуының стандартлаштыру үткәрелгән һуннардан саклану өчен төньяк чигендә бөек кытай дивары корылган шул ук вакытта чин шихуаңның үтә авторитар сәясәте төрле гыйсъяннарга китергән һәм аның үлеменнәнсоң тиз арадачин империясе юкка чыккан урта түрәләр катлмыннан чыккан лю баң б э к елда һән хань исемле династиясенә һәм һән империясенә нигез сала һән империясе дәверендә эре сәүдә мәркәзләре лояң чеңду һәндән линҗи пәйда була товар акча мөнәсәбәтләре эчке вә тышкы сәүдә үсеш алды көнчыгыш төркистан арыклы көнбатыш урта азиягә һәм якын көнчыгыш мәмләкәтләренә барган сәүдә юлы бөек ефәк юлы салынды басып алу яулары нәтиҗәсендә империягә корея вьетнам монголия һәм урта азия кушылганнар гомумән һән династиясе дәвере кытайның алтын гасыры булып санала бу хәтта кытай халкының үзаталышында да чагылыш тапты һән империясе таркалуыннан соң өч патшалылык дәвере булды хәрби башлыклар арасында хакимият өчен көрәш нәтиҗәсендә елда яңа җин цзинь империясе барлыкка килә ләкин елда күчмә халыклар җин империясен тар мар итеп бөтен төньяк кытайны басып алганнар нәтиҗәдә төньяк кытайда төрле дәверләрдә кытай булмаган патшалык хөкем сөрде кытай аксөякләрнең күп өлеше көньякка качып китеп көнбатыш җин династиясенә нигез салдылар кытай булмаган патшалыклар арасында елдан артык дәвам иткән үзара сугышлар нәтиҗәсендә тоба вей төньяк вей дәүләте җиңүче булып чыгып бөтен төньяк кытайны үз кулы астында берләштерде төньяк һәм төньяк көнбатышта кытай территориясенең шактый өлешен ляо киданьнар дәүләте ся тангытлар дәүләте басып алды соң империясе бу дәүләтләргә көмеш вә ефәк белән түләп торган моннан соң акш япониягә икътисадый эмбаргоны белдерә кытай провинцияга бүленгән тайвань нче буларак санала шулай ук милли азчылыклар яшәүче автоном район һәм үзәккә буйсынучы шәһәр бар кытай халык республикасының үзенчәлеге шунда алар сәнәгать җитештерүе фермер һәм шәхси хуҗалыкларны техник яктан тәэмин итүдә авыл хуҗалыгы техникасы һәм инвентарьларны поставкалауда алга киткән узган гасырның нче елларында кытай җиргә дәүләт хуҗа булган шартларда һәм хөкүмәт ярдәме күрсә телгәндә хуҗалык итүнең кече формаларын үстерү юнәле шендә зур казанышка иреште янцзы елгасыннан төньяктарак бодай игәләр төньяк көнчыгышта шулай ук тарының бер төре гаолян үстерәләр аның орлыгын азык буларак кулланалар әлеге вакытта кытайда миллион тонна ашлык җи тештерелә ашлык культу раларының уңышын күтәрүдә яңа технологияләр яхшы нәтиҗә бирә дәүләт ярдәмен тоеп җирдә хезмәт итүче кытай крестьяннары илнең азык төлек бәйсезлеген тәэмин итә алды кытайның куәтле сәнәгать потенциалы товарларны күп ләп чит илләргә сату мөм кинлеге бирә кытай товарларын акшка экспортлау күләме миллиард ә брикс илләренә нибары миллиард доллар тәшкил итә һәм әлбәттә брикстагы илләрнең зур җиде гә берләшкән илләргә экспорт күләме елдан ел артуы да игътибарга лаек бу сумма триллион доллар тәшкил итсә эчке әйлә нештәгесе миллиард доллардан артмый иң зур шәһәрләре чунцин шаңхай чыңду харбин тяньцзинь шиндзяджуан ухань чиңдау гуанджоу кытай күпмилләтле ил анда милләт яши хань монгол татар хуэй тибет уйгыр мяо ийц джуан буитя корея маньджур дунц яотян салар һ б милләтләр хань кытай милләте процент барлык милләтләр дә саннары күпме булуга карамастан тигез хокуклы итеп санала кытай рәсми рәвештә атеистик дәүләт булып тора һәм үз халкының дине буенча мәгълүматлар бирми шул сәбәпле дини демография буенча төгәл мәгълүматлар юк кытай конституциясе дин тоту иреген гарантияли рәсми теркәлмәгән теләсә нинди дини оешма дәүләт тарафыннан эзәрлекләүгә дучар була кытай халкының ы дингә ышана ы үзләрен атеист дип саный соңгы мең ел эчендә кытай мәдәнияте күп кенә дини агымнарның йогынтысына дучар була даочылык буддачылык һәм конфуцийчылык илнең өч тәгълиматы булып санала әлеге өч дин халык дине формасында бөтен ил буенча таралган диннәрнең иң таралганнары даочылык буддачылык конфуцийчылык ислам католиклык диннәр конституция һәм закон ярдәмендә саклана бәяләүләр буенча халыкның ы мөселманнар христианнар тәшкил итә буддизмны кытай халкының ы якын итә тан артык кытайлы җирле халык диннәрен куллана һинд дине кытайда азчылык тарафыннан тотыла әлеге дин хәзерге кыйтга кытайда бик чикләнгән таралышлы ләкин археологик дәлилләр индуизмның урта гасырлар кытаенда булганын раслый кытайда ислам динендәге ун милләт халкының саны якынча млн кеше тәшкил итә аларга башкортлар уйгырлар казакълар татарлар кыргызлар үзбәкләр дунсян таҗиклар хуэй мөселманнары керә кытай мөселманнары нигездә хәнәфи мәзһәбендәге сөнниләр таҗиклар шигый исмәгыйлиләр социологик тикшеренү үзәге елдан елга кадәр үткәргән төбәктән дин тотучыны сораштыру нәтиҗәсендә ислам кытай яшьләре арасында иң киң таралган дин дигән нәтиҗә чыгарылган тикшеренү мәгълүматлары буенча яшькә кадәрге кытайларның ы үзен мөселман дип саный вэй дедун кытай халык университетының фәлсәфә мәктәбенең буддизм тикшеренүләре профессоры кытайлылар арасында мөселман яшьләре саны буддистлар һәм католикларныкыннан югарырак булуның сәбәбе ислам тарафдарларының күбесе этник азчылыкка карый аларның хатын кызлары еш кына берничәшәр бала таба балалары да ислам динен кабул итә чин халык җөмһүрияте гамәлдәге конституциясе елның декабрендә кабул ителгән елларда аерым төзәтүләр кертелгән конституциягә күрә бөтенкытай халык вәкилләре мәҗлесе бхвм дәүләт хакимиятенең иң югары органы бхвм дәүләт башлыгын кхҗ рәисен һәм аның урынбасарларны сайлый канун чыгаручы хакимиятне бхвм гамәлгә ашыра бхвм провинция автоном район үзәккә буйсынучы шәһәрләр һәм кораллы көчләр тарафыннан сайланган депутатлардан гыйбарәт бхвмның даими эшләүче органы даими кәмитит бхвм вәкаләт мөддәте ел башкарма хакимиятне дәүләт шурасы хөкүмәт гамәлгә ашыра ул бхвм һәм аның даими комитеты алдында хисәп тота дәүләт шурасының вәкаләт мөддәте ел кытайның кораллы көчләре дөньяда сан ягыннан иң зурлардан дип санала ул атом төш һәм ракета державасы булып тора кытайның халык азатлык армиясендә кхаа млн кеше исәпләнә соңгы еллардагы көчле модернизация нәтиҗәсендә кытайның кораллы көчләре якын киләчәктә иң заманча корал булдырачак иран ислам җөмһүрияте иран җомһури йе эслми йе ирн көньяк көнбатыш азиядә урнашкан дәүләт башкаласы тәһран шәһәре көнбатышта гыйрак белән төньяк көнбатышта азәрбайҗан әрмәнстан төркия белән төньякта төрекмәнстан белән һәм көнчыгышта әфганстан һәм пакьстан белән чиктәш төньяктан иран каспий диңгезе тарафыннан көньякта исә фарсы култыгы тарафыннан юыла иранның бүгенге атамасы сүзе аркылы сүзенә барып тоташа сүзе исә борынгы арийләрның үзатамасыннан сүзеннән килеп чыккан һәм сыйфат буларак алар яшәүче илне аңлата ягъни арийләр иле мәгънәсенә туры килә иранлыларның үзатамасы ирани иран көньяк көнбатыш азияның урта көнчыгышында урынлашкан мәйданы км дөнья буенча унҗиденче урында тора азәрбайҗан белән аралыкта чикләшә төньяк көнбатшта әрмәнстан белән төньяк көнчыгышта төрекмәнстан белән көнчыгышта пакъстан белән һәм әфганстан белән көнбатшта төркия белән һәм гыйрак белән аралыкта чиктәш төньякта каспий диңгезе көньякта гарәбстан диңгезенең фарсы һәм госман култыклары белән юыла иран дәүләтчелеге тарихы дөньяда иң борынгылардан исәпләнә гасырлар буена ил көнчыгышта мөһим роль тота дарий че вакытында фарсы империясе юнанстаннан алып һинд океанына кадәр җәелеп яткан урта гасырларда да гасыр һәм гасыр иран бик көчле ил дип санылган гасыр ахырында ил ярым колониаль илгә әйләнгән елдан исемен үзгәртеп иран булып киткән елгы ислам инкыйлабыннан соң ислам республикасы исемен алган иран биләмәсендә тәүге халыкларның килеп утыруы бик борынга барып тоташа иран халыклары бу җирләрдә беренче халыклар буларак безнең эрага кадәрге гасырда ук билгеле фарсы мидия бактриялылар парфяннар кабиләләренең бер өлеше яссы таулыгының көнбатышта килеп урнашкан ә киммерийлар сарматлар аланнар белуҗлар госман култыгы буена яр буйлап утырганнар мөһим иран дәүләте буларак мидия патшалыгы танылган ул безнең эрага кадәрге гасыр ахырында гасыр башында нигезләнгән баш каласы булып һәмәдән экбатана булып торган алар тиз рәвештә көнбатыш һәм өлешчә көнчыгыш иран өстендә кәнтрүл алганнар вавилонлылар белән бергәләп әссүрия империясене тар мар иткәннәр елга аралыгын һәм урартуны буйсындырганнар соңрак әрмән тауларын басып алганнар б э к елда яшь фарсы аншан һәм фарс патшасы бөек кир ахәменидләр династиясе мидиялеләргә каршы чыга кир экбатананы яулап ала һәм үзен фарсы һәм мидия патшасы дип игълан итә шул вакытта мидия патшасы иштувегу әсирлеккә алына соңрак ул бер җирле идарә башлыгы итеп билгеләнә бөек кир үзенең үлеменә хәтле б э к ел ахәменидләр империясын буйсындыра бөтен көнчыгыш азияне урта диңгездән һәм анатолиядән алып сырдарьягә хәтле басып ала кир безнең эрага кадәр елда патшалыкның баш каласы пасаргадка нигез сала аның улы камбиз атасы биләмәсен мисыр һәм эфиопияга кадәр киңәйтә камбиз вафатыннан соң аның варислары һәм якыннары арасыннан хакимияткә дарий гистасп килә дарий тиз рәвештә тәртип кертә башлый һәм басып алу сәясәтен яңадан башлап җибәрә ахәменид дәүләте балканга кадәр киңәя көнчыгышта һиндстанга кадәр барып җитә һәм шул вакыттагы иң көчле куәтле дәүләткә әверелә ул илне эчке үзидарә берәмлекләргә бүлә хакимият сатрапияләргә бирелә тик гаскәр сатрапларга буйсынмаганнар дарий шулай ук акча реформасын үткәрә дарик акчасын кертә сәүдә челтәре үсә дарий зороастризм динен үз итә аны дәүләт дине буларак кабул ителә шул ук вакытта басып алынган дәүләтләренең диннәренә тыныч карый дарий варислары эчке төзелешне боза башлаганнар сатрапияләр күбрәк мөстәкыйльлекне алганнар ил таркала башлый шул шартларда македония гаскәр җитәкчесе искәндәр зөлкарнәйн хәрби яулар башлый һәм б э к елда ахәменид дәүләтен басып ала искәндәр зөлкарнәйн вафатыннан соң б э к ел аның империясы берничә дәүләткә бүленә хәзерге иран биләмәсенең зур өлеше селевкияга калган әмма парфия патшасы митридат селевикидларга каршы сугыш башлый һәм үз дәүләте эченә персияне һәм елга аралыгын кертә парфия һәм борынгы рим арасында евфрат елгасы буенча чик билгеләнә әмма римлыләр шунда ук килешүне бозалар әмма җиңеләләр җавап явында парфяннар бөтен леваннтны һәм анатолияны яулый тик марк антоний аларны кире ефратка чигендерә шуннан соң парфия эчендә бер бер артлы ватандашлар сугышлары башланып киткәннәр ак сөякләр һәм зороастрий руханилары йогынтысы көчәя башка диндәгеләргә карата эзәрлекләүләр башлана административ реформалар үткәрелә сасанидлар римлылар һәм урта азиянең күчмә халыкларына каршы көрәшне дәвам итәләр хәсрәү идарә иткән чорда актив экспансияләр башлана антиохия елда мисыр басып алына шулай ук гарәп ярымутравы яр буендагы өлкәләре шул исәптә йәмән яулана хәсрәү хәзерге таҗикистан биләмәсендәге эфталитлар дәүләтен юкка чыгара хәсрәүнең хәрби уңышлыклары иран мәдәниятеннең һәм сәүдәгәрлекнең чәчкә атуга китерә хөсрәү нең оныгы хөсрәү византия белән сугышны торгыза әмма җиңү яулый алмый хәрби чыгымнар сәүдәдән килгән салым белән каплана шуңа риза булмаган сәүдәгәрләр баш күтәрә күтәрелеш вакытында хәсрәү җәзалап үтерелә аның оныгы йездигерд сасанидларның соңгы патшасы була византия белән сугыш тәмамланса да дәүләт юкка чыгуын дәвам итә көньяктан фарсылар яңа дошманнары гәрәпләр белән бәрелешә гарәпләр сасанид иранына һөҗүмнәр елдан башлыйлар елгы кадисия янындагы сугышта фарсы гаскәре җиңелә гарәп һөҗүме елга кадәр дәвам итә нәтиҗәдә фарсы иле хәлифәткә кертелә гарәпләр фарсы иленә исламны кертәләр исламлашкан иран нык үсә башлый әдәбият фәлсәфә сәнгать медицина бик үсә фарсы мәдәнияте исламның алтын гасыры өчен нигез булып торган фарсы җәмагатьчелеге исламны кабул итүгә карамастан иранда гарәпчелек уңыш казанмый гарәп мәдәниәтен көч белән кертү фарсыларның карлышылгына очраган милли үзаңны торгызуга фарсы теленең һәм әдәбиәтенең яңартылуы мөһим роль уйный пик вакыты булып гасырлар тора шул сәбәпле фирдәүсинең тулысынча фарсы телендә иҗат ителгән шахнамә се мәшһүрлекне ала аксак тимер үзенең империясенең башкаласын сәмәркәндтә нигезләнә ул иранның барлык маһир осталарын җыеп сәмәркәндне төзүгә җәлеп итә мәсәлән тәбриз осталары гүр әмир кәшәнәсен төзи аксак тимернең кече улы шаһрух хакимлек иткәндә иран мәдәниәте һәм фәне чәчәк ата бу тимури солтан хөсәен байкара җитәкләгән чорда дәвам итә иран дәүләтен үзәкләштерү сәфәвиләр династиясе килгәч яңартыла алар монголлар династиясенең хәкимлегенә чик куялар башкала тәбриздән казвингә аннан соң исфәһанга күчерелә басып алулар иранга байлыклар китерә мәдәният алга китә иран үзәкләштерелгән илгә әйләнә кораллы көстәр яңартыла бөек габбас вафатыннан соң империя аска тәгәри җитәкчелек итә белмәгәнлектән кандагар һәм багдадны югалта елда әфган гизәйлеләр иранга яу чаба алар шунда ук исфәһанны алалар һәм сәфәвиләрнең җитәкчеләрне үтерәләр иранда әфшарләр хакимияткә килә иран милли һимны иранның төп административ берәмлеге булып останнар күплек саны торалар алар үз чиратында шәһрестаннарга бүленәләр ә инде шәһрестаннар бахшларга бүленәләр гадәттә останның иң эре шәһәре башкаласы мәркәзе да булып тора һәр остан губернатор остандар тарафыннан идарә ителә әлеге вакытта останга бүленә иран халкының күп өлеше мөселман шигыйлар ы мөселман сөнниләр калган ы христианнар зәрдөштләр бәһаичылар һәм яһүдиләр кеше һинд дине вәкилләре христианнар иң күп санлы меңнән кешегә кадәр азчылык дине күпчелек христианнар әрмәннәр бәхрәйн рәсми бәхрәйн мәмләкәте фарсы култыгындагы бәхрәйн архипелагында урнашкан дәүләт гарәп дәүләтләре арасында иң кечкенәсе бәхрәйн согуд гарәбстаны көнчыгыш ярларыннан км ераклыктагы өч чагыштырмача зур һәм күпсанлы вак утрауларда урнашкан согуд гарәбстаны белән машина күпере аркылы тоташкан б э к меңьеллыкта бәхрәйн җирләрендә алга киткән цивилизация булган дилмун дәүләте дип аталучы дәүләт шумерларны һәм башка елгаара халыкларын һинд елгасы буе халыклары белән бәйләүче диңгез юлында ятучы мөһим сәүдә үзәге булган халык тыгызлыгы кеше км халыкның якынча яшькәчә тән яшькә кадәр яшьтән олы кешеләрдән тора халыкның якынча ы мөселман шуларның шигыйләр һәм сөнниләр шулай ук идарә итүче гаилә дә сөнни шулай ук христианнар грек православие чиркәве яһүдиләр бәһаичылар һинд дине тарафдарлары буддачылык вәкилләре һәм парслар очрый бәһрәйн конституцион монархия дәүләт башында король тора хөкүмәтне премьер министр җитәкли кабинет министрдан гыйбарәт ике палаталы парламент түбәнгесе халык вәкилләре палатасы халык тарафыннан сайланган депутатлардан тора югарыгысының вәкилләрен король билгели ике палатада да шар кеше илдә нефть һәм газ чыгарыла алга киткән банк секторы туризм әлүмин җитештерү бар бәһрәйн азык төлек белән тулысынча диярлек үз үзен тәэмин итә шулай ук тискәре яклар да бар югары эшсезлек дәрәҗәсе нефтьнең бетүе дәүләтнең зур бурычлары нефть табудан башка тармакларның үсеш алмавы бәһрәйн автоном районга бүленгән кара диңгезе белән бутамаска кара диңгез атлантик океан бассейнының эчке диңгезе босфор бугазы аркылы мәрмәр диңгезе белән тоташа һәм киреч бугазы аркылы азак диңгезе белән төньяктан диңгезгә кырым ярымутравы уелып кергән кара диңгез өслегендә аурупа белән кече азия арасындагы су чиге ята кара диңгез русияның украинаның румынияның болгарияның төркиянең абхазияның һәм гөрҗистанның ярларын юа кара диңгез төньяктан көньякка иң күбе кмга көнчыгыштан көнбатышка кмга җәелгән утраулар бик аз иң зурысы украинадагы км мәйданлы җарылгач утравы калган утрауларның мәйданы кмдан артык түгел кара диңгезгә коючы иң эре елгалар дунай днепр днестр һәм кечерәкләрдән мзымта псоу бзыбь риони кодор кодори ингур ингури чорох кызылырмак яшелирмак сакарья көньяк буг кара диңгездә иң эре портлары булган шәһәрләр әфганстан пушту һәм дари рәсми атамасы әфганстан ислам җөмһүрияте пушту дари үзб урта көнчыгышта урнашкан дәүләт дөньяның иң фәкыйр илләренең берсе соңгы ел дәвамында елдан башлап илдә гражданнар сугышы бара әфган атамасы беренче тапкыр елда килеп чыга гарәп сәяхәтчесе ибн баттута ил хакында боларны әйтә без кабулда булдык кабул бик зур шәһәр булган ә хәзер монда фарсы кабиләре яши алар үзләрен әфган атыйлар илдә күп таулар тигезлекләр бар төньякта бактрий тигезлеге урнаша якында караком чүле әфганстанның көнбатышында наомид чүле дашти марго чүле урын ала дәүләтнең иң зур тавы ношак м илдә иң зур елгалар амудәрья һерируд һилмәнд файдалы казылмаларга килгәндә илдә гә якын файдалы казылмалар чыганагы бар шулар арасында барит хромит күмер бакыр тимер рудасы кургаш табигый газ нефть кыйммәтле һәм ярымкыйммәтле ташлар тоз күкерт тәлк тутыя һәм башка минерллар айнак исемле бакыр чыганагы ауразиядә иң зур санала әфганстан территориясенең зур өлеше коры субтропик континенталь климаты зонасында урнашкан җәе эссе һәм коры июльнең уртача температурасы тауларда кышы җылы тауларда суык гыйнварның уртача температурасы тигезлекләрдә ка хәтле суыклар да күзәтелә тауларда дан түбән аяз көннәр күп була уртача еллык явым төшемнәр саны төньякта мм чүлләрдә мм тау битләүләрендә миллиметргача беренче кешеләр бу җирләрдә ел элек пәйда булган хәзерге әфганстан территориясендә бэк нче меңъеллыкта берничә вак дәүләт булган бахтәр шуларның иң көчлесе иде алар гасырлар дәвамында ахәмәниләр сәләүкиләр гарәп хәлифәлеге газнәвиләр мугыллар тимуриләр бабуриләр сәфәвиләр хакимлеге астында булган елда әхмәтшаһ дөррани хөрәсән систан синд бәлүҗстан пәнҗаб кәшмир һәм балхны шула ук амудәрьяның сул ярындагы аерым җирләрне кулга төшереп беренче мәртәбә мөстәкыйль әфганстан дәүләтенә нигез салган ләкин ул елда берничә ханлыкка таркалды елда кабул хакиме дусмөхәммәт әфган җирләрен бербөтен дәүләт итеп берләштермәкче булган ләкин британ империясе башлап җибәргән ингиз әфган сугышлары моңа комачаулаган британия әфганстанны үз мөстәмләкәсенә әйләндерә алмаган ләкин елда тышкы сәясәт аның кәнтрүле астына үткән гасыр азагында гасыр башында әфганстанда үзәкләштерелгән дәүләт формалашу процессы бетеп килгән беренче бөтендөнья сугышы вакытында әфганстан үзен битараф дип игълан итте кулай халыкара шартларның барлыкка килүе әфганстан әмире әмануллаханга елның февралендә әфганстанны бәйсез дип игълан итүгә мөмкинлек бирде әфганстан күпмилләтле дәүләт анда төрле телләр төркемнәренә караган утыздан артык халык яши халкының яртысы диярлек пуштуннар таҗиклар үзбәкләр һәзаралар чәраймаклар төрекмәннәр бәлүҗләр пәшәиләр нуристаниләр гарәпләр памириләр браһвиләр гурҗарлар кыргызлар һәм хәтта аз санда татарларда бар шәһәрләрдә яши эре шәһәрләр кабул мазары шәриф кандаһар һәрат кондыз талукан пулы хөмри шеберган чарикар сөйләшелә торган телләр дари пушту төрки телләр бәлүҗ теле башка телләр халкының диярлек ислам динендә тора шуларның якынча сөнни мөселманнар шигый мөселманнарислам диненнән христиан диненә күчүчегә үлем җәзасы бирелә әфганстанда кабул кандаһар җәләлабад шәһәрләрендә һинд дине вәкилләре ун мең кеше сикхлар мең яши христианнар мең күпчелеге чит ил ватандашлары бәһаи дине вәкилләре мең кеше зәрдөштлек дине вәкилләре мең кеше әфганстан вилаятькә бүленә вилаять башында әфганстан президенты тарафыннан тәгаенләнгән губернатор тора һәр вилаять әфганстан хөкүмәтенеңагайлар пулатында икекеше белән вәкиллек ителгән шуларның берсе вилаять шурасы тарафыннан дүртьеллык мөддәткә сайлана икенчесе исә өчьеллык мөддәткә район шуралары тарфыннан сайлана халык пулатына депутатлар турыдан туры районнардан гомуми саны сайланыла вилаятьне тәшкил итүче районардан сайланган депутатлардан иң кимендә икесе хатын кыз булырга тиеш әфганстан өч хакимият тармагыннан канун чыгару башкарма һәм мәхкәмәи торган ислам җөмһүрияте гамәлдәге конституция елда кабул ителгән дәүләт башлыгы президент ул гомуми тигезһәм турыдан туры тавыш бирү нигезендә еллык мөддәткә срокка сайлана һәм бу вазыйфага тагын фәкать бер тапкыр гына сайланырга мөмкин башкарма хакимиятне президент җитәкчелегендәге хөкүмәт гамәлгә ашыра иң югары канун чыгару органы ике пулаттан югары агайлар пулаты аскы халык пулаты торган милли мәҗлес тулаем эчке продукттаавыл хуҗалыгы өлеше сәнәгать өлеше хезмәт күрсәтү тармагы өлеше процентны тәшкил итә төп экспорт партнөрлары һиндстан пакстан таҗикстан торган таварлар әфьюн бодай җиләк җимешләр чикләвекләр келәмнәр йон мамык җәнлек тиреләре кыйммәтле ташлар төп импорт партнөрлары пакстан һиндстан акш төрекмәнстан кытай казакстан зәрбайҗан импортлана торган таварлар җиһазат азык төлек тикстил нефть мәхсулатлары бангладеш халык җөмһүрияте бангладеш көньяк азиядәге дәүләт бөтен чикләре буенча диярлек һиндстан тарафыннан уратып алынган бары көньяк көнчыгышта күпмедер өлештә бирма һәм бенгалия култыгы белән чиктәш хәзерге һиндстан штаты көнбатыш бенгал белән бергә бенгалия этнолингвистик регионын тәшкил итә бангладеш атамасы рәсми бенгали телендә бенгалия иле дигәнне аңлата ил чикләренең хәзерге урнашуы бенгал һәм һиндстанның елда бүленүе вакытында регион көнчыгыш пакъстан исеме белән яңадан төзелгән пакъстан дәүләтенә кергәндә ачыклана әмма ул чакта көнчыгыш пакъстан көнбатыш пакъстаннан чакрымга сузылган чик белән аерылган була сәяси һәм тел дискриминациясе өстәвенә икътисади яктан кысу пакъстанга каршы күтәрелешләр барлыкка килүенә китерә һәм елгы бәйсезлек өчен сугыш нәтиҗәсендә бангладеш дәүләте төзелә бәйсезлек алган яшь дәүләткә ачлык табигый катаклизмнар коточкыч ярлылык сәяси тотрыксызлык һәм хәрби түнтәрешлеләр күрергә туры килә демократик институтларны кире торгызу бары елда гына сәяси көрәш тынгач һәм икътисадый үсеш башлангач кына мөмкин була хәзерге көндә бангладеш дөньяви демократик дәүләт булып санала бангладеш халык саны буенча дөньяда җиденче урында тора һәм ул дөньяның халык иң тыгыз урнашкан ярлылык дәрәҗәсе югары булган дәүләтләр исемлегенә керә ләкин илдә азмы күпме икътисадый үсеш көчәя бара һәм хәзерге ярлылык дәрәҗәсе еллар дәрәҗәсеннән ка кимрәк географик яктан дәүләт ганг һәм брахмапутра елгалары арасындагы уңдырышлы өлкәдә урнашкан бангладешта муссоннар һәм циклоннар аркасында һәр елны су басулар була бангладеш хөкүмәте парламент демократиясе булып тора ил британия дуслыгы ислам конференциясе оешмасы һәм башка халыкара оешмалар әгъзасы бангладешта рәсми дин булган елдан ислам вәкилләре ил халкының ын тәшкил итә һинд дине бангладешта икенче иң зур дин илнең статистика бюросы мәгълүматы буенча ил халкының якынча ын алып тора башка диннәр тарафдарлары буддизм христианлык да бар бангладешта һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге чхота анхик мандир адинатх гыйбадәтханәсе махешкали сонаранг игезәк гыйбадәтханәләре шушуния тавында мәгарә гыйбадәтханәсе бруней бруней даруссалам малайча көньяк көнчыгыш азиядә урнашкан дәүләт солтанлык чикләрен көньяк кытай диңгезе юа малайзия белән чиктәш мәйданы мең кв чакрым халык саны мең башкала бандар сери бегаван шәһәре дәүләт милләтләр дуслыгы составына керә бруней көньяк көнчыгыш азиядә калимантан утравының төньяк көнбатыш ярында урнашкан һәм ул малайзиянең чакрым тирәсе территориясе белән бүленгән ике аерым өлкәдән тора төньякта илне көньяк кытай диңгезе юа диңгез яр буе бертөрле түгел төньяк көнчыгышта күпсанлы утраулары белән бруней култыгы бар ә көнбатышта комлы сөзәк яр өстенлек итә көнбатыш бруней калкулыклы түбәнлек көньякта таулыклар урнашкан көнчыгыш өлеш яр нык сазлыклы буе тигезлегеннән тора иң югары нокта букит пагон тавы м климат тропик экваториаль көньяк кытай диңгезе акваториясеннән килүче муссоннар тәэсиренә дучар һава температурасы бөтен ел дәвамында о с тирәсендә ил территориясенең дымлы тропик урманнар алып тора дәүләттә зур елгалар һәм күлләр юк булган елгалар бруней елга бруней тудонг тембуронг белайт илнең көньяк өлешендәге калкулыклардан төньякка таба агып көньяк кытай диңгезенә коялар гасырда бруней калимантан утравының шактый зур өлешен һәм берничә күрше утрауларны алып торган кодрәтле феодальдәүләт булган шундый итеп аны елда фернандо магеллан экспедициясе диңгезчеләре күргән була дәүләт һәм хөкүмәт башлыгы солтан ул шулай ук дәүләттәге мөселманнарның дини лидеры да хөкүмәттә гадәттә солтанның якын кешеләре әгъза булып торалар бруней даирә дип аталучы округка бүленгән тембуроң округын малайзия территориясе башка округлардан аерып тора округлар мүким кечерәк районнарга бүленәләр халык саны мең елның июленә карата еллык үсеш уртача тормыш дәвамлылыгы ир атларда ел хатын кызларда ел этник состав белем дәрәҗәсе ир атларда хатын кызларда елгы җанисәп буенча шәһәр халкы халык тыгызлыгы кеше км брунейда халык тигез урнашмаган халыкның тирәсе башкалада яши ә калган өлеше нефть промысселары районнарында урнашкан рәсми дин ислам аны халыкның тота буддистлар христианнар күбесенчә протестантлар калганнар гадәттә абориген культлары еллар ахырында малай ислам монархиясе концепциясе кабул ителә ул исә бруней территориясендә исламның төп роль уйнавы белән бергә барлык диннәрнең дә тигез хокуклы булуы һәм хөрмәт ителүен күздә тота христиан конфессияләреннән монда протестанлык һәм католицизм таралган конфуцианлык һәм даосизм кытай мәхәлләләрендә яшәп килә бруней икътисадының нигезен нефть елына млн т дан артык һәм табигый газ табу тәшкил итә аларның экспорты дәүләткә тулаем җыемнарның күләмендә байлык бирә нефть һәм газның бай запаслары аркасында бруней азиядә яшәү дәрәҗәсе буенча беренче урыннарда тора авыл хуҗалыгы зәгыйфь үсеш алган туклану продуктларының бруней читтән кертә монда дөге яшелчәләр җимешләр үстерелә тавыклар үгезләр кәҗәләр үрчетелә америка кинематограф сәнгате һәм фәннәре академиясе премиясе еллардан бирле рәсми булмаган исеме оскар һәр ел бирелә торган америка киносәнгать академиясенең премиясе кинематограф өлкәсендә акшта төп премия булып санала тантана ел саен турыдан туры эфирда дистәләрчә илдә күрсәтелә беренче оскар тантанасы елның маенда голливудның кунакханәсендә үзган беренче церемонияләр радио аша тапшырылса елдан башлап аларны телевидениедән күрсәтә башлаганнар елга кадәр тантананы каналы күрсәткән шул елдан башлап бу хокук каналында алтын сын статуэтка беренче тантанада ук тапшырылган иде ләкин оскар сүзе елда гына барлыкка килгән бер версия буенча академиядә эшләүче китапханәче маргарет херрик бу сын миңа оскар дәдәне хәтерләтә дип кычкырганы тәэсир ясаган икенче фикер буенча исә сынга исемне бетт дейвис биргән ул аны иренә охшаткан азак диңгезе аурупаның көнчыгышында украина һәм русия җирләрендә урнашкан эчке диңгез керчен бугазы аша кара диңгез белән тоташа азак диңгезе дөньяның иң сай диңгезе тирәнлеге м дан күбрәк түгел азак атамасының кайдан килеп чыкканлыгы төгәл билгеле түгел бер фикер буенча ул төрки аз сүзеннән килеп чыккан икенче фикер буенча исә елга тамагы элек төркиләрдә азак дип аталганга диңгезгә шундый исем бирелгән диңгезнең иң озын җире км иң киң җире км яр сызыгы озынлыгы км өслек мәйданы км монда мәйданы км булган утраулар һәм диңгезгә уелып кергән җирләр керми азак диңгезе сай сулы тәбәнәк ярлы яссы диңгез диңгезгә коючы елгалар көнчыгыш тимор тетум көньяк көнчыгыш азиядәге дәүләт ул үз эченә тимор утравының көнчыгыш өлешеннән һәм бу утрауда тагын бер эксклавтан шулай ук тагын ике зур булмаган атауру төньякта һәм жаку көнчыгышта утрауларыннан тора тимор индонезия һәм малайя телләрендә көнчыгыш сүзен аңлатучы тимур сүзенең португалча әйтелешеннән килеп чыккан төп фараз буенча тимор утравы борынгы папуас телләрендә сөйләшүче австралоид расалы кешеләр тарафыннан мең ел элек үзләштерелә соңрак утрауга бүгенге индонезия утрауларыннан австранезия телләрендә сөйләшүче монголоид кабиләләр күчеп килә алардан соңгы булып тетумнар күчеп килә мөгаен гасырда тетумнардан үрнәк алып җирле халык җыючылыктан җир эшкәртүгә дөге үстерүгә күчә башлый аурупалылар арасыннан португаллар бу утрауга гасырда беренче булып киләләр һәм үз колонияларын төзиләр тирә яктагы утраулар һолландиялеләр кулында була индонезия идарәсе бик рәхимсез була еллык оккупация дәверендә төрле чыганаклар буенча мең кеше үтерелә басып кергәндә утрауда халык саны мең була утрауның өчтән берен урманнар алып тора утрауда җир тетрәүләр һәм цунами лар еш тимор диңгезенең яр буйлары шельфы һәм аеруча төбе нефть һәм газга бай халык гадәттә тетум телендә сөйләшә тик ммчларында индонезия теле өстенлек алган португалча халыкның ы белә халыкның ы мең кеше католиклар ы мөселманнар ы протестантлар ы индуистлар шулай ук буддистлар һәм анимистлар да бар саннар төгәл түгел ел нефть һәм газ чыгарыла авыл хуҗалыгының нигезе булган каһвә экспортка чыгарыла израиль исраил тулы рәсми исеме израиль дәүләте исраил дәүләте азиянең көньяк көнбатышында урта диңгезнең көнчыгыш яр буенда урнашкан дәүләт төньякта лөбнан төньяк көнчыгышта сүрия көнчыгышта үрдүн һәм иордан елгасының көнбатыш яры территориясе белән һәм көньяк көнбатышта мисыр һәм газа секторы белән чиктәш дәүләт буларак елның маенда елның ияры бмо генераль ассамблеясенең елның ноябрендә кабул ителгән резолюциясе нигезендә игълан ителә бәйсезлек декларациясе нигезендә исраил яһүд дәүләте булып санала шул ук вакытта исраил күпмилләтле һәм демократик дәүләт анда яһүдиләр белән бергә тигез хокукларга нинди дин тотуга карамастан башка этник төркемнәр дә гарәпләр мөселманнар гарәпләр христианнар друзлар бәдәвиләр самаритлар шомронимнар адыглар һәм башкалар ия мәсәлән друз һәм бәдәви депутатлары гарәп фиркалары һәм депутатлары кнессетка кергәннәр израиль дөньяда ил халкының дүрттән өч өлешен яһүдиләр тәшкил итүче бердәнбер ил ил халкының ы мөселманнар ы христианнар православие католиклык әрмән апостол чиркәве протестантлык һәм ы друзлар әләвитләр һинд дине тарафдарлары илдә диннәрен иркен тота ала мөселманнарга күпчелек сөнни һәм азчылык әхмәдия гарәпләр шигый друзлар сөнни бәдәвиләр сөнни чиркәсләр мең кеше керә иврит инглиз гарәп телләрендә катар гарәпчә рәсми атамасы гарәпчә дәүләт катар көньяк көнбатыш азияда урнашкан дәүләт әмирлек ул гарәп ярымутравының төньяк көнчыгышындагы катар ярымутравын алып тора согуд гарәбстаны белән көньякта чиктәш башка бар яктан да фарсы култыгы сулары белән юыла төньяк көнбатышта бәһрәйн утраулары белән көньяк көнчыгышта бгә белән диңгез чиге бар башкаласы булып доха шәһәре тора катар русия һәм ираннан соң дөньяда табигый газ экспорты буенча өченче урында тора шулай ук бик күп нефть һәм нефтьтан эшләнгән әйберләр дә экспортлый опек әгъзасы гасырдан башлап гарәп хәлифәлегенә керә гасырларда бәһрәйн әмирләре кулында г башында португаллар хакимлеге аннары госманлы дәүләте идарәсе астында елларда бөекбритания протектораты астында әмир бер үк вакытта дәүләт һәм хөкүмәт башлыгы булып тора аның хакимияте шәригать кануннары белән чикләнгән илдә әгъзалы мәҗлес шурасы гарәпчә мәҗлис әш шура эшли катар муниципалитетка бүленгән гарәпчә бәләдият халыкның гарәпләр шулай ук пакистан чыгышлы кешеләр һиндстаннан ираннан һәм башка гарәп илләреннән кешеләр яши рәсми тел гарәпчә инглиз теле киң кулланылышта дәүләт дине ислам сөнни иранлылар шигыйләр катарда яшәүче халыкның ы мөселманнар христианнар һинд дине вәкилләре буддачылык тарафдарлары халык динендәгеләр яһүдләр башка диндәгеләр илнең бөтен территориясе диярлек чүл су аз нигездә диңгез суын тоссызландыру юлы белән табыла илдә нефть һәм газ тотрыклы рәвештә чыгарыла заманча инфраструктура бар бюджет профицитта ләкин ил чит ил эшчеләренә бәйле һәм барлык чималны да тыштан кертә химия кимия гарәпчә кара матдәләр аларның үзлекләре матдәләрнең әверелешләре һәм бу әверелешләргә хас күренешләр турындагы фәнне белдергән термин табигый фәннәрнең иң әһәмиятлеләрнең берсе фәнни техник прогресста химиянең роле бик зур химия халык хуҗалыгының барлык өлкәләренә үтеп керә химия файдалы казылмаларны кирәкле продуктларга металларга аларның эретмәләренә ягулыкка эшкәртүне тәэмин итә табигать белеме һәм биология курсларыннан сезгә билгеле булганча авыл хуҗалыгы производствосының продуктлылыгы күп дәрәҗәдә химия сәнәгате аны минераль ашламалар һәм үсемлекләрне корткычлардан саклау чаралары белән тәэмин итүгә бәйле химиянең роле төзелеш материаллары синтетик тукымалар пластмассалар сабын һәм кер порошоклары медикаментлар җитештерүдә дә аз түгел химия курсын өйрәнеп химия буенча белемнәрне нигезле кулланганда гына аның халык байлыгын арттыруга булышлык итүенә инанырсыз химик матдәләрне һәм аларның әверелешләрен белдексез контрольсез куллану еш кына әйләнә тирә мохитнең пычрануына китерә ә бу исә үсемлекләр хайваннар һәм кешенең тереклегенә тискәре йогынты ясый менделеевның периодик таблицасы согуд гарәбстаны патшалыгы әл мәмләкә әл әрәбия әс сәудия гарәбстан ярымутравындагы иң зур дәүләт үрдүн гыйрак катар күвәйт бгә оман һәм йәмән белән чиктәш согуд гарәбстанын кайвакыт ике мәчет иле дип атыйлар күз уңында мәккә һәм мәдинә ислам дине өчен төп ике шәһәрен күздә тотып гарәп телендәге илнең кыскача атамасы әс саудия араб төп дини идеология ислам өнничелек юнәлеше согуд гарәбстаны дөньяда иң эре диннәрнең берсе булган ислам диненең ватаны аны мәккәдә әл харам мәчете һәм мәдинәдә мәсҗиден нәбәви урнашкан булу сәбәпле ике изге мәчет җире дип атыйлар хөкүмәт дин мәсьәләләре буенча халык санын алу уздырмаса да ил мөселманнардан тора дип раслый бәяләүләр буенча мөселманнарның ы сөнниләр ы шигыйлар башка диннәр вәкилләре көнчыгыш православие тарафдарлары протестантлар рим католиклары яһүдләр һинд дине вәкилләре буддачылык тарафдарлары һәм сикхлар мөселман булмаган кешеләргә согуд гарәбстаны гражданлыгы бирелми мөселман булмаган диндәгеләргә гыйбадәтханәләр тоту рөхсәт ителми күвәйт гар рәсми исеме күвәйт дәүләте гар дәүләт әл күвәйт көньяк көнбатыш азиядагы дәүләт төньякта һәм көнбатышта гыйрак белән һәм көньякта согуд гарәбстаны белән чиктәш көнчыгыштан фарсы култыгы белән юыла башкаласы әл күвәйт шәһәре закон чыгару хокукы әмирдә һәм бер палаталы парламентта милли мәҗлес бар күвәйт районнардан торучы провинцияга мохафаза бүленгән күвәйт гарәбстан ярымутравының төньяк көнчыгышында һәм фарсы култыгының бубиян файлака варба куббар кару өмм әл мәрадим һ б утрауларында урнашкан территорияның зур өлеше чүлләр белән капланган иң югары ноктасы диңгез өслегенә карата м илдә нефть һәм табигый газ табыла сәүдә чәчәк ата тотрыклы банк системасы бар тик нефтька бәйлелеге артык зур шулай ук күвәйт чит илләрдән керүче азык төлеккә һәм чималга нык бәйле шәһәр халкы тәшкил итә күвәйт халкының ы мөселманнар аларның ы мәлики хәнбәли мәзһәбе сөнниләре ы шигыйлар нигездә елда ираннан качкан фарсылар күвәйтнең рәсми дине ислам якынча экспатриант христианнар һинд дине вәкиле һәм буддачылык тарафдары бар күвәйткә гасырда нәҗддән күчеп килгән анаиз бәдәви кабиләсеннән бер төркем тарафыннан нигез салына алар тигр елгасы тамагыннан түбәндәрәк бәну халидка нигез салалар аның башына нче елда күвәйтнең беренче әмире сабах баса уңышлы җирдә урнашуы сәбәпле бәну халид сәүдә үзәгенә әверелә һәм хәлеб багдад һәм госманлы дәүләте белән сәүдә итә башлый экспортка нигездә энҗе атлар тәмләткечләр һәм каһвә чыгарыла тора бара күвәйт госманлы дәүләте белән бөекбритания арасында низаг килеп чыгуына сәбәпче була күвәйтнең бөекбритания кулына күчүенә киртә булыр өчен нче елда госманлы дәүләте күвәйткә гаскәр кертә тик бер әйбергә дә ирешми нәтиҗәдә нчы елда бөекбритания күвәйттә хөкүмәтне алмаштыра үзе өчен яраксыз шәех мөхәммәтне үтертә аның урынына исә шәех мөбарәкне куя бутан патшалыгы азиядә гималайлардагы дәүләт һиндстан һәм кытай арасында урнашкан башкаласы тхимпху шәһәре үзисеме друк юл яки друк ценден яшенле аждаһа иле бутан шулай ук һиндстанның көнбатыш бенгалия штатындагы үзәге калимпонг булган чиктәш территориянең тарихи атамасы бу территорияне бутаннан конфликтлар нәтиҗәсендә гасырда инглизләр тартып ала бер версия буенча бутан атамасы бху уттан дигән сүздән алынган ул санскрит теленнән тәрҗемәдә таулык яки таулы ил дигәнне аңлата башка версия буенча ил атамасы тибет кырые ахыры яки тибет көньягы дигәнне аңлатучы бхот ант сүзеннән килеп чыккан көнбатышта бутан патшалыгы сикким дигән һинд штаты белән елга кадәр ул мөстәкыйль патшалык була көнчыгышта аруначал прадеш штаты көньякта күп еллык ватандашлар сугышы баручы ассам штаты көньяк көнбатышта көнбатыш бенгалия белән чиктәш бутан территориясе кв км алып тора башкаласы тхимпху мең кеше административ мөнәсәбәттә ил провинция дзонгтан тора бутан чикләнгән монархия дәүләтнең башы патша джигме кхесар намгьял уангчук ил көнчыгыш гималайларның көньяк өлешен алып тора иң югары нокта джомолхари м тавы илнең җире эчендә кальций карбиды гипс запаслары бар бутанның климаты муссонлы күбесенчә дымлы тропик югары билбауда салкын брахмапутра елгасы бассейны яфраклы мәңге яшел һәм яфрак коя торганнар хөкем сөрә м дан югарырак югары тау болыннары бар мәңге карларның массивлары һәм бозлыклар бар имезүчеләрдән филләр мөгезборыннар юлбарслар леопардлар пантералар кыргый үгезләр маймыллар мускус боланнары гималайлар аюлары төлкеләр бар халкы кеше этник төркемнәр бхотлар непаллылар телләр дзонгха тибет диалекты дәүләт теле гурунг һиндстанда төпләнеп калып инглиз колонизаторлары бутан өстеннән контроль куйганнар ил һиндстаннан бәйсезлекне елда алган елда бутанда үз парламент барлыкка килгән бутан аграр ил тау җир эшкәртү бөртеклеләр манго ананаслар цитруслар тау көтүчелеге тауларда урман кисүе авыл хуҗалыгы чималы эшкәртү һәм тау файдалы казылмалар предприятиеләр үзлектән ясап һөнәр тукымалар келәмнәр салкын корал ясау нәфис металлар агачлар эшкәртү экспорт агач фрукт консервалары күмер мускус лак балавыз графит фил сөяге чит ил туризмы почта маркалары сату акча берәмлеге нгултрум шулай ук һиндстан рупиясе дә йөри илдә буддизм монастырьлары бар тхимпху иң эре монастырьлар һәм патша сарае пунакха элеккеге җәй башкаласы иске патша сарае энциклопедический справочник все страны мира издательство вече төрекмәнстан урта азияда урнашкан дәүләт көньякта әфганстан һәм иран белән төньякта казакстан һәм үзбәкстан белән чиктәш көнбатыштан каспий диңгезе белән юыла дөнья океанына чыгу юлы юк территориясының артыгын караком чүле алып тора төрекмәнстанның каспийда яр сызыгы озынлыгы км овет социалистик җөмһүитләр берее чорында төрекмәнстан чимал нигездә мамык һәм энергия ташучылар чыганагы булып тора хәзерге вакытта нефть һәм газ чыгару тмпның тәшкил итә рәсми чыганаклар буенча төрекмәнстанның тмп үсеше түбәндәгечә җөмһүрияттә халык санының тиз артуы күзәтелә елдагы халык санын алу буенча республикада мең елда мең ел исәбе буенча мең кеше яшәгән елдан соң да үсеш дәвам итә елда мең ел башында мең ел май мең ел август мең кеше халыкның якынча төрекмәннәр үзбәкләр руслар шулай ук азәриләр казаклар татарлар һ б халыклар да яши гаскәр саны якынча сугышчы һәм әфисәр хәзәр диңгезезначение геогр истор каспийское море диңгезе каспий диңгезе су каспийское море яки каспий диңгезе җир шарындагы иң зур күл аурупа белән азия берләшкән җирдә урнашкан зурлыгы өчен диңгез дип атала су өслеге дәрәҗәсе һәм мәйданы үзгәрүчән хәзерге вакытта мәйданы км дөнья океанына карата биеклеге м тәшкил итә бер фараз буенча каспий атамасы б э к диңгезнең төньяк көнбатышында яшәгән каспий кабиләсе исеменнән килеп чыккан үз тарихында каспий диңгезенең төрле кабиләләрдә һәм халыкларда тән артык аталышы булган һ б атамалар каспий диңгезе азия белән аурупа кыйтгалары тоташкан җирдә урнашкан формасы буенча латинча хәрефен хәтерләтә көньяктан төньякка якынча кмга сузылган көнчыгыштан көнбатышка уртача кмга яр сызыгы озынлыгы утрауларны исәпләмичә км утрауларны исәпләп км га кадәр каспий диңгезенең ярлары ниигезддә таусыз һәм тигез төньякта идел дельтасында ярлар баткаклыклы су өслеге суүсемнәр белән капланган көнчыгыш ярлар известьлы көнбатышта ярлар таулырак каспий диңгезенең эре ярымутраулары барысының бергә мәйданы км булган эре һәм уртача зурлыктагы якын утрау бар иң эреләре каспийга елга коя шуларның тугызның тамагы дельта рәвешендә каспийга коючы эре елгалар идел терек русия җаек эмба казакстан күрә азәрбайҗан самур атрек төрекмәнстан һ б каспийга коючы иң зур елга идел елына уртача ул км су китерә карабугаз күл диңгезнең төньяк көнчыгышында төрекмәнстан урнашкан тозлы күл елга кадәр каспий белән тар м бугаз аркылы тоташкан култык булган елда дамба төзелгәннән соң суның дәрәҗәсе төшә һәм ул диңгездән аерыла тозлылыгы артты елда аа су кертә башладылар елда култык торгызыла мирабилит табыла каспий диңгезе биш дәүләтнең ярларын юа диңгезнең экологик проблемалары ярларында нефть чыгару һәм ташу белән елгалардан агып килүче зарарлы матдәләр һәм диңгез ярларында урнашкан шәһәрләр белән бәйле диңгездә кыйммәтле балык төрләрен ерткычларча тоту күзәтелә шул сәбәпле дәүләтләр аларны тоту буенча чикләмәләр кертергә мәҗбүр абхазия апсны апхазети көньяк кавказның көнбатышында кара диңгезнең көньяк көнчыгышында урнашкан регион абхазия җөмһүрияте исеме астында билгеле өлешчә танылган дәүләт гөрҗистан конституциясе буенча гөрҗистанның бер өлеше чынлыкта гөрҗистан абхазия территориясен контроль астында тотмый абхазия үз почта маркаларын чыгара псоу һәм ингур елгалары арасында урнашкан кара диңгез яр сызыгы озынлыгы км елгалар кара диңгез бассейнына карый алар кодор бзыбь кяласур гумиста елганың туенуы яңгырлардан һәм кар суыннан тауларда искиткеч матур рица һәм амткел күлләре урнашкан абхазияда абхазлар руслар грузиннар нигездә мегреллар әрмәннәр украиннар греклар яһүдиләр белоруслар болгарлар эстоннар һ б халыклар яши халкының зур өлеше русия гражданнары йәмән әл йәмән рәсми атама йәмән җөмһүрияте әл җөмһүрия әл йәмәния көньяк көнбатыш азиядә гарәп ярымутравының көньягында урнашкан дәүләт якын көнчыгышның бер өлеше булып тора оман һәм согуд гарәбстаны белән чиктәш чикләрен кызыл диңгез һәм гарәп диңгезе юа башкаласы елдан соң сәнга шәһәре йәмән иң борынгы цивильлек учакларының берсе йәмән территориясендә хәзерге заманда билгеле булган иң борынгы дәүләтләр катабан хүдрамәүт маин саба һәм химьярит патшалыклары гасырда бөтен йәмәнне химьяритлар берләштерә шул ук гасыр ахырында химьяритлар иудаизмны дәүләт дине сыйфатында кабул итәләр гасыр башында йәмән аксум патшалыгы йогынтысына эләгә бу исә аның вакытлыча христианлаштыруына китерә шул гасыр ахырында йәмәнне сасанилар ираны яулап ала төньяк йәмән госманлы империясеннән елда бәйсезлек ала дәүләт башлыгы президент ул гомуми сайлауларда елга сайлана елдан башлап хәзерге президент гали габдулла салих елда сайланганнан соң елда икенче срокка тагын сайланды парламент ике палаталы шура әгъза президент тарафыннан билгеләнелә һәм вәкилләр палатасы елның апрелендә еллык срокка сайланган депутат фирка күрсәтелгән гомуми халык конгрессы президент гали габдулла салих фиркасы вәкилләр палатасында күпчелекне тәшкил итә урын йәмән реформалар берләшмәсе ислах күп тапкыр премьер һәм парламент спикеры вазифасында торган шәех габдулла бин хөсәен әл әхмәрнең дини фиркасы урын йәмән социалистик фиркасы көньяк йәмәндә элек идарәче булган марксист ленинчыл фирка лидер ясин сәид нүмән елдан соң аңа кадәр гали салих гүбәд мүкбил урын насери юнионистларның халык оешмасы урын гарәп социалистик яңарышы фиркасы баас гомумгарәп фиркасының йәмән бүлеге урын фиркасызлар урын парламентка киләсе сайлаулар елның апрелендә узарга тиеш иде ләкин елга күчерелде йәмән мүхәфәзәгә бүленә алары мүдәрийәһкә мүдәрийәһләр астрайоннарга бүленәләр астрайоннарның барсында авыл елга карата йәмәннең төньяк көнчыгышында яңгыр сирәк явучы ташлы чүл бу чүлне яр буе тигезлегеннән аерып торучы тауларда һәр елны мул яңгырлар ява далаларда террасаланган тау битләрендә игенчеләр мамык җиләк җимеш һәм яшелчәләр үстерәләр йәмән гарәп илләре арасында иң ярлы дәүләтләрнең берсе җан башына тмп елда мең доллар гарәп илләре арасында судан һәм мавританиядә генә кимрәк ә тулаем дөнья буенча нче урын йәмәннең икътисади тотрыклылыгы нефть табышы һәм экспортына бәйле дәүләт бюджетының ләкин аның запаслары кими бара елда ил хакимияте икътисадны диверсләштерү өчен икътисади реформалар башладылар чит ил инверсторларын якынайту шулай ук газ табышы һәм экспортын башлау да планлаштырыла промышленность тмпның нефть табышы һәм эшкәртелүе тмпның кечкенәрәк кенә текстиль һәм күн предприятиеләре азык сәнәгате кул һөнәрләре әлүмин эретү буенча бәләкәй завод цемент ясау зур булмаган кораблар төзәтү авыл хуҗалыгы тмпның эшчеләрнең бодай җиләк җимеш яшелчәләр каһвә мамык сөт продуктлары терлек сарыклар кәҗәләр сыерлар дөяләр кошлар балыкчылык хезмәт күрсәтүләр сферасы тмпның төп сатып алучылар төп кертүчеләр тышкы бурыч млрд долл ел ахырына этник состав күбесенчә гарәпләр һәм афро гарәп мулат һәм һиндлыларның аз санлы төркеме дин күбесенчә мөселманнар сөнниләр шигыйлар тирәсе друзлар меңләп христиан бик аз санда яһүдләр бар хәйдәр әббәс улы бигичев июнь чүмбәли кызыл октябрь районы горький өлкәсе рсфср ссрб ноябрь казан татарстан русия бөек татар җырчысы опера җырчысы автор һәм халык җырларын оста башкаручы буларак танылган ул татар рус көнбатыш операларында катлаулы партияләрне уңышлы башкара х бигичев шул ук вакытта эстрада артисты татар халык һәм аерым авторлар җырларын камил башкаручы татарстан республикасының габдулла тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты тасср халык рсфср атказанган артисты хәйдәр бигичев елның июнендә хәзерге түбән новгород җирле сөйләмдә түбән новгород өлкәсенең чүмбәли авылында туа мәктәпне тәмамлагач өч ел армиядә хезмәт итә хезмәтен тутыргач башка авылдашлары шикелле мәскәүдә берәр заводта эшкә урнашырга дип китә елда алар районында гастрольләрдә булган җырчы фәхри насретдинов егеттәге сәләтне күреп алып мәскәү җырчысы сөнгать җәләлетдинов һәм нәҗип җиһанов ярдәмендә аны казан дәүләт консерваториясенә укырга җибәрелүенә ирешә консерваторияне тәмамларга бер ел кала елда аны муса җәлил исемендәге татар опера һәм балет театрына солист итеп алалар опера театрында куелган әсәрләрдә ул төп рольләрне башкара кармен да хозе тоска да каварадосси пиковая дама да герман борис годунов та самозванец партияләре бигичевның киң диапазонлы җырчы икәнен исбатлады дж вердиның отелло операсындагы отелло образы исә иҗатының йөзек кашы була татар операсын танытуга бигичев башкаруындагы самат х вәлиуллин самат җик мәргән н җиһанов алтынчәч җәлил н җиһанов җәлил батырҗан с сәйдәшев намик закир б мулюков кара йөзләр рольләре өлеш керткән татарстанның халык артисты рсфсрның атказанган артисты татарстанның г тукай ис дәүләт премиясе лауреаты гоман яки оман гарәбстан ярымутравының төньяк көнчыгышында урнашкан дәүләт согуд гарәбстаны берләшкән гарәп әмирлекләре һәм йәмән илләре белән чиктәш гарәбстан диңгезе һәм гоман култыгы сулары белән юыла төп мәкалә гоман тарихы төп мәкалә гоман географиясе төп мәкалә гоман сәяси структурасы оман халкы соңгы елларда илгә иммигрантлар күп килү сәбәпле бик нык арта алар ил халкының яртысын диярлек тәшкил итә иммигрантларның иң күбесе һиндстан һәм бангладештан оманда мегаинфраструктура проектлары саны арту сәбәпле монда күчкән халыкның ы диярлек ил башкаласы маскатта һәм маскаттан төньяк көнбатышка таба оман култыгы яр буе тигезлегендә яши шул ук вакытта көньяк төбәктә генә кеше яши елда халык саны млн кеше тәшкил иткән оман этник яктан чуар ил анда ким дигәндә төрле телдә сөйләшәләр күп кенә оманлылар бәлүҗистан һәм суахили буеннан чыккан кешеләр шулай ук илдә якынча чит ил кешесе нигездә мисыр пакистан һиндстан бангладеш һәм филипиннан килгән гастарбайтерлар бар оманда гарәпләр этник бәлүҗләр лурлар суахилилар һиндлеләр һәм мехриләр яши оман халкының млн мең кеше ы млн мең кеше бөтендөнья мөселманнарының ы ислам дине тарафдары илнең төп кануны буенча дәүләт дине ислам шәригать законнарның төп чыганагы барлык конфессияләр өчен дин иреге тәэмин ителә дини билге буенча дискриминация тыела һәм җәмәгать тәртибе бозылмаган очракта дини йолаларны үтәү иреге күздә тотыла оман халкы арасында дин киң таралган елда мөселманнар христианнар һинд дине вәкилләре буддачылык тарафдарлары яһүдләр башка диндәгеләр һәм динен күрсәтмәгән халык булган мөселман халкының өчтән өч өлеше ибәди ислам агымы тарафдары калганнары сөнниләр һәм шигыйлар шигыйлар маскатта һәм аңа якын тирәдә яши шигый уникечеләрнең җиде мәчетләре бар дөнья океаны гидросфераның төп өлеше җир өстендәге төп су тупланмасы дөнья океаны җир өслегенең өлешен биләп тора дөнья океаны беркайда да өзелми торган бердәм су пространствосы аның теләсә кайсы ноктасыннан коры җир аша үтмичә икенче бер ноктасына барып була дөнья океанында бик зур коры җир участоклары кыйтгалар һәм чагыштырмача зур булмаган участоклар утраулар бар җирдә иң зур утрау гренландия ләкин ул да әле иң кечкенә кыйтга австралиядән бер берсенә якын урнашкан утраулар төркеме архипелаг дип атала вулканик гавай утраулары архипелагка мисал булып тора материк һәм утрауларның океан эченә кереп торган өлешен ярымутраулар диләр ярымутраулар өч яктан су белән уратып алынган ә дүртенче яктан коры җир белән тоташкан материклар һәм утраулар бердәм дөнья океанын дүрт өлешкә дүрт океанга бүлә мәйданга төньяк америка көньяк америка һәм африка иркенләп урнаша алыр иде океанга караганда тапкыр кечерәк океан планетабызның иң төньяк өлешендә шуңа күрә аның барлык ярлары да көньяк ярлар күрсәтергә тәкъдим итә аның төньяк чиген африканың көньяк американың һәм тасмания утравының көньяк нокталарын тоташ тыручы сызык буенча үткәрәләр һинд океаны зурлыгы буенча җир шарында өченче океан дөньяның су өслегенең ала төньякта азия белән көнбатышта гарәбстан ярымутравы һәм африка көнчыгышта индокитай һәм австралия көньякта көньяк океан белән чикләнгән океанның ярлары аз кискәләнгән утраулар чагыштырмача аз зур утраулар бары океан чигендә генә урнашкан һинд океаны көнчыгышта тын океан көнбатышта атлантик океан белән тоташкан төньяк боз океаны белән бәйләнеше юк һинд океаны планетада үзенә бертөрле урыны белән аерылып тора аның зуррак өлеше көньяк ярымшарда ята төньякта ул евразия белән чиктәш төньяк боз океаны белән бәйләнеше юк океанның ярлары аз кискәләнгән утраулар чагыштырмача аз зур утраулар океанның чигендә генә урнашкан океанда вулканлы һәм мәрҗән утраулары бар һинд океанының яр буйлары борынгы мәдәниятләр районнарыннан берсе кайбер галимнәр диңгездә йөзү һинд океанында башланган дип исәпли су киңлекләрен үтәр өчен ясалган беренче җайланмаларның бамбук саллар булуы мөмкин һинд кытайда ал арны әле дә файдаланалар һиндстанда катамаран тибындагы кораблар уйлап чыгарылган шундый корабларның сурәтләре борынгы храмнар стенасына чокып ясалган ул ерак заманнарда борынгы һиндстан диңгезчеләре мадагаскарга көнчыгыш африкага йөзгәннәр америкага да барган булулары мөмкин океан буйлап йөзү маршрутларының тасвирламасын беренче булып гарәпләр төзегән һинд океаны турыңдагы мәгълүматлар васко да гама сәяхәтләре вакытыннан туплана башлаган гасыр ахырында бу океанның беренче тапкыр тирәнлеген үлчәүне инглиз диңгез сәяхәтчесе джеймс кук үткәрә океанны комплекслы өйрәнү гасыр ахырында башлана иң зур тикшеренүләр челленджер судносында англия экспедициясе тарафыннан үткәрелә әмма гасыр урталарына кадәр һинд океаны әле аз өйрәнелә безнең көннәрдә күп кенә илләрнең фәнни тикшеренү судноларында уннарча экспедиция океанның табигатен өйрәнә аның байлыкларың ачыклый океан төбе рельефының төзелеше катлаулы үзәк океаник сыртлар океан үзәнен өч өлешкә бүлә картаны карагыз көнбатыш өлешендә су асты сырты сузылган ул африкадан көньяктарак үзәк атлантика сырты белән тоташа сыртның уртасына тирәнлектәге ярылулар океан төбендәге җир тетрәү һәм вулкан ату өлкәләре туры килә җир кабыгындагы ярылулар кызыл диңгездә дә дәвам итә һәм коры җиргә килеп чыга бу океанның климаты аның географик урыны йогынтысында формалаа климатның үзенчәлеге океанның субэкваториаль пояста яткан һәм коры җирнең тәэсиренә эләккән төньяк өлешендәге сезонлы муссон җилләре муссоннар океанның төньяк өлешендә һава шартларына гаять нык йогынты ясыйлар көньякта океан антарктиданың суыту тәэсирен кичерә биредә океанның иң кырыс районнары ята су массаларының үзлекләре климат үзенчәлекләре белән бәйләнгән океанның төньяк өлеше яхшы җылына анда салкын сулар агып килми һәм ул шуңа күрә бик җылы монда суның температурасы шул ук киңлектә ятучы башка океаннардагыдан югарырак с ка кадәр җитә көньякка таба суларның температурасы түбәнәя тулаем алганда өске катлау суларының тозлылыгы бөтендөнья океанының уртача тозлылыгыннан югарырак ә кызыл диңгездә ул бигрәк тә югары ка кадәр океанның төньяк өлешендә агымнар барлыкка килүгә җилләрнең сезонга карап алышынуы йогынты ясый муссоннар сулар хәрәкәтенең юнәлешен үзгәртәләр аларның вертикаль аралашуын китереп чыгаралар агымнар системасын үзгәртәләр көньякта агымнар бөтендөнья океаны агымнарының гомуми схемасының бер состав өлеше булып торалар һинд океанының органик дөньясы тын океанның көнбатыш өлешендәге үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы белән охшаш тропик су массалары планктонга бай анда бер күзәнәкле суүсемнәр аеруча күпләп үрчи шулар аркасында суның өске катлавы нык болганчыклана төсен үзгәртә планктон арасында төнлә яктыртучы организмнар күп балык төрләреннән сардинелла скумбрия акулалар йөзеп йөри океанның көньягында ак канлы балыклар мәсәлән боз балык һ б шельфлы районнар һәм мәрҗән рифлары янындагы сай сулар тереклеккә аеруча бай суүсемнәр су асты болыннарын хасил итә һинд океанының җылы суларында гаять зур диңгез ташбакалары диңгез еланнары тереклек итә моллюсклардан каракатица һәм кальмарлар күп ә антарктидага якынрак китлар һәм тюленьнәр яши һинд океаны берничә табигый пояста урнашкан тропик пояста аның әйләнә тирәсендәге коры җир тәэсирендә су массалары төрле үзлеккә ия булган комплекслар формалаша бу поясның көнбатыш өлешендә явым төшем аз була парга әйләнү бик зур коры җирдән су бөтенләй агып төшми диярлек биредә су массаларының тозлылыгы югары поясның төньяк көнчыгыш өлеше киресенчә явым төшемне һәм гималай тауларыннан агып төшә торган елгалардан төче суны күп ала биредә өске катлау сулары шактый нык төчеләнгән комплекс барлыкка килә һинд океанының табигый байлыклары тулаем алганда әле аз өйрәнелгән һәм аз үзләштерелгән океанның шельфы файдалы казылмаларга бай персия култыгы төбендәге утырма токымнар катламында нефть һәм табигый газның бик зур запаслары табылды нефть чыгару һәм аны ташу суларны пычрату куркынычын тудыра океанның төньяк көнбатышы ярларында урнашкан илләрдә төче су бөтенләй диярлек булма ганлыктан тозлы суларны төчеләндерү эше алып барыла балык тоту да үсеш алган һинд океаны аша күп санлы судно юллары уза океанның төньяк өлешендә диңгез юллары аеруча күп анда әле хәзергә кадәр кечерәк кенә җилкәнле суднолардан файдаланалар ал арның хәрәкәт юнәлеше муссоннар белән бәйләнгән төньяк боз океаны шулай ук арктик океан мәйданы буенча җир шарында иң кечкенә океан авразия һәм төньяк америка арасында урнашкан төньяк боз океаны җир шарындагы океаннарның иң сае мәйданы млн км уртача тирәнлеге м иң зур тирәнлеге м гренланд диңгезе су күләме млн км төньяк боз океаны климатның кырыслыгы бозларның күплеге һәм чагыштырмача сай булуы белән аерылып торучы океан анда тереклек күрше океаннар белән су һәм җылылык алмашуга тулысынча бәйле төньяк боз океаны җир шарындагы океаннарның иң кечкенәсе һәм иң сае ул арктика үзәгендә урнашкан ә океанны материкларның океанга кереп торган өлешләрен утрауларны һәм архипелагларны эченә алган арктикада үзе төньяк полюс тирәли барлык киңлекне били океанның зур өлеше диңгезләрдән тора аларның күбесе кы рый диңгезләр һәм бары тик берсе генә эчке диңгез океанди материкларга якын урнашкан утраулар күп төньяк боз океанын тикшеренү күп кенә илләрнең диңгезчеләре сәяхәтчеләре һәм галимнәренең буыннан буынга дәвам иткән героик батырлыклары тарихы ул борынгы заманнарда ышанычсыз агач көймә һәм каекларда рус кешеләре поморлар сәяхәткә чыга торган булганнар грумантти шпицбергенда кышлаганнар объ елгасы тамагына таба йөзгәннәр алар балык тотканнар диңгез җәнлекләре аулаганнар һәм поляр суларда йөзү шартларын яхшы белгәннәр русларның бу якларда йөзүе турындагы мәгълүматлардан файдаланып инглизләр һәм голландлар европадан көнчыгыш илләренә кытайга һәм һиндстанга баруның иң кыска юлларын эзләп табарга омтылганнар гасыр ахырында виллем баренц сәяхәте нәтиҗәсендә океанның көнбатыш өлешенең картасы төзелгән океанның ярларын планлы өйрәнүне бөек төньяк экспедициясе башлап җибәрә экспедициядә катнашучылар фәнни батырлык күрсәтәләр печора тамагыннан алып беринг бугазына кадәр юл узып ярларны картага төшерәләр океанның поляр яны өлкәләре табигате турында беренче мәгълүматлар гасыр ахырында ф нансенның фрам судносындагы дрейфы һәм гасыр башында г седовның изге фока шхунасында полюска таба йөзүе вакытында туплана океан аша бер навигациядә йөзеп үтү мөмкинлеге елда сибиряков бозваткычы экспедициясе тарафыннан исбатлана о ю шмидт җитәкчелегендәге бу экспедициядә катнашучылар океан тирәнлеген бозларның калынлыгын үлчиләр һава торышын күзәтәләр безнең илдә бу океанны тикшеренүләрнең яңа алымнарын эшләделәр елда йөзмә бозда төньяк полюс тп дигән беренче поляр станция оештырыла и д папанин җитәкчелегендәге дүрт котыпчы боз өстендә төньяк полюстан гренландия диңгезенә кадәр героик дрейф уздылар океанны тикшерү өчен хәзер самолетлар кулланыла алар боз өстенә төшеп утыралар һәм оер тапкырлы күзәтүләр башкаралар космостан төшереп алынган рәсемнәр океан өстендәге атмосфера торышының үзгәреше бозларның хәрәкәте турында мәгълүматлар бирә барлык бу тикшеренүләр нәтиҗәсендә төньяк боз океанының табигате аның климаты органик дөньясы турында гаять күп материал тупланды океан төбе рельефының төзелеше аныкланды океан төбендәге агымнар өйрәнелде боз океаны табигатенең шактый гына серләре хәзер билгеле инде шулай да киләчәк буыннарга шул исәптән бәлкем сезнең арадан да кемнәргәдер күп нәрсәне ачарга туры килер әле океан төбе рельефының төзелеше катлаулы океанның үзәк өлеше тау сыртлары һәм тирән ярылулар белән кискәләнгән тау сыртлары арасында тирән иңкүлекләр һәм казанлыклар ята океанның характерлы үзенчәлеге киң шельф ул океан төбенең өчтән бер өлешеннән артыграк мәйданын алып тора климат үзенчәлекләре океанның поляр өлкәдә булуы белән билгеләнә аның өстендә арктик һава массалары өстенлек итә җәен томаннар еш була арктик һава массалары антарктида өстендә формалаша торган һава массаларыннан шактый җылырак моның сәбәбе боз океаны суларында җылылык запасы булу чөнки океан даими рәвештә атлантика суларының һәм азрак күләмдә тын океан суларының җылысын алып тора шул рәвешчә тулаем алганда һәм сәер тоелса да аеруча кышын төньяк боз океаны төньяк ярымшарның гаять зур коры җир мәйданнарын суытмый ә киресенчә шактый җылытып тора көнбатыш һәм көньяк көнбатыш җилләре тәэсирендә төньяк атлантикадан боз океанына төньяк атлантика агымының куәтле җылы су ташкыны агып керә евразия ярлары буенда сулар көнбатыштан көнчыгышка хәрәкәт итә беринг бугазыннан алып гренландиягә кадәр бөтен океан буйлап сулар кире юнәлештә көнчыгыштан көнбатышка таба хәрәкәт итә бу океан табигатенең иң характерлы үзенчәлеге анда бозлар булу аларның барлыкка килүе өске су массалары температурасының түбән һәм тозлылыгының чагыштырмача аз булуы белән бәйләнгән бу суларны зур күләмдә материктан агып төшә торган елга сулары төчеләтә бозларның башка океаннарга чыгуы кыенлашкан шуңа күрә биредә метрлы һәм аннан да калынрак күпьеллык бозлар өстенлек итә җилләр һәм агымнар бозларның хәрәкәтен һәм кысылуын китереп чыгара кар боз өемнәрен торослар барлыкка китерә океанда организмнарның төп массасын салкын суда һәм хәтта боз өстендә яшәргә сәләтле суүсемнәр хасил итә органик дөньясы атлантика тирәсендәге районда һәм елга тамаклары янындагы шельфта гына бай бу урыннарда планктон хасил була төптә суүсемнәр үсә балыклар тәрәч навага палтус йөзә океанда кит тюлень моржлар бар арктикада ак аюлар диңгез кошлары тереклек итә кошлар бик зур төркемнәр колонияләр булып яр буйларында яши гаять зур кошлар базары ның барлык вәкилләре океанда туклана боз океанында ике табигый поясны аерып йөртәләр поляр арктик поясның чиге көньякта якынча континенталь шельф кырые белән тәңгәл килә океанның аеруча тирән сулы һәм кырыс бу өлеше хәрәкәттәге бозлар белән капланган җәен боз өсләрен эреп җыелган су каплап ала бу пояс организмнар тереклеге өчен аз яраклы океанның коры җиргә якын өлеше субполяр субарктик пояска керә болар нигездә төньяк боз океаны диңгезләре монда табигать бик үк кырыс түгел җәен ярга якын өлешендәге сулар боздан арчыла һәм елга суларыннан бик нык төчеләнә атлантикадан үтеп керә торган җылы сулар монда планктонның үсүе өчен уңай шартлар тудыра ә алар белән балыклар туклана ярларын бу океан сулары юа торган илләр өчен төньяк боз океаны бик зур әһәмияткә ия океанның кырыс табигате анда файдалы казылмалар эзләүне кыенлаштыра шулай да карск һәм баренц ярлары буенда нефть һәм табигый газ ятмалары эзләп табылган инде океанның биологик байлыклары зур түгел атлантика яны районында балык тоталар һәм суүсемнәр җыялар тюлень аулыйлар океанда кит аулау бик нык чикләнгән төньяк диңгез юлын үзләштерү үткән гасырның нчы елларында гына башланды төньяк диңгез юлы арктикада суднолар йөрүнең төп мәгистрәле ул европа һәм ерак көнчыгыш портлары арасын шактый нык кыскарта төньяк диңгез юлы себерне үзләштерүдә гаять зур роль уйный бу юл белән себергә җиһазлар һәм азык төлек алып баралар аннан агач һәм руда кайтаралар навигация айлап дәвам итә ә аерым урыннарда бозваткычлар йөреп торганда ул озаккарак сузыла эре портлар мурманск беломорск архангельск диксон тикси певек русия тромсө тронһейм норвегия чөрчилл канада төньяк диңгез юлы эшен тәэмин итү өчен безнең илдә махсус хезмәт күрсәтү оештырылган поляр авиация яр буенда һәм йөзмә бозларда метеорологик станцияләрнең бөтен бер челтәре төзелгән төньяк боз океанын кыю кешеләр полярниклар котыпчылар өйрәнә котыпчы булу профессия белән генә түгел бәлки географик эшчәнлек белән дә билгеләнә кешенең куәтле техникадан файдалануына карамастан төньяк боз океанында эшләү кыен һәм куркыныч котыпчыларга кыюлык һәм батырлык чыдамлык һәм хезмәт сөкәчәнлек кенә түгел бәлки югары һөнәри осталык та хас сэр чарльз спенсер чарли чаплин ингл апрель декабрь инглиз актры шулай ук сценаристы композиторы һәм режисссры дөнья кинематографиясендә иң атаклы образларның берсе сукбай чарли образын тудырган киноактер чарли чаплин нчы елның апрелендә мюзик холл артистлары гаиләсендә туа аның әти әнисе чарльз спенсер чаплин һәм һанна чаплин сәхнәдә лили герл эстрада артислары була әтисе җыр бию белән төрле театрларда билгеле джильберта һәм салливена оперетталары композиторларының антрепризында шәхси театрында чыгыш ясый әтисе йомшак баритон тавышы белән лондон мюзик холында билгеле кеше була ул нью йоркта чыгыш ясый аурупа буйлап гострольләрдә йөри чарльз спенсер чаплинның сәхнә карьерасы фаҗигале тәмамлана ул тавышын югалта ангажементтан артистларны эшкә чакырудан мәхрүм була эчә башлый һәм нче елның нчы маенда яшендә лондон госпиталендә вафат була хана чаплин ире үлгәч чирли башлый нчы елда акылын югалта һәм психиатрик клиникага эләгә агалы энеле сид һәм чарли ятимнәр һәм ярлылар мәктәбенә бирелә яшәү өчен үзләре эшләп табарга мәҗбүр булалар чарли нче елда яшьлек чагында сәхнәдә әтисе урынына чыгыш ясый нче елда балалар бию төркемендә катнаша чарли мәктәпкә сирәк йөри гәҗит сатучы табиб ярдәмчесе булып һәм типографиядә эшли кечкенә булганга озак эшли алмый артист нче елның декабрендә үз йортында швейцариянең вефе шәһәрендә вафат була аның истәлегенә женева күле ярында һәйкәл куела көньяк океан яки антарктик океан антарктиданы әйләндереп алучы җирдәге океаннар арасында зурлык буенча дүртенче урында торучы океан мәйданы мең км төньяк чиге буларак көньяк киңлекнең нчы градусын кабул иткән очракта иң зур тирәнлек көньяк сандвич иңкүлеге м антарктида ярларында көньяк океанга керүче диңгез аерыла уэдделл скош беллинсгаузен росс амундсен дейвис лазарев рисер ларсен космонавтлар берлек моусон дюрвиль сомов диңгезләре иң мөһим утраулар фолкленд утраулары кергелен көньяк георгия һәм көньяк сандвич утраулары көньяк шетланд утраулары көньяк оркней утраулары баллени утраулары халыкара гидрографик оешманың үз публикацияләрендә көньяк океанны атлантик һинд һәм тын океаннарыннан аерып чыгаруы елга карый йорт тавыгы лат кайсыбер вакытларда яисә ир әтәч балалары чебиләр йорт хайваннарының иң күп санлы һәм иң таралган төре продукция бирү юнәлеше буенча аларны йомырка һәм ит тавыкларына бүләләр гадәттә бер тавык елга йомырка сала тавык йомырка белән иттән тыш каурый мамык йон да бирә галимнәр фикеренчә тавыкларны якынча еллар элек көньяк көнчыгыш азиядә кызыл тавыгын кулга ияләштерә башлаганнар бу безнең ерак бабалар җир эшкәртү эшенә яңа гына керешкән вакыт булган бүгенге тавыкның ерак әби бабалары һиндстан бирма малакка ярымутравында һәм суматра утравында таралган әлеге кызыл тавыгы урманнарда куаклыклар һәм бамбук араларында яши ул оча белми бер урында яши чирәм бөҗәкләр белән туклана җирдә оя ясый әтәченең авырлыгы грамм ә тавыкныкы грамм кулга ияләштерелгән тавыкларның алга таба тарихын археологик табылдыклар аша күзалларга була болар рәсемнәр һәм сөякләр мәсәлән фиргавен тутанхамон б э к еллар пирамидасындагы таш плитәгә ясалган әтәч рәсеме якынча шул вакытларда тавык сүриядә пәйда була бирегә ул месопотамиядән килеп эләгә әтәч рәсеме борынгы вавилон һәйкәлләрендә дә очрый б э к елда пәнҗаб шаһзадәсе төньяк көнбатыш һиндстан александр македонскийга әтәч сурәте сугылган көмеш акча түли грециядә тавык б э к һәм меңьеллык чигендә пәйда була ә инде б э к гасырда тавык элладаның борынгы греция үзенә күрә бер визит карточкасына әверелә аристофан б э к еллар раславынча афинаның һәр кешесе хәтта иң ярлысы да бер булса да тавык асраган әтәчләрне сугыштыру өчен асраганнар чөнки әтәч сугышлары бик популяр булган грециядә әтәч шулай ук эротика символы булып та саналган шуңа күрә өйләнергә ниятләп йөрүче егетләргә тере әтәч бүләк итә торган булганнар көнбатыш европага тавык б э к гасырда италия һәм грек колонияләре массали марсель һ б аша килеп эләккән б э к гасырда сицилиядә тавык сурәте сугылган акча басканнар грекларның кара диңгез буе колонияләре аркылы тавык б э к гасырларда безнең җирләргә дә килеп җиткән б э к беренче меңьеллыкта бөтен европага таралган беренче инкубаторлар мисырда мең ел элек пәйда булган болар ике катлы бина камералар булган өстәге катта ягулык яндырганнар аста җылы идәнгә йомырка салганнар мондый инкубаторларда берьюлы меңләп йомырка асралган чебешләрнең чыгышы процент тирәсе булган азиядә инкубатор итеп кәрзин файдаланылган йомырка тутырып кояшка аннан соң мич башына куя торган булганнар тайвань утравында гасырда чеби чыгару өчен киңлеге тирәнлеге сантиметрлы траншеялар файдаланылган әр йомырка сыешлы кәрзиннәрне траншеяларга куеп кәрзин араларына дөге яки бодай кибәге тутырганнар йомыркаларны көнгә ике мәртәбә әйләндергәннәр суынган кибәкне җылы кибәккә алыштырганнар европада инкубаторлар гасырда барлыкка килгән шушы гасыр азагында русиядә дә инкубация эше белән шөгыльләнә башлаганнар ә беренче инкубатор завод мәскәү янында елда төзелгән тавыкның искитмәле әйберсе йомырка иң камил продукт булып санала аның составында аминокислота шул исәптән никотин фолий һәм пантотен кислоталары минераль тоз фермент һәм бик күп витаминнар а д е к в в һ б бар белгечләр раславынча ике йомырка кешенең барлык төр витаминнарга булган тәүлеклек ихтыяҗын канәгатьләндерә ә йомыркадагы аксым процентка үзләштерелә сыр тавык ите граммга якын продуктка грамм аксым б тота бу сан чимал сыйфатына турыдан туры бәйле очсызлырак кошлар фабрикаларда кертелә торган сыеклык хисабына продуктның авырлыгын арттыручы махсус составлар белән иньекциягә дучар ителә бу очракта эшкәртелмәгән ак ит берәмлегенә карап тоту кими йомырка организмда тулысынча эшкәртелеп бетә икән ул йөрәк үпкә эшчәнлеген яхшырта ашказанына файдасы зур тән пешкән җиргә элек электән чи йомырка сөрткәннәр йомырка тагын нәрсәсе белән файдалы дигәндә анда кирәкле бөтен туклыклы матдәләр бар калориялелеге ягыннан ул сыер итенә тигезләшә ди йомырка составында процент коры матдә шул исәптән процент протеин процент углевод һәм процент минераль матдәләр бар ул аминокислоталарга ферментларга витаминнарга микроэлементларга бай йомырка кабыгы нигездә ак төстә була кызгылт төстәгесе дә бар ул бер үк вакытта нык та чөнки чебине саклый нәфис тиз уалучан да чөнки чебеш аны томшыгы белән тишеп дөньяга чыгарга тиеш тыгыз да эчтә үсүче чебигә төрле микроблар үтеп кермәслек һәм эчтәге нәни сулый алсын өчен күзәнәкле вак тишекле дә булырга тиеш болар өстенә әле йомырка кабыгы яктылык та үткәрә ул чебине нык җылынудан яки нык суынудан да саклый һәм ниһаять кабык тавык авырлыгыннан ватылмаслык каты чыдам да булырга тиеш һәм бу таләпләрнең бөтенесенә дә җавап бирә йомырка кабыгы трда башлыча йомырка салу юнәлешендәге бөгелмә хайсекс ломанн родонит һәм ит җитештерү юнәлешендәге гибро хаббард кобб токымнары кросслары үрчетелә республикада йомырка җитештерү буенча иң эре предприятиеләр птицевод дәүләт токымлы кошчылык заводы лаишевский кошчылык комплексы юбилейное авыл хуҗалыгы предприятиесе ачык акционерлык җәмгыяте лениногорск кошчылык фабрикасы җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять чистопольская ачык акционерлык җәмгыяте вьетнам вьетн рәсми атама вьетнам социалистик җөмһүрияте көньяк көнчыгыш азиядә индокитай ярымутравында урнашкан дәүләт көнбатышта лаос һәм камбоҗа төньякта кытай белән чиктәш көнчыгыштан һәм көньяктан көньяк кытай диңгезе белән юыла илнең атамасы ике сүздән тора сүзе төп милләтне вьетларны ә көньяк сүзен аңлата илнең исеме күршеләр белән бәйле үзләрен көньяк вьетлар иле дип атаган вьетлары төньяктагы күршесен кытайны төньяк дәүләт дип атыйлар төп мәкалә вьетнам тарихы төп мәкалә вьетнам географиясе илдә өстенлек итә буддизм илдә популярлык буенча икенче дин аны вьетнамлыларның ы тота ы христианнар нигездә католиклар ка якыны дин тотмый азчылыкны индуизм ислам протестантлык хоахао каодай диннәре вәкилләре тәшкил итә галилео галилей елның февралендә пизада туган елның гыйнварында арчетрида вафат италия физигы механигы астрономы философы һәм математигы үз вакытының фәненә зур йогынты ясаган беренче булып күк йөзендә булган җисемнәрне күзәтү өчен телескопны кулланган күп мөһим астрономия ачышларын эшләгән галилей экспериментлы физиканың нигезчесе яшәгән вакытта дөньяның гелиоцентрик системасының актив тарафдары булу сәбәпле аның католик чиркәү белән җитди конфликт булган галилей елда италиядә урнашкан пиза шәһәрендә нәселле ләкин факыйрьләшкән композитор винченцо галилей гаиләсендә туа галилео галилейның тулы исеме галилео ди винченцо бонайути де галилей галилейның нәселе инде гасырдан мәгълум аның берничә туры бабасы флорентий җөмһүриятенең җитәкчеләре булганнар хәтта бер бабасы шулай ук галилео исемле мәшһүр табиб елда җөмһүрият башлыгы булып сайланды винченцо галилей һәм җулия амманнати гаиләсендә алты бала булган ләкин бары дүртесе өлкән яшькә кадәр җиттеләр галилео балалар арасында иң олы вирджиния һәм ливия исемле кызлар һәм иң кечкенә малай микеланҗело микеланҗело киләчәктә әтисе кебек лютнада уйнаган композитор буларак мәшһүр булыр галилейның яшь чагы турында күп нәрсә мәгълум түгел яшь чактан малай сәнгатькә тартылды гомере буе аның музыкага һәм рәсемнәргә мәхәббәте булды башлангыч белемне галилей ерак урнашмаган валломброза исемле монастырьда алды ул бик укырга яратты һәм сыйныфта беренче укучылар арасында торды галилей христиан дине әһеле булырга теләгән иде ләкин әтисе рөхсәт итмәде ләкин галилей әтисенең финанс хәле начарайды һәм ул малайның укуын түли алмады галилейга бушлай укырга рөхсәт бирмәгәч ул кире кайтырга мәҗбүр булды бәхеткә аңа гвидобальдо дель монте исемле кеше ярдәм итте һәм тиздән елда ул пиза университетына профессор буларак килде падуядагы вакыт галилейның фәнни эшчәнлеге өчен иң әйбәт вакыт бөтенесенә мәгълум булган риваять галилей чиркәү алдында үз версиясеннән баш тарткач ул барыбер әйләнә дип әйткән ләкин моны дәллиләгән фактлар юк тарихчылар тапканнар ки әлеге миф журналист җузеппе баретти тарафыннан елда язылган риваятьләргә күрә галилей пиза манарасының аву тизлеген үлчәгән галилей чыннап та моның кебек экспериментларны эшләгән ләкин алар пиза манарасына кагылышты булганы дәлилләнмәгән ни кызганыч галилео галилей китаплары татар теленә тәрҗемә ителмәде фатих әмирхан әмирханов мөхәммәтфатих зариф улы гыйнвар казан казан өязе казан губернасы русия империясе март казан тасср рсфср күренекле татар язучысы җәмәгать эшлеклесе татар сатира жанрын тудыручы фатыйх әмирхан елның гыйнварында казанда туа елда әтисе аны мөхәммәдия мәдрәсәсенә илтә мәдрәсәдән соң елда фатыйх әмирхан самарга рус телен өйрәнергә китә ай чамасы укыгач аерым укытучылар ярдәмендә гимназия программасы буенча имтиханга әзерләнә елда мөхәммәдия нең алдынгы шәкертләре белән яшертен рәвештә җилем басмада әльислах гарәпчә үзгәртеп кору исемле гәҗит чыгара башлый ул үзе гәҗитнең җитәкчесе һәм мөхәррире була фатыйх әмирхан шулай ук ялт йолт кояш исемле сатирик журналларда да эшли фатыйх әмирхан үткен телле юморист буларак таныла татар телендә беренче сатирик романны да ул яза аның әсәрләренең күбесендә сатирик алымнар кулланыла язучы шулай ук драматургия өлкәсендә дә иҗат итә ул яшьләр тигезсезләр пьесаларын яза фатыйх әмирхан күп әсәрләрендә искелекне сыйнфый тигезсезлекне тәнкыйтьли шулай ук татар хатын кызлары хокукларын да яклап чыга татар кызы әдип октябрь инкыйлабын хуплап каршы ала әмма озакламый ул хуҗалык һәм мәдәният өлкәсендә совет һәм партия оешмалары үткәрә торган сәясәтнең кешегә һәм вак милләтләргә каршы булуын күреп ала тәнкыйтьләр белән чыгыш ясый елда гореф гадәтләрне бозуны аерым шәхестән культ ясауны тәнкыйтьләп шәфигулла агай исемле сатирик повесть яза гаяз исхакый төркиядә гасырның беренче яртысында татар гомумән төрки халыкларның киләчәге өчен эзлекле көрәш алып барган шуны яшәвенең иң олы максаты итеп куйган милләт улларының иң күренеклесе гаяз исхакый елның февралендә чистай өязенең яуширмә авылында туа гаяз башта әбисе мәхфусә остазбикә ярдәмендә язу танырга өйрәнә авыл мәдрәсәсенә йөри унике яшендә аны чистайдагы мәдрәсәгә бирәләр ләкин укыту тиешле булмаганга өч елдан гаяз казандагы күл буе мәдрәсәсенә килә аны биредә күренекле мәгърифәтче һади максуди укыта елда мәдрәсәне тәмамлагач аны әмирхановлар мәдрәсәсенә хәлфә итеп чакыралар ә һ максуди монда мөдәррис булып күчә г исхакый университетка керү теләге белән казанга кайта ләкин ата анасының сүзен тыңлап туган авылында мулла булып хезмәт итәргә керешә апрель аенда мәскәү мөселман халкы комитеты рәисе итеп сайлана октябрьдә инкыйлаб булу милли мәсьәләне хәл итүне кыенлаштыра г исхакый елда чит илгә китәргә мәҗбүр була башта кытайда аннары франциядә германиядә польшада яши икенче бөтендөнья сугышы башлангач төркиягә килә чит илләрдә яшәгәндә дә төпле газета журналлар чыгара әдәби әсәрләр иҗат итә г исхакый елның июлендә әнкарада вафат була истанбулның әдирнәкапы зыярәтенә күмелә г исхакыйның остазбикә әсәре елда иҗат ителә һәм елларда басылып чыга галимҗн гыйрфн улы ибраһмов февраль март солтанморат стәрлетамак өязе уфа губернасы русия империясе гыйнвар казан тасср ссрб татар әдәбияты классигы язучы әдәбият һәм тел галиме публицист тәнкыйтьче тарихчы җәмәгать һәм сәясәт дәүләт эшлеклесе хезмәт батыры галимҗан ибраһимов елның мартында уфа губернасы стәрлетамак өязе хәзер авыргазы районына карый солтанморат исемле татар авылында туа галимҗан башта туган авылында белем ала сыйныфлы рус мәктәбенә дә йөри елның көзендә әтисе галимҗанны һәм аның бертуганын ырынбурдагы мәдрәсәгә илтә елгы инкыйлаб дулкыннары тәэсирендә шәкертләр иске тәртипләргә риза булмыйча баш күтәрәләр һәм галимҗан мәдрәсәдән куыла аннары ул уфага китә һәм галия мәдрәсәсенә укырга керә аның әдәби иҗат эшчәнлеге шул вакытта башлана елда аның беренче хикәясе зәки шәкертнең мәдрәсәдән куылуы басылып чыга галия дән киткәннән соң галимҗан ибраһимов әстерханда була урал якларына бара казакъ далаларына китеп балалар укыта башлый белемен күтәрү һәм әдәби эш белән шөгыльләнү өчен елда казанга килә ләкин сәяси ышанычсыз саналган яшь татар әдибенә югары уку йортларына кереп уку мөмкинлеге табылмый казанда яшәгән бу беренче чорында г ибраһимовның ижаты активлаша ул үзенең революциягә кадәрге иҗатында романтик рухтагы хикәяләрен яз башы диңгездә йөз ел элек сөю сәгадәт уты сүнгән җәһәннәм карак мулла һ б һәм яшь йөрәкләр исемле романын яза г ибраһимов әдәби тәнкыйть һәм публицистика өлкәсендәге эшчәнлеген дә киң җәелдереп җибәрә мәкаләләрендә ул татар әдәбиятыңның барышына аерым жанрларның үсешенә гомумән татар матбугатына сәнгатькә милли театрга әдәби телгә тарихка бәйләнешле төрле актуаль мәсьәләләрне күтәреп чыга һәм аларны заманның алдынгы идея эстетик карашлары нигезендә хәл итәргә омтыла елның февралендә яңадан киевка китә елның көзеннән елгы февраль инкыйлабына кадәрге чорда галимҗан ибраһимов галия мәдрәсәсендә укытучы булып эшли шул елның мартында ул галия дәге укытучы хезмәттәше фатих сәйфи казанлы белән берлектә уфада ирек исемле сул юнәлештәге авыл халкы мәнфәгатьләрен яклаган җир һәм ирек идеяләрен пропагандалаган газета чыгара башлый шул ук елның сентябрендә бу газета мөселман гаскәриләре басмасы солдат теләге дигән газета белән берләшеп безнең юл исеме белән дәвам иттерелә аның баш мөхәррире шулай ук г ибраһимов була газетадагы эшеннән тыш әдип авыл игенчеләре эшчеләр солдатлар мәдрәсә шәкертләре арасында инкыйлаби аңлату әңгәмәләре алып бара митингларда чыгышлар ясый русиядәге төрек татар халыкларының киләчәк үсеш юлларын билгеләү аларның милли дәүләтчелек мәсьәләләрен ачыклау һәм хәл итү өчен елның маенда мәскәүдә һәм июль аенда казанда җыелган бөтенрусия мөселманнарының ике корылтаенда катнаша хакимият башына большевиклар килгәннән соң да ноябрьдә уфада җыелган милләт мәҗлесе утырышларында татарлар өчен җирле мохтарият территорияле автономия идеясен яклап чыгышлар ясый ул шулай ук учредительное собраниегә халык җыенына сайлаулар кампаниясенә дә актив катнаша анда уфа губернасы татарлары исеменнән делегат булып сайлана һәм бөтенрусия үзәк башкарма комитеты әгъзасы була әдипнең инкыйлабтан соң берничә ай тормышы һәм иҗтимагый эшчәнлеге петроград һәм мәскәү шәһәрләре белән бәйле учредительное собрание таратылганнан соң ул совет хөкүмәтенең милләтләр халык комиссариаты каршында төзелгән мәркәз мөселман комиссариатында эшли комиссариат рәисе мулланур вахитовның урынбасарларыннан берсе була комиссариат карамагында татар телендә чыккан чулпан газетасына мөхәррирлек итә елның көзендә авырып китеп хастаханәдә дәваланып чыга һәм шул ук елның октябрь урталарында казанга кайтырга мәҗбүр була гражданнар сугышы тәмамланып илдә тыныч төзелеш мәшәкатьләре башлангач г ибраһимов инкыйлаб чорында вакытлыча читкә куеп торган әдәби гыйльми эшләрен янәдән тергезеп җибәрә татарстан автономияле республикасы төзелүнең беренче көннәреннән алып елга кадәр ул җөмһүрияттәге иҗтимагый мәдәни тормышның һәм әдәби хәрәкәтнең алгы сызыгында торып эшли татар совет матбугатын нигезләүдә һәм оештыруда мәгариф системасын яңача нигезгә коруда яңа милли кадрларны тәрбияләп үстерүдә һәм башка бик күп иҗтимагый һәм мәдәни төзелеш мәсьәләләрен яңа тормыш шартларына яраштырып гамәли хәл итү эшенә якыннан торып катнашкан шәхесләрнең иң күренеклесе була язучы буларак ул бу чор татар әдипләре арасында беренчеләрдән булып үзенең әсәрләрендә инкыйлаб гражданнар сугышы вакыйгаларын яңа кешеләр драмасы кызыл чәчәкләр повесте егерменче еллар башында авылда һәм шәһәрдә җәелгән кискен көрәш картиналарын тирән тамырлар романы калку итеп сурәтли шушы ук елларда кардәш казакъ халкының йөз ахыры хх йөз башындагы тормыш күренешләрен гаилә һәм ыруглык мөнәсәбәтләрен гореф гадәт йолаларын гаҗәеп тәэсирле итеп гәүдәләндергән казакъ кызы романын язып тәмамлый егерменче еллар башында идел буе өлкәләрендә булып узган ачлык фаҗигаләренең тетрәндергеч күренешләрен тасвирлаган адәмнәр повестен әүвәлдәрәк язылган татар хатыны ниләр күрми повесте белән безнең көннәр романының да югары сәнгать дәрәҗәсенә җиткерелгән яңа вариантларын бастырып чыгара г ибраһимов татарлар арасында инкыйлаби хәрәкәтләр тел әдәбият һәм мәгариф тарихы буенча гыйльми хезмәтләр язуга көч сала аның шәрекънең бөек революционеры мулланур вахитов татарлар арасында революция хәрәкәтләре урал һәм уралчы лар татар мәдәнияте нинди юл белән барачак кебек хезмәтләре к насыйри ш мәрҗани турындагы мәкаләләре татарстанда иҗтимагый һәм гуманитар фәннәр үсешенә уңай йогынты ясыйлар г ибраһимов бөтен ил күләмендә таныла күп гыйльми җәмгыятьләр аны шәрәфле яки хакыйкый әгъза итеп сайлыйлар елда ул бөтенроссия сәнгать фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы итеп сайлана гомеренең соңгы ун елын ялтада уздыра әдипнең кулга алыну вакытында чекистлар тарафыннан төяп алып кителгән бай кулъязма архивы һәм шәхси китапханәсе исә нквд подвалларында юкка чыга елның сентябрендә г ибраһимов исеме акланды сәгыйть рәмиев февраль март күренекле татар шагыйре мөгаллим публицист сәгыйть рәмиев елның февралендә иске стиль белән ырынбур төбәгендә акман авылында туа аның гаиләсе бер урында гына тормый вакыт вакыт күчеп йөрергә мәҗбүр була сәгыйть елдан елга кадәр хөсәения мәдрәсәсендә белем ала ул бу вакытта гарәп фарсы төрек телләрен әдәбият үрнәкләрен нигезле өйрәнгән ул хөсәениядә мөгаллим булып кала сәгыйть рәмиев ел башында казанга килә анда таң йолдызы гәҗитендә әдәби хезмәткәр булып эшли башлый ә июньнән аның мөхәррире итеп билгеләнә тиздән гәҗит ябыла с рәмиев төрмәдә бер ай утырып чыга ул тавыш исемле гәҗит тә оештырып карый таң йолдызы дәвамчысы буларак таң мәҗмугасы исемле журнал чыгару эшенә керешә реакция чорында күп гәҗит журналлар ябыла сәгыйть рәмиев бөтенләй эшсез калгач бәянел хак гәҗите редакциясендә эшли башлый сәгыйть рәмиев елда өйләнә гаиләле булып өч ай үткәч идел гәҗитен ябалар һәм сәгыйть рәмиевне әстерханнан сөрәләр ул аннан хатынының туган җире уфага китә монда рус телендә чыгучы авыл көнкүреше журналына эшкә урнаша аны татарча тәрҗемәсен чыгара гражданнар сугышы башлангач уфадан урал өязенең ваһапов поселогына китәргә мәҗбүр була анда ревком сәркатибе итеп билгеләнә магнитка станциясендә мәгариф эшләренә җитәкчелек итә верхнеурал шәһәрендә партия комитетының мөселманнар секциясендә хезмәт итә чиләбедә чыгучы кызыл урал гәҗитендә дә эшләп ала андагы педагогия техникумында татар әдәбиятын укыта уфага кайткач ел ахыры җир эшләре халык комиссариатында нәшрият эшләре җитәкчесе була ләкин сәламәтлеге начарая башлый һәм ул елның мартында үпкә авыруыннан үлә нурихан садрилмән улы фәттах елның октябре елның феврале татар әдәбиятында тарихи жанрда әсәрләр язуны башлап җибәргән күренекле язучы тәрҗемәче тарихчы елдан татар пен үзәге әгъзасы нурихан фәттах елның октябрендә башкортстан ассрның яңавыл районындагы күчтавыл дип аталучы кечкенә татар авылында крестьян гаиләсендә туган елда беренче номерлы яңавыл урта мәктәбен тәмамлаганнан соң казанга килеп казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый университетны уңышлы тәмамлаганнан соң елдан елга кадәр татарстан китап нәшриятының яшьләр һәм балалар әдәбияты редакциясендә редактор ә елларда чистай шәһәрендә сталин байрагы исемле өлкә газетасы редакциясендә тәрҗемәче булып эшли елның маеннан яңадан казанга кайтып профессиональ язучылык эшенә күчә нурихан фәттах балачагыннан ук әдәбият белән кызыксына торган була мәктәптә укыган чагында ук хикәяләр шигырьләр яза башлый студент елларында халык авыз иҗаты әсәрләрен җыя халык риваятьләрен йолаларын өйрәнә нурихан фәттахның беренче шигырьләре елда совет әдәбияты хәзерге казан утлары журналында ә елда безнең хикәяләр исемле күмәк җыентыкта беренче проза әсәре басыла елда студент тормышын чагылдырган сезнеңчә ничек романын тәмамлый һәм бу әсәр нчы елда совет әдәбиятында басылып чыга алтмышынчы еллардан башлап нурихан фәттах үзенең төп игътибарын тарихи әсәрләр ягына таба юнәлтә әдип ител суы ака торур сызгыра торган уклар беренче китап романнарын кол гали трагедиясен ерак гасырлар авазы исемле фәнни хезмәтен язып татар әдәбиятында күтәрелмәгән тарих темасын яктырта язучы балалар әдәбиятында һәм әдәби тәрҗемә өлкәсендә дә мирас калдыра ул балалар өчен тегермәндә ирек алмас һәм җәлил өч туган безнең бабай хикәя җыентыкларын һәм энҗеле үрдәк пьеса әкият яза язучы елдан бирле ссср язучылар берлеге әгъзасы нурихан фәттах елның февралендә казанда вафат булды казан шәһәр думасының елның мартындагы санлы карары белән казанның салават күпере кече районындагы яңа формалашкан урамга нурихан фәттах исеме бирелгән азот яки нитроген менделеевның периодик таблицасының нче санында нче төркемдә урнашкан чагыштырма атом массасы булган химик элемент аның исеме грек сүзе терексез дигән сүздән ясалган латыйнча атамасы азот төссез һәм иссез газ азот кушылмалары азот кислотасы һәм аммиак азотны ирекле хәлдә табуга хатле күптән билгеле булалар нче елда д резерфорд пыяла савытта фосфор һәм башка матдәләрне яндырып сулауга һәм януга булышмаучы ул үзе буучы һава дип исем биргән газ таба нче елда а лавуазье һава күләменә керүче бу газның гади икәнен исбатлый һәм аңа азот исемен тәкъдим итә нче елда г кавендиш азотның составына керүен күрсәтә табигатьтә таралышы азот табигатьтә иң таралган элементларның берсе аның төп массасы ирекле килеш атмосферада таралган ирекле азот молекуласы һаваның күләм буенча ын ә авырлык буенча ын алып тора литосферада азотның масса буенча уртача өлеше натрий менделеевның периодик таблицасының төп төркемендә нче сан астында урнашкан химик элемент натрий селтеле металларга керә аның атом массасы икенче елны танылган физик анналлары авторы гильберт бу металлны натроний дип атарга тәкъдим итә соңрак берцеллиус бу исемне натрийга кадәр кыскарта борынгы мисырда натро яки нитрон дип сода күлләреннән һәм үсемлек көләреннән алынган селтене атаганнар натрий көмешсу ак металл аның тыгызлыгы г см ул бик йомшак пычак белән киселә ул металлик ялтырауга пластиклыкка йомшаклыкка ия җылылыкшны һәм электр тогын яхшы үткәрә натрий көчле кайтаручы химик тәэсирләшү вакытында валентлы электронын җиңел бирә һәм уңай корыла натрий бик тиз оксидлаша шуңа күрә аны керосинда сакларга кирәк башка селтеле металлар кебек үк су белән бик кызу реакциягә керә селте хасил итә су тудыргыч аерыла литий грек таш менделеевның периодик таблицасының нче төркемендә нче тәртип санында урнашкан химик элемент аның атом массасы литий селтеле металларга керә табигатьтә аның ике стабиль изотобы очрый һәм литийны беренче тапкыр елда швед галиме ю а арведсон петалит дигән минералдан таба ә металлик литийны еда инглиз галиме г дэви ача литий көмешсу ак металл ул металлар арасында иң җиңеле аның тыгызлыгы кг м с та эрү с кайнау с җылылык үткәрү коэффициенты вт м к чагыштырма җылысыешлыгы дж кг к чагыштырма электр каршылыгы к литий һавада һәм пленкасы белән каплана җылытканда зәңгәр ут булып яна тоз тудыргычлар су тудыргыч күкерт белән тәэсирләшә литийның кайсыбер металлар белән марганис цинк әлүмин каты кушылмалары ә кайсыберләре белән интерметаллик кушылмалары мәсәлән бар литий җир кабыгының н алып тора бөтендөнья океанында литий бик аз күләмдә иң мөһим кулланылыш тармагы атом энергетикасы сыек литийны атом төш реакторларында җылыташыгыч буларак кулланалар металлургия өлкәсендә литийны төрле эретмәләргә кушалар ул эретмәнең пластиклыгын ныклыгын коррозиягә бирешмәүчәнлеген арттыра калий менделеевның периодик таблицасының төп төркемендә нчы сан астында урнашкан химик элемент калий селтеле металлар вәкиле аның атом массасы бирә калий җир кабыгында таралуы буенча нче урынны алып тора аның өлеше аның төп минераллары сильвин хлоридлар төркемчәсе минералы карналлит хлоридлар төркемчәсе минералы каинит сульфатлар төркеме минералы полигалит сульфатлар төркеме минералы һ б калий көмешсу ак металл аның тыгызлыгы г см ул бик йомшак пычак белән киселә ул металлик ялтырауга пластиклыкка йомшаклыкка ия җылылыкшны һәм электр тогын яхшы үткәрә калийның ике стабиль изотобы бар калий көчле кайтаручы булып тора химик тәэсирләшү вакытында валентлы электронын җиңел бирә һәм уңай корылма ала калий һавада бик тиз ләшә һәм кара белән каплана шуның өчен аны керосинда саклыйлар су белән бик актив тәэсирләшә судан су тудыргыч аерылып чыга селте хасил була калийны һәм аның кушылмаларны кулланалар атом төш суасты көмәләрендә суыткыч буларак органик синтезларда суасты көмәләрендә һәм космик корабларда һаваны регенерацияләү өчен калий ашламаларын ясаганда кайсыбер буягычларны ясаганда крахмал гидролизында дары ясаганда тукымаларны агартканда галогеннар латинча тоз тудыручы менделеевның периодик таблицасының нче төп төркемендә урнашкан неметалл үзлеген аеруча яхшы күрсәтүче элементлар галогеннар металларга һәм су тудыргычка карата химик активлык күрсәтәләр һәм алар белән кушылмаларында гел бер валентлы булып калалар галогеннардан барлыкка килгән гади матдәләрнең гомуми физик үзлеге алар я газ фтор хлор я газсыман хәлгә җиңел күчәләр галогеннар фтор хлор бром иод астат галогеннарның су тудыргыч белән булган кушылмалары очучан матдәләр һәм аларның судагы эремәләре кислоталар ә металлар белән булган кушылмалары тозлар галогеннарның су тудыргыч белән тәсир итешү үрнәге җылылык хлор лат менделеевның периодик таблицасының төркемендә нче санында урнашкан химик элемент аның атом массасы тоз тудыргычлар гаиләсенә керә нормаль шартларда сарылы яшелле газ хлорны беренче тапкыр нче елда хлорид кислотасы белән м пиролюзитын реакөиягә кертеп к шееле таба нчы елда г дэви шеели тапкан матдәнең элемент булганын ачыклый һәм аны грекча сары яшел дип атый нче елда ж л гей люссак бу элементны хлор дип атарга тәкъдим итә хлор табигатьтә кушылмаларда очрый җир кабыгында ул масса буенча вулкан токымнарында гранитта ион хәлендә хлор бөтендөнья океанында да бар хлорның минералы билгеле хлор с та кайный с та эри эрү җылылыгы кдж кг парьясалу җылылыгы кдж кг даими басымда җылысыешлыгы кдж кг к атомының тышкы электрон конфигурациясе з р хлор химик яктан бик актив ул барлык металлар кайсыберләре белән дым булганда яки җылытканда белән диярлек һәм неметаллар азот күмер тудыргыч әче тудыргыч инерт газлардан башка белән сульфидлар барлыкка китереп кушыла селтеле металлар дым булганда хлор белән ялкын чыгарып тәэсирләшәләр хлорның төп өлешен органик һәм неорганик кушылмалар җитештерү өчен кулланалар шулай ук һәм тукымаларны агарту өчен дә хлор кулланыла хлорны медицинада һәм суны чистарту өчен дә кулланалар фтор лат менделеевның периодик таблицасының төп төркемендә нчы сан астында торучы химик элемент фтор саргылт төстәге газ тоз тудыргычларга керә фтор исеме грекча үлем җимереклек рус телендә генә кулланыла аны нчы елда а ампер тәкъдим итә күп телләрдә флюор атамасы таралган фторның беренче кушылмасы флюорит гасыр ахырында флюор латыйнча агам исеме астында язылган ирекле фторны нчы елда калий гидрофториды булган сыек фторлы водородның электролизы белән а муассен таба фтор химиясе нчы еллардан башлана аны атом төш сәнәгатендә кулланалар җир кабыгындагы уртача масса буенча таралган фтор вулкан газларында һәм термаль суларда бар газсыман фтор тыгызлыгы г л сыекныкы г см эрү температурасы с кайнау с фторның тышкы электрон конфигураөиясе р кушылмаларында оксидлашу дәрәҗәсе фтор металларның күпчелеге белән бик актив тәэсир итешә селтеле һәм селтеле җир металлары белән ялкынланып салкында да мо белән аз гына җылытканда белән бүлмә температурасында тәэсир итешә кайсыбер металлар с белән тәэсир итешкәндә саклаучы элпә хасил була һәм реакция туктый металларның яки неметалларның галогенидлары фтор белән салкында да тәэсир итешә фтор тоз тудыргычларны алмаштыра металларның гидроксидлары белән тәэсир итешкәндә шул металлның фториды һәм әче тудыргыч хасил була фтор органик матдәләр белән бик актив реакциягә керә газсыман фторны өч фторлы хлорны с фторлаштыручы агент алтыфторлы күкертне электротехник сәнәгатьтә газлы изолятор табу өчен кулланалар сыек фтор ракета ягулыгы оксидлаштыручысы шулай ук фосфорлы ашламалар җитештергәндә кулланыла бром лат менделеевның периодик таблицасының төркемендә нче санында урнашкан химик элемент бром тоз тудыргычлар гаиләсенә керә аның атом массасы бромны елда урта диңгез тоз табу урыннарыннан алынган тозлы суны тикшергән вакытта француз химигы антуан жером балар ача бром исеме грек сүзе тәмсез истән алынган бром җир кабыгының ын масса буенча алып тора т тирәсе бром хлорның даими юлдашы хлор тозлары ятмаларында бром тозлары була бром диңгез суында эрегән хәлдә була бром атомының тышкы электрон конфигурациясе химик яктан бром бик актив бром күкерт селен теллур фосфор мышаяк һәм сөрмә белән тәэсирләшкәндә бик күп җылылык бүленә кайвакыт ялкын да чыгырга мөмкин шулай ук бром кайсыбер металлар белән дә мәсәлән калий һәм әлүмин кызу тәсирләшә металлардан зур температура һәм дым булганда да көмеш кургаш платина һәм тантал аның белән тәэсирләшмиләр бром әче тудыргыч азот һәм күмер тудыргыч белән зур температурларда да кушылмый бу кушылмаларны турытын алып булмый бромның күп микъдары бромлы этил һәм дибромэтан бензиннарның детонацияле тотрыклыгын арттыра торган этил сыеклыгына керүче матдәләр җитештерү өчен кулланыла бром кушылмаларын төрле химик анализларда медицинада кулланалар иод лат менделеевның периодик таблицасының төркемендә нче санында урнашкан химик элемент аның атом массасы иод кара соры төстәге каты матдә тоз тудыргычларга карый иод исеме грек телендәге шәмәхә сүзеннән алынган иодны нче елда франөуз химигы б куртуа ача ул диңгез суүсемнәре көленең концентрацияле сульфат кислотасы белән канашмасын җылытып соңыннан карасу ялтыравык пластинага конденсацияләнүче шәмәхә төстәге парның бүленгәнен күзәтә нче елларда француз химигы ж л гей люссак һәм инглиз химигы г дэви иодның элемент икәнен исбатлыйлар иод җир кабыгы массасының н алып тора иод диңгез организмгарында туплана диңгез суының литрында грамм иод бар иод парга әйләнгә диңгез суы белән континентларга үтеп керә нефть табылган районнарда иодлы бромлы сулар очрый бу суның литрында мг га кадәр иод булырга мөмкин иод тыгызлыгы г см эрү температурасы с кайнау температурасы с иод суда начар г л с та ә органик эреткечләрдә спирт бензол иодид ларның сулы эремәләрендә яхшы эри иодның тышкы атом каонфигурациясе иод металлар белән бик актив тәэсирләшә иодидлар барлыкка килә иод су тудыргыч белән җылыткагнда гына тәэсирләшә ләкин тулысынча түгел күмер тудыргыч әче тудыргыч азот белән турытын тәэсирләшми иод хлорга һәм бромга караганда көчсезрәк оксидлаштыручы иодны һәм аның кушылмаларын башлыча медицинада һәм аналитик химиядә шулай ук органик синтезда һәм фотографиядә кулланалар сәнәгатьтә иодны аз кулланалар иодидларны термик таркатып үтә чиста металлар табалар астат лат иң мөһим радиоактив элементларның берсе менделеевның периодик таблицасының төп төркемендә нче санында урнашкан тоз тудыргычларга кагыла астатның стабиль изотоплары юк ә аның радиоактив изотоплары бик тотрыксыз иң озак торучы астат изотобының ярымтаркалу периоды сәгать астатны чагыштырмача озак түгел генә ачалар нчы елда э сегре т корсон һәм у мак кензи акшта висмутны циклотронда кызуландырылган кисәкчекләр белән бомбага тотып астатның беренче изотобын ны табалар астат нормаль шартларда да вакуумда да тиз эри шулай ук металларында адсорбирлаша астатның химик үзлекләре иодныкына да полонийныкына да ошаган шуңа күрә ул металлар да һәм неметалларда үзлекләрен күрсәтә астат сероводород белән әче эремәләрдән дә утыртыла ул типик металлар кебек үк күкертле әче эремәләрдә цинк белән чыгарыла электролизда катодта утыра күкерт менделеевның периодик таблицасының нчы төркемендә нчы санында урнашкан химик элемент аның атом массасы күкерт сары ватылучан матдә күкертне бик борынгы вакытлардан бирле белгәннәр каһиннәр аны дини чараларда изге тартуга кертеп кулланганнар күкертне билгеле грек утына да кушканнар күкерт җир кабыгы массасының ын алып тора ирекле килеш һәм зур микъдарда италиядә сицилия һәм акшта бар шулай ук идел буенда урта азиядә кырымда һәм башка өлкәләрдә табу урыннары бар күкерт кушылмаларда еш очрый аның мөһим кушылмалары тимер колчеданы яки пирит гипс һ б күкертнең эрүе с та чисталыгы буенча күзәтелә җылылык арткан саен с ка кадәр күкертнең үзлелеге кими с вакытта үзлелек меңнәрчә тапкыр арта с вакытта аның үзлелеге н сек м була каты матдәләрнеке кебек үк диярлек с тан соң җылылык арту белән үзлелек яңадан кими һәм сыеклык хәрәкәтләнүчәнгә әверелә күкерт электр тогын бөтенләй үткәрми ышкылганда тискәре корылма белән корыла күкерт шулай ук җылылыкны да начар үткәрә күкерт җылытканда су тудыргыч белән кушыла нчы төркемнең барлык вәкилләре кебек үк күкерт тоз тудыргычлар белән дә тәэсирләшә селтеләр белән тәэсирләшүе нәтиҗәсендә сульфидлар һәм сульфитлар барлыкка килә күкерт әче тудыргыч кебек үк алтын платина иридийдан башка барлык металлар белән реакциягә керә сульфидлар барлыкка килә күкертнең төп кулланучысы булып химия сәнәгате тора табылган күкертнең яртысы тирәсе күкерт кислотасын җитештерүгә китә шулай ук күкертнең зур өлешен целлюлоза кара дары төрле буягычлар янучын кушылмалар җитештерүдә кулланалар резина сәнәгатендә күкертне каучукны резинага әверелдерү өчен кулланалар авыл хуҗалыгында күкертле ашламалар кулланалар үсемлекләрнең күкерткә мохтаҗлыгы фосфорга караганда бераз гына әзрәк магний җир кабыгында таралышы буенча алтынчы урында торучы әче тудыргыч кремний әлүмин тимер һәм кальцийдан кала элемент гасыр башында инглиз галиме гемфри дэви магний табу өчен бик күп тырышлык куя ләкин аның күп тырышулары уңышсыз була ләкин ул уңышка ирешә дэви юеш магнезияне терекөмеш оксидына белән бутый катнашманы платина пластинкасына куя һәм аның аша ток үткәрә амальгаманы җылытып терекөмештән арындыра һәм яңа металл таба дэви металлны дип атый металлик магнийны җиңелрәк табу ысулын нче елда а бюсси ача ул магнийны сусыз белән калий катнашмасын пыяла көпшәдә җылытып таба бу реакциядә калий кушылмадан магнийны этеп чыгара һәм калий хлориды белән магний барлыкка килә бу ысул нчы гасыр ахырына кадәр кулланыла шуннан соң электролитик ысул табыла магний көмешсу ак ялтыравык металл ул чагыштырмача йомшак һәм пластик яхшы электр һәм җылылык үткәргече һавада оксидтан торучы пленка белән каплана магнийның тыгызлыгы г см с та эрү һәм кайнау температуралары с һәм с электр үткәрүчәнлеге магний с та ялкынлана һәм өлешчә барлыкка килә магний җылытканда тоз тудыргычлар белән тәэсирләшә ул электр тогын начар үткәрә магний селтеле җир металларына керә литосферада магний ны алып тора табигатьтә магний кушылмаларда гына очрый ул карбонатлар силикатлар һ б төзелешенә керә җирдәге тереклектә магний тоннага кадәр иң күп магний экспортлаучы илләр млн дөнья магний экспортының ы кытай исраил алмания акш австрия берләшкән кыйраллык нидерланд чехия канада маҗарстан иң күп магний импортлаучы илләр млн дөнья магний импортының ы акш канада алмания япония берләшкән кыйраллык мексика көньяк кәрия франция нидерланд бразилия һиндстан италия австрия нарвигия румыния польша төркия чехия испания швейцария шәехзадә мөхәммәтзакир улы бабич елның гыйнвары елның марты татар һәм башкорт халыкларының уртак шагыйре шәехзадә бабич элеккеге уфа губернасының бөре өязе хәзерге башкортстанның дүртөйле районы әсән авылында дөньяга килә әтисе мөхәммәтзакир мулла була башлангыч белемне авылның мәдрәсәи максуди җәдит мәдрәсәсендә әтисе кул астында ала әсәндәге мәдрәсә тирә як төбәкнең мәдәният мәгърифәт үзәгенә әверелә яңача предметлар укытыла мөгаллимнәр арасында уфадан казаннан екатеринбургтан килгән зыялылар да була мәдрәсәнең театр почмагы да була еллларда мәдрәсәдә театр хәрәкәтен җанлангач бабич әсәндәге татар театрының җанына әверелә шагыйрьнең гомере бик кыска була аңа озак яшәргә һәм иҗат активлыгын җәелдереп җибәрергә насыйп булмый мартта темәс авылында совет башкортстан автономиясе игълан ителә бабич матбугат эшләре буенча башревком инструкторы итеп билгеләнә гәзит чыгару листовкалар басу бөтен типография эшчәнлеге аңа йөкләнә башревком типографиясен габделхәй иркәбаев дигән хезмәттәше белән бергә темәстән кызыл мәчет морак ягына алып барганда март көнендә аларны зилаер авылында кызылларның смоленск полкы урыслары тоталар һәм җыелган кеше алдында вәхшиләрчә җәзалап үтерәләр беренче шигырьләрен шәехзадә бабич казакъ далаларында яза матбугатта аның шигырьләре шура һәм акмулла журналлары битләрендә елда бәбәйчуб чытырман шөпшә псевдонимнары белән чыга башлый бабичның иҗаты зур тизлек белән үсә бара өч дүрт ел эчендә ул үзен нечкә хисле лирик һәм үткен телле сатирик шагыйрь итеп таныта февраль революциясен ул яшәсен эшчеләр хөррият бүләге тәмсил кисәге кебек революцион рухлы шигырьләре белән алкышлый кыска гына гомере эчендә шәехзадә бабич бай һәм үзенчәлекле шигъри мирас калдыра аның лирикасы ватанга туган табигатькә чиксез мәхәббәт хисе белән сугарылган аның шигырьләре камил эшләнгән алар нәфислеге ритмик музыкальлеге тел сүрәтләү чараларының байлыгы төрлелеге ягыннан сокландыра аның табигый таланты бигрәк тә сатирик әсәрләрендә калку чагыла еллар дәвамында язылган газазил кандала китабеннас фи хәккыльхаувас күренекле кешеләр хакындагы китап кебек күләмле һәм киң җәмәгатьчелекнең игътибарын казанган поэмалар татар юмор сатира жанрының классик үрнәкләре булып саналырга хаклы сталин заманында бабичка контрреволюционер милләтче ярлыгы тагыла аның мирасына тыю салына аның иҗаты татар әдәбиятына нче еллар азагында рәсми реабилитацияләнгәч кенә кайта ала сөргеннән кайткан хәсән туфан бабичны үзенең остазы дип атый бабич турында тукайдан яңа инкыйлаб шигъриятенә бабич аша гына килеп булган кебек яңа әдәбияттан тукайга да бабич аша гына кайтып була дип аның әдәбият тарихындагы лаеклы урынга кайтарырга чакыра ләкин идеологик диктатура хадимнәре бабичка һаман сак белән карый бабичның иҗатын казанда торып хатыйп госман галимҗан гыйльманов һәм уфада әхнәф харисов өйрәнәләр ләкин аларның иҗади эшләренә тыкшыну комачау итү бара г гыйльманов тырышлыгы белән ш бабичның барлык билгеле әсәрләрен шигырьләрен поэмаларын эпиграммаларын мәкаләләре һәм хатларын үз эченә алган зур кереш мәкалә гыйльми тарихи аңлатмалар текстологик искәрмәләр белән баетылган бертомлык зур җыелмасы елда дөнья күрә гомәр бәшир улы бәширов күренекле татар язучысы фольклорчы г тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты армиядән кайткач махсус курслар тәмамлап совет милициясе һәм юстиция органнарында эшли ләкин әдәбиятка мәхәббәте аны журналистика өлкәсенә алып килә елдан ул кызыл татарстан гәзитендә бераздан совет әдәбияты журналында эшли башлый аның бик күп мәкаләләре очерклары хикәяләре басыла язучының намус романы аеруча уңыш казана ул елда басыла халыкның ватан сугышы чорындагы фидакяр хезмәтен яктырткан бу әсәр өчен гомәр бәшировка елда икенче дәрәҗә ссрб дәүләт премиясе бирелә г бәширов фольклор әсәрләрен туплап бастырып чыгару эшенә дә күп көч куйган язучы туксан тугыз мәзәк мең дә бер мәзәк исемле китаплар аның хезмәт нәтиҗәсе язучы әдәби тәнкыйть үсешенә дә үз өлешен кертә гомәр бәширов озак еллар буе җәмәгать эшләре алып барган язучыларның берсе ул татарстан язучылар берлеге рәисе була берничә мәртәбә ссрб һәм рсфср язучылар союзы идарәсе составына кертелә ике мәртәбә ссрб югары шурасына депутат итеп сайлана закир һади гасыр ахыры гасыр башы татар язучысы закир һади елның мартында уфа губернасы бәләбәй өязе хәзерге башкортстанның шаран районы ярәмкә авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа башлангыч белемне атасыннан ала елда закирны тымытык мәдрәсәсенә укырга җибәрәләр елда з һади түбән новгород шәһәренә китә шуннан касыйм шәһәрендәге яңачарак укыта торган мәдрәсәгә керә касыймнан чакрым ары татар бае дип исемләнгән авылда яңача укыта торган мөгаллимнәр хәзерләүче курслар ачыла з һади мәдрәсәне ташлап шул курска керә курсны тәмамлагач мулта авылына барып укытучы булып эшкә урнаша авылда укытучылык эше алып бару белән бергә үз белемен арттыру өстендә дә эшли шушы уквакытларда ул иҗат эшенә дә керешә аның беренче хикәясе бәхетле кыз елда язылып елда ырынбурда басылып чыга закир һади елда үлә бимсалада җирләнә исмәгыйль габдулла улы рәмиев күренекле галим китапчы матбугат белгече һәм библиограф исмәгыйль рәмиев уфа губернасының эстәрлетамак шәһәрендә туа сугышка алына елның декабрь башларында ырынбурда башкортларның нче корылтае уза зур җыенга татарлардан вәкил итеп чакырылган галимҗан ибраһимов үзенә ярдәмче адьютант итеп уфа гарнизонында хәрби писарь итеп хезмәт иткән исмәгыйль рәмиевне чакыра әдәбият һәм сәнгатькә мәхәббәт аны казанга алып килә ул татар мәдәниятенең алдынгы вәкилләре габдулла тукай фатих әмирхан галимҗан ибраһимов габдулла кариев һ б белән якыннан таныша журналистлык эшен башлый ул елда казанда басылган вакытлы татар мәтбугаты исемле китап авторы бу уникаль хезмәтендә әдип елларда чыккан татар телендәге ике йөз иллегә якын гәҗит журналларга күзәтү ясый ринат сафа улы мөхәммәдиев танылган татар язучысы г тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты ссср язучылар берлеге әгъзасы елдан ринат мөхәммәдиев елның декабрендә татарстан ассрның мамадыш районы кече кирмән авылында колхозчы гаиләсендә туа елда шул районның түбән ушмы унберьеллык мәктәбен ә елда казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый аннан соң казан телевидение студиясендә яшьләр балалар тапшырулары редакторы булып эшли елларда казан дәүләт университетының журналистика кафедрасы каршындагы аспирантурада укый аспирантураны тәмамлагач елның февраленнән татарстан язучылар союзы органы казан утлары журналы редакциясенең әдәби тәнкыйть бүлегендә редактор булып эшли башлый елның маеннан шул ук журналның баш редактор урынбасары була елда ринат мөхәммәдиев филология фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәрҗә ала язучы елдан башлап берничә ел татарстан язучылар берлегенең партия оешмасына җитәкчелек итә елларда татарстан китап нәшрияты директоры булып эшли татарстан язучыларының нче корылтаенда елның мае союз идарәсенең рәисе итеп сайлана ул шулай ук халыкара язучылар берлеге әгъзасы ринат мөхәммәдиев бүгенге көндә мәскәүдә халыкара язучылар берлегенең рәис урынбасары булып эшли мәскәүдә чыга торган татар дөньясы татарский мир дигән иҗтимагый сәяси газетаның баш мөхәррире вазифаларын башкара муса акъегет муса акъегетзадә татар язучысы мөгаллим муса мөхәммәтҗан улы акҗегетов елның декабрендә пенза губернасының чамбар хәзерге белинский шәһәрендә урта дәрәҗәле чинауник гаиләсендә дөньяга килә аның бабасы алтынбай акъегет чамбар өязе мачали авылы крестьяны була еллардагы сугышта күрсәткән батырлыклары өчен ул прапорик һәм дворянлык дәрәҗәсе ирешә муса уку яшенә җиткәч аны атасының туган авылы мачалига җибәргәннәр соңыннан чамбарга кайтарылып сыйныфлы рус мәктәбенә бирәләр елның августында муса пензагә килеп аның беренче гимназиясенә укырга керә ул анда француз телен дә үзләштерә нче елда гимназияне бары яхшы билгеләренә тәмамлый һәм югары мәктәпкә керү теләге белән мәскәү университетына үтенеч бирә ләкин татар булганга күрә кабул ителми нәҗип думави бай мирас калдырган язучы шагыйрь буларак еллардагы күтәрелеш чорында яза башлый һәм күпсанлы шигырьләр поэмалар иҗат итә болардан тыш повестьлар хикәяләр публицистик һәм әдәби тәнкыйть мәкаләләре дә яза нәҗип думави аксубай районындагы яңа дума авылында елның маенда туа башлангыч белемне әтисеннән ала унбер яшендә кизләү мәдрәсәсенә илтәләр анда бер кышны укып чыккач казандагы габдулла апанаев мәдрәсәсенә керә аны биредә һади максуди да укыта нәҗип думави татар балалары өчен ачылган рус мәктәбендә дә укый н думави акча юнәтү теләге белән казакъ далаларына китә чистайда кизелдә буби мәдрәсәсендә рязань губернасының вәрәки авылында һәм үзбәкстанда балалар укыта н думави елгы япон һәм нче елгы империалистик сугышларга алына яралана хәсән фәхри улы туфан елның декабре елның июне мәшһүр татар шагыйре хәсән туфан елның ноябрендә яңа стиль белән декабрьдә казан губернасы чистай өязе иске кармәт авылында крестьян гаиләсендә сигезенче бала булып туа ел инкыйлабыннан соң иске кармәттә мәктәп ачыла хәсән шушы мәктәпкә йөрү белән бергә күрше чуаш авылындагы мәктәптә бер ел урысча да укый анда ике ел укыганнан соң укуын дәвам итү өчен акча табарга дип уралдагы лысьва заводына эшкә керә верхнеудинск мәктәбендә укытканда х туфан кусинов музыкаль драма түгәрәге алып бара һәм шундагы милли идарә бүлегенең җитәкчесе булып тора себер кызыллар кулына күчкәч аны чита шәһәренә ул вакытта ерак көнчыгыш республикасының башкаласына укытучылыкка җибәрәләр казанга кайтканнан соң калган гомерен иҗатка багышлый казанның аккош күлендәге дачасында тора х туфан үзенең зур бурычы итеп яшь шагыйрьләрне кайгырту дип саный яңа буын иҗатчыларына карата рецензияләр бәяләмәләр мәкаләләр яза уку йортларында татар шигъриятенә багышлап чыгышлар ясый х туфанның беренче шигырьләре ш бабич тәэсирендә языла тәнкыйтьче ф галимуллин фикеренчә х туфан иҗатында ике биек нокта була беренчесе еллар шушы чорда шагыйрьнең атаклы урал эскизлары аягүрә үлеп булыр микән зәңгәр бүре әсәрләре әлбәттә инде ике чор арасында башлана башлады иске рәсәй үлде бигиевләр кебек поэмалары языла тоткынлык елларында да ул иҗат итүдән туктамый шигырьләрен папирос кәгазенә язып тупланмаларын кадерләп саклый тентүләрдән югалтулардан исән калган шигъриятенең бераз өлешен генә үзе белән иреккә алып чыга ала бу елларда язган шигырьләрендә алга барышлый иртәләр җитте исә гөлләр инде яфрак яралар үзеңә бүләк итәсе иде чәчәк сибелә җилдә агыла да болыт агыла сиңа ромашкалар тамчылар ни диләр тургай нигә дәшми әйткән идең кая шулай ашыгасың йөрәк сүз кушасы килә талларга һ б аның иҗаты тирән лирик моң һәм киң фәлсәфи аһәң белән байый туфан шигърияте үсешенең икенче югары ноктасы илленче еллар чөнки елдан соң аның күңелендә ил күләмендә үзгәрешләр булырына азат ителеренә ышаныч туа хруев җепшеклеге чорында әдәбиятка кайткан х туфан сатира өлкәсендә активлык күрсәтә кер чайкыйлар кызлар громоотводлы кеше азмыни ишләр сакбай абзый мәрхүм үлмәүнең зарары өйләнмәүнең файдасы турында хөлли мәймүнович фикерләре калорияләр һәм колоритлар һ б ләкин торгынлык елларында ул үткен сатиралар язудан туктый х туфанның үзе исән чакта матбугатка чыкмыйча төрле кулъязмаларда шәхси архивларда яткан шигырьләре гүзәл гамь исемле җыентыкка керде кан әйләнеше канның тамырлар буйлап хәрәкәте кан әйләнеше системасы кан тамырларыннан һәм йөрәктән гыйбарәт кыскарып йөрәк насос шикелле эшли һәм канның туктаусыз хәрәкәтен тәэмин итеп аны кан тамырлары буйлап этәрә кан тамырлары төзелешләре ягыннан бертөрле түгел артерияләр буйлап йөрәктән чыккан әче тудыргычка бай кан хәрәкәт итә аларның шома мускуллы диварлары тыгыз эластик була йөрәк кыскарып артерияләргә канны зур басым белән кысып чыгара эре артерияләр йөрәктән ераклашкан саен тармаклана баралар иң вак артерияәр капиллярларга тармакланалар кан плазмасында эрегән матдәләр капилляр диварлары аша күзәнәкләргә үтә кешедә якынча миллиард капилляр бар капиллярлардан кан веналарга җыела алар буйлап кан йөрәккә хәрәкәт итә организмда кан кан тамырларының йөрәк белән кушылган ике йомык системасы буйлап йөри кан әйләнешенең кечкенә һәм зур түгәрәкләре организмда кан кан тамырларының йөрәк белән кушылган ике йомык системасы буйлап йөри кан әйләнешенең кечкенә һәм зур түгәрәкләре кан әйләнешенең зур түгәрәге буйлап кан секунд эчендә ә кечкенә түгәрәк буйлап тапкыр тизрәк уза веноз кан уң йөрәгалдыннан уң карынчыкка эләгә аннары яңадан кан әйләнешенең кечкенә түгәрәгенә юнәлә кан әйләнешенең кечкенә түгәрәге үпкә кан әйләнеше канның ун карынчыктан үпкә артерияләре капиллярлары һәм веналары аркылы сул йөрәгалдына кадәр үткән юлы йөрәкнең уң ягына әче тудыргычка ярлы веноз кан эләгә уң карынчык кыскарып канны үпкә артериясенә кысып чыгара ике тармакка аерылган үпкә артериясе буйлап кан үпкәләргә юнәлә үпкәләрдә алар тагын да ваграк артерияләргә тармакланып күп санлы үпкә куыкчыкларын чолгап алган капиллярлар хасил итәләр ул куыкчыкларга атмосфера һавасы кереп тора кан үпкә капиллярлары буйлап акканда аңа әче тудыргыч керә бер үк вакытта углекислый газ каннан үпкәләргә тулган һавага күчә ягъни веноз кан артериаль канга әйләнә аннары кан веналарга җыела алар бер берсе белән кушылып сул йөрәгалдына коя торган дүрт үпкә венасын барлыкка китерәләр кан әйләнешенең зур түгәрәге канның сул карынчыктан чыгып гәүдәдәге барлык әгъзаларның артерияләре капиллярлары һәм веналары буйлап уң йөрәгалдына кадәр үткән юлыю сул карынчык кыскарып артериаль канны аортага кешенең иң эре артериясенң кысып чыгара аорта барлык әгъзаларны шул исәптшн йөрәкнең үзен дә кан белән тәэмин итә торган артерияләргә тармаклана артерияләр һәр әгъзада вак артерияләрнең һәм капиллярларның куе челтәрен барлыкка китереп тармаклана баралар капиллярлардан тәннең барлык тукымаларына әче тудыргыч һәм туклыклы матдәләр керә ә күзәнәкләрдән капиллярларга углекислый газ күчә бу вакытта артериаль кан веноз канга әверелә капиллярлар башта вак аннары эрерәк веналарга берләшәләр алардагы бөтен кан ике зур күп канлы венага җыела өске күп канлы вена канны баштан муеннан куллардан ә аскы күп канлы вена гәүдәнең калган барлык өлешләреннән йөрәккә китерә ике вена да уң йөрәгалдына килеп кушыла урта гасырлар дәвамында христиан чиркәвенең тәэсире астында күп илләрдә ел башын теге яки бу христиан бәйрәмнәренә күчергәннәр иде декабрь гайсә тууы март март мәрьямга гайсә белән йөкле булуын шатлыклы хәбәр киләгәне көн яки пасха заманына күбесе ортодокс чиркәвенә караган көнчыгыш аурупа илләрендә ел тирәсеннән яңа ел сентябрьдан башланган иде британияда гыйнвар яңа ел бәйрәме буларак кабул ителсә дә гасырдан башлап елга кадәр ел март шатлыклы хәбәр көне билгеләнгән иде көнбатыш аурупа илләренең күбесе милади тәкъвименә күчер алдыннан яңа елны гыйнвардан санарга башлаганнар иде мәсәлән шотландия яңа елны гыйварга елдан билгеләгән иде британия ирландия һәм британ колонияләр яңа ел башлавын гыйнварга елда билгеләгәннәр иде шул ук елны милади тәкъвиме британия һәм анарга караган колонияләрдә кертелгән иде бу ике реформа елның яңа стиль тәкъвим кануны белән кертелгән иде шулай да гыйнвар рәсми яңа ел башлануы буларак кабул ителү шулай барган аглаида григорий евтихий илья полиевкт пров тимофей трифон фессалоникия беренче гыйнварда көн җылы булса арыш уңар җил булса тары уңар томан булса солы уңар хәбәшстан тар абиссиния хәб африканың көнчыгышында урнашкан диңгезгә чыгышы булмаган дәүләт рәсми исеме хәбәшстан федератив демократик җөмһүрияте халык саны буенча африканың өченче дәүләте төньякта эритрея төньяк көнчыгышта җибути көнчыгышта сомали көньякта кения һәм көнбатышта судан белән чиктәш хәбәшстан африкадагы бик борынгы нәсарилар дәүләте елларда италия көнчыгыш африкасы колониясенең бер өлеше булып тора италия оккупациясе елның язына кадәр британ армиясе африка колонияләренд җыелган ярдәмчел көчләр ярдәмендә хәбәшстанны азат иткәнче дәвам итә сугыштан соң хайле селассие император әпсәлүт монарх буларак идарә итүне дәвам итә елда хәбәшстанда коллк бетерелә нигездә халыкара җәмгыять басымы астында фиркаләр тыела бастыру монарх күзәтчелегендә була федератив җөмһүрият этник бүленеш буенча төзелгән килилдан штаттан һәм ике үзидарәле шәһәрдән аддис абеба һәм дыре дауа тора дәүләт башлыгы президент мәҗлес халык вәкилләре палатасы тарафыннан еллык вакытка яңадан сайлану хокукы белән сайлана хөкүмәт башлыгы мәҗлес сайлауларында җиңгән фиркадән билгеләнән канун чыгару хөкүмәте икепалаталы мәҗлес федерация палатасы еллык вакытка штат ассамблеялары тарафынан сайланучы әгъза конституцион һәм федераль төбәк мәсьәләләрен чишә һәм халык вәкилләре палатасы елга халык тарафыннан сайланучы әгъза мәлестә урыны булган сәяси фиркаләр елның маендагы сайлаулар буенча хәбәшстан халкы елдагы миллионнан елга миллионгача арта хәбәшстан халкы милли һәм дини бүленеш буенча бик чуар күпчелек халык семит телләрендә сөйләшәләр амхара оромо һәм тигре халыклары хәбәшстан халкының тан артыгын алып торалар илдә тирәсе төрле этник төркемнәр бар аларның кайсыберләре кешедән азрак әлеге вакытта акш та млн хәбәшиләр яши хәбәшстан африканың иң биектаулы иле аның ярыйсы өлешен төньяктан көньякка сузылучы хәбәш таулыгы алып тора таулыкның иң биек өлеше төньягы монда илнең иң биек нокталары рас дашен м һәм тало м урнашкан көнчыгышта таулык бик тиз африканың иң түбәән нокталарыннан берсе афар иңкүлегенә күчә хәбәш таулыгының көнбатыш өлеше сөзәгрәк рельефка ия һәм судан чигенә зур бклмаган баскычлар белән төшә тигезлекләр дә хәбәшстанның күп өлешен алып торалар иң зур тигезлек илнең көнчыгышында урнашкан урыны белән ул м дан артык биеклекле платога күчә монда хәбәшстанның иң коры урыннарының берсе административ яктан хәбәшстан төбәккә һәм шәһәргә бүленә хәбәшстан икътисадының нигезе азкеремле авыл хуҗалыгы нче елларда икътисади үсешг тан артмый ә инкыйлабый үзгәрешләр тмп тагын да тешүенә китерә икътисади хәлне кызыл диңгез буендагы портларны югалту да катлауландыра зур корылык һәм уңыш уңмау үткән гасыр ахырында бик зур гуманитар катастрофага китерә ләкин бераздан икътисади хәл җайлана башлый тмп үсеше тәшкил итә башлый таможняга салымнарны киметү чит ил инвестицмяләре артуга китерә икътисади үсешнең нигезе булып чит ил акчалары һәм гуманитар ярдәм тора авыл хуҗалыгы культуралары арасында бөртеклеләр төп урынны алып тора бакчаларда цитрус үсемлекләре банан ә яшелчә бакчаларында төрле яшелчәләр үстерәләр алар кайбер районнарда ел буе үстерелә илдә каһвә җитештерү бигрәк тә кыргый агачлардан каһвә җыю зур урын алып тора игенчелек белән беррәттән көтүлекләрдә йөртеп терлек асрау яхшы куелган крестьяннар эре терлекне күп асрыйлар кош корт дуңгыз кәҗә үрчетәләр умартачылык белән шөгыльләнәләр авыл хуҗалыгы бик еш кабатлана торган көчле корылыклардан зыян күрә андый вакытларда чәчүлекләр терлек һәлак була ачлык башлана әлҗәзаир әл җәза ир рәсми атама әлҗәзаир халык демократик җөмһүрияте әл җөмһүриййә әл җәза ириййә әд димуратиййә әш шә биййә төньяк африкада урта диңгез бассейнының көнбатыш өлешендә урнашкан дәүләт африканың иң зур иле әлҗәзаир көнбатышта марокко көньяк көнбатышта мавритания һәм мали көньяк көнчыгышта нигер һәм көнчыгышта либия һәм тунис белән чиктәш дәүләт җирләренең шактый зур өлеше сахра чүлендә ята башкаласы әлҗәзаир шәһәре гасырдан гасыргача әлҗәзаир госманлы империясенә керә гасыр башында француз колонизациясе башлана елда әлҗәзаирдә милли азатлык фронты оештырыла француз колониаль гаскәрләренә каршы бик күп кан коелган сугыш нәтиҗәләре буенча әлҗәзаир елда бәйсез социалистик дәүләт буларак төзелә еллар ахырында дөньяви хакимият һәм исламчылар арасында каршылыклар гражданнар сугышына әйләнә сугыш ислам кадимчеләрен тар мар итеп тәмамлана төньяктан көньякка таба еракка сузылганга күрә илне төньяк әлҗәзаир һәм әлҗәзаир сахарасына бүлеп йөртәләр төньяк әлҗәзаир каты яфраклы мәңге яшел урманнар һәм куаклыклар зонасын алып тора аңа атлас тауларының төньяк өлеше һәм аның тирәсендәге яр буе тигезлеге дә керә бу зонада җылылык һәм дым җитәрлек шунлыктан төньяк әлҗәзаирнең бу өлешенең табигый шартлары яшәү өчен һәм авыл хуҗалыгы өчен уңайлы яр буендагы уңдырышлы туфракларда әлҗәзаирлеләр кыйммәтле субтропик культуралар йөзем цитруслар майлы үсемлекләр зәйтүн җимеш агачлары һ б үстерәләр әлҗәзаирнең субтропикларындагы табигый үсемлекләр кеше эшчәнлеге нәтиҗәсендә зур зыян күргән һәм тауларның текә битләрендә генә сакланып калган элек кисеп бетерелгән урманнар урынын куаклыклар һәм тәбәнәк буйлы агачлар алган атлас тауларының матурлыгы таң калдыра биек тау сыртлары очлы түбәләр һәм текә кыялар белән тәмамлана тирән тарлавыклар һәм матур үзәннәр белән кискәләнгән тау массивлары тау арасы тигезлекләре белән чиратлаша тауларында биеклек пояслары ачык беленеп тора атлас тауларының көньяк битләре урта диңгез буйларыннан сахарага күчү ул илнең күпчелек өлешен сахараның ташлы һәм комлы чүлләре били чүлләр территориянең ка якынын тәшкил итә кешенең хуҗалык эшчәнлеге нәтиҗәсендә аеруча колонизаторлар хакимлек иткән чорда әлҗәзаир табигате нык зыян күргән илдән фосфоритлар металлар кыйммәтле агачлар мәсәлән бөке имәне чыгарганнар әлҗәзаирлеләр субтропик зонада урман үсемлекләрен торгызуга һәм илнең чүлле өлкәләрендә урман полосалары утыртуга зур игътибар бирәләр әлҗәзаирдә яшел пояс барлыкка китерү проекты эшләнгән бу проект буенча урман полосасы тунис чигеннән алып марокко чигенә кадәр чүлне кисеп үтәчәк аның озынлыгы якынча км киңлеге км әлҗәзаир африканың файдалы казылмаларга иң бай илләреннән берсе анда тимер рудасы марганец фосфоритлар һәм башка файдалы казылмаларның запаслары шактый зур төп байлык сахараның утырма токымнарында табылган бик зур нефть һәм газ чыганаклары аларны үзләштерүгә бәйле рәвештә чүлдә эшче горняклар һәм геологлар яши торган заманча поселоклар барлыкка килде эре шәһәрләр арасында юллар салынган нефть үткәргечләр нефть эшкәртү һәм металл эретү заводлары һ б төзелә чүлдә әлҗәзаирлеләр күбесенчә терлекчелек белән шөгыльләнәләр һәм күчмә яисә ярым күчмә тормыш алып баралар алар сарык кәҗә һәм дөя үрчетәләр әлҗәзаир сахарасында игенчелек белән оазисларда гына шөгыльләнергә мөмкин анда хөрмә пальмалары ә аларның куе ябалдашлары астында җимеш агачлары һәм бөртекле культуралар үстерәләр әлҗәзаирлеләр кичерә торган кыенлыкларның берсе күчеп йөри торган ком өемнәре белән көрәш бәйсезлек игълан ителгәннән соң әлҗәзаир үз сәнәгате үсешендә шактый зур уңышларга ирешә беренче куплеты транскрипциясе беренче куплетның җырланышлы тәрҗемәсе ант итәбез барысын да юк итүче яшен белән яшен белән без түккән кан һәм керсез күз яше белән яше белән таулар өстендәге бөек шанлы вә мәгърур вә мәгърур күктә җилфердәгән байрак төсе белән төсе белән ант итәбез әлҗәзаир яшәр дип ант итәбез әлҗәзаир яшәр дип ант итәбез әлҗәзаир яшәр дип ант итәбез әлҗәзаир яшәр дип һәркем кабат яшәү яки үлү өчен һәркем кабат яшәү яки үлү өчен каберләрдән торып сафка басар дип каберләрдән торып сафка басар дип фәшһәдү фәшһәдү фәшһәдү бәлки сез мадагаскар утравы турында мәкаләсен эзлисез мадагаскар малаг фр һәм ингл һиндистан океанының көнбатыш өлешендә мадагаскар утравында һәм якында яткан утрауларда урнашкан дәүләт мәйданы мең км халык саны млн кеше башкала антананариву шәһәре тарихка кадәр чорда гондвана суперкыйтгасының бүленүеннән соң мадагаскар һиндстан ярымутравыннан миллион ел элек аерылып чыга бу җирле үсемлекләрнең һәм хайваннарның чагыштырмача изоляциядә эволюцияләргә мөмкин иткән шул сәбәпле мадагаскар биотөрлелек кайнар ноктасы булып тора мадагаскарның кыргый тормышның тан артыгы җирдә беркайда да юк утрауның төрле экосистемаларына һәм уникаль кыргый тормышына якынаючы тиз үсүче халык саны ягыннан һәм башка әйләнә тирә куркынычлар яный мадагаскарда кешеләрнең беренче археологик шәһите безнең эрага кадәр елга карый мадагаскарда кеше торагы безнең эрага кадәр нче ел һәм безнең эраның нче елда каноэларда борнео утравыннан килгән австронезия кешеләре тарафыннан нигезләнгән боларга безнең эраның нче елларда көнчыгыш африкадан мозамбик бугазын аркылы килгән банту кешеләре кушылган вакыт узу белән мадагаскарда башка төркемнәр яши башлаган шуларның һәрберсе малагасий мәдәни тормышына кертем ясаган малагасий кешеләре еш яки күбрәк этник төркемгә бүленә шуларның иң зурысы үзәк биек җирләрнең мерина кешеләре ливия гарәпчә төньяк африкада урта диңгез ярында урнашкан дәүләт мәгърибнең иң көнчыгыш иле мәйданы км шуның чүлләр алып тора ливия мәйданы буенча африкада дүртенче дөньяда нче ил башкалада триполида миллион ливиялеләрнең миллионы яши ливия традиция буенча өлешкә бүленә триполитания көнбатыш киренаика көнчыгыш һәм феззан көньяк ливия байрагы яшел төстә бернинди сурәтсез тәкъвим ислам тәкъвиме җәйге һәм кышкы вакытка күчеш юк көнбатышта ил алжир белән төньяк көнбатышта тунис белән көньякта чад һәм нигер көньяк көнчыгышта судан көнчыгышта мисыр белән чиктәш ливиянең төнья чиген урта диңгез юа яр линиясе км урта диңгез африка илләре арасында иң зурысы урта диңгезнең ливиягә якын өлешен ливия диңгезе дип атыйлар климат гадәттә коры чүл климаты диңгез буйларында йомшак урта диңгез климаты ә бенгази районында илнең көнчыгышында дымлы тузан бураннары сирокко еш елда әл газизия шәһәрендә с о температурасы җирдә иң зур температура теркәлә көньяк африка җөмһүрияте африкаанс ингл шулай ук кар яки каҗ африка кыйтгасының көньяк өлешендә урнашкан дәүләт дәүләт дөньяның нык үскән илләре рәтенә керә башкаласы претория шәһәре илдәге кешеләрнең күпчелеген җирле халык бантулар тәшкил итә африканың башка илләре арасында каҗ аурупадан чыккан кешеләрнең африканерлар инглизләр күп булуы белән аерылып тора каҗ төрле табигый комплекслар һәм гаять зур табигый байлыклар иле илнең күпчелек өлеше тигезлекле яссы таулык ул әкренләп көньякка һәм көнчыгышка таба күтәрелә барып таулар белән алышына ил территориясендә саванналар күбрәк табигый шартлар бөтен көньяк африкадагы кебек төньяктан көньякка таба гына түгел көнчыгыштан көнбатышка таба да үзгәрә каҗның аңа гына хас күп төрле ландшафтларында фауна бик тә бай күп районнарда аучылык һәм балык тоту хәзергә кадәр җирле халыкның төп шөгыле булып тора әмма европалылар килү белән кыргый хайваннар саны сизелерлек кимегән һәм аларның шактый күп төрләре бөтенләй диярлек юкка чыккан үлән белән тукланучы хайваннарның антилопа зебра жираф фил зур кара буйвол мөгезборыннарның саны аеруча нык кимегән арыслан леопардлар бөтенләй диярлек юкка чыккан кыргый хайваннарны тулысынча кырып бетерүдән коткарып калу шулай ук тулаем табигый комплексларны саклау максаты белән каҗда тыюлыклар һәм милли парклар төзелгән аларның иң зурысында крюгер милли паркында материкта очрый торган хайваннарның барлык төре җыелган уңдырышлы җир мәйданнары ак тәнле фермерлар хосусый авыл хуҗалыгы предприятиеләренең хуҗалары кулында фермер хуҗалыклары техника һәм ашламаларны киң кулланалар һәм шуңа күрә югары уңыш алалар алар мәккәй бодай кузаклылар шикәр камышы цитруслар мамык һәм башка культуралар игәләр яхшы көтүлекләре булган күтәренке яссы таулыкларда сарык һәм мөгезле эре терлек асрау фермалары урнашкан көтүлекле терлекчелек авыл хуҗалыгында бик әһәмиятле урын алып тора каҗның җир асты төрле файдалы казылмаларга бай бу илне геологик могҗиза дип атыйлар каҗ алмаз алтын платина уран һәм тимер рудалары запасы һәм аларны чыгару буенча дөньяда беренче урыннарның берсен алып тора илнең хуҗалыгы англия һәм америка монополистларына бәйле алар файдалы казылмалар эшкәртүне үз кулларында тоталар һәм аннан гаять зур табыш алалар водород яки сутуар менделеевның периодик таблицасының беренче элементы табигатьтә иң киң таралган элемент водородның изотоптан өчесе үз исемнәрен йөртәләр протий н дейтерий һәм тритий бүгенге заманда водород галәмдә иң таралган элемент бөтен атом тәшкил итә һелий башка элементлар нибары водород йолдызлар һәм йолдызара газның нигезе атомар водород рекомбинация чорында барлыкка килгән йолдызлар температурасында мәсәлән кояш өслегендә водород плазма төрендә бар йолдызара фәзада молекулалар атомнар ионнар молекуляр болытлар төрендә тора водород ның гади матдәсе җиңел төссез газ һава йә уттуар белән катнашканда янучан һәм шартлаткыч агусыз этанол һәм тимер никел палладий платина кебек металларда эрүчән стандарт температурада һәм басымда водород төссез тәмсез иссез агусыз икеатомлы газ н водород күпчелек металл булмаган элементлар белән ковалент бәйләнешләрне яхшы төзегәнгә күрә җирдәге водород күбесенчә молекуляр катнашмаларда су органик катнашмаларда бар водород ның латин атамасы булганга күрә латин хәрефе белән билгеләнә телескоп ерак карыйм күк җисемнәре күзәтү өчен әсбабы аерым алганда телескоп сүзе астында шул исәптән астрономия максатларысыз оптик телескоп системасы аңлатыла барлык электромагнит спектры диапазоннары өчен телескоплары бар оптик телескоплар радиотелескоплар рентген телескоплары гамма телескоплар моннан тыш нейтрино детекторларын еш кына нейтрино телескоплары дип атыйлар шулай ук тартым дулкыннары детекторлары телескоплар дип атарга була оптик телескоп системалары астрономиядә күк җисемнәрене күзәтүләре өчен һәм оптикада төрле ярдәмче максатларда лазер нурланышы таралышыны үзгәртү өчен кулланалар шулай ук телескопны күзәтү торбасы булып ерак объектлар күзәтүе максатында куллану мөмкин иң беренче гади линзалы телескоп сызымнары леонардо да винчи язмаларында табылганнар телескопны елда ханс липперсхей төзәде шулай ук телескопны булдыруы аның замандаш захарий янсенга кайтарып калдыралар туфан габдулла улы миңнуллин елның августы олы мәрәтхуҗа елның мае казан күренекле татар драматургы язучы публицист җәмәгать эшлеклесе сәясәтче тр дәүләт шурасы депутаты дамир сираҗиев премиясе муса җәлил премиясе г тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты казанның шәрәфле ватандашы татар драматургиясен татар театрын ссрб халыклары дәрәҗәсенә күтәргән классик драматург туфан миңнуллин елларда тасср югары советы беренче икенче өченче һәм дүртенче чакырылыш татарстан республикасы дәүләт советы депутаты ул дәүләт дәрәҗәсендә татар теле мәдәнияте проблемаларын күтәреп дәүләт шурасында һәрдаим татар телендә чыгыш ясаучы азсанлы депутатларның берсе була туфан габдулла улы миңнуллин елның августында татарстанның кама тамагы районы олы мәрәтхуҗа авылында игенче гаиләсендә дөньяга килә туфан миңнуллинда әдәби зәвык тәрбияләүдә әтисенең тәэсире зур була чыгышы белән ул казан кешесе заманында гафур коләхмәтовтан белем алган алар укыган мәктәпкә тукайның килүе яхшы укучыларга китаплар өләшүе кебек истәлекләрен улына кат кат сөйли габдулла агай гомумән кызыклы шәхес була аның тормыш юлы да катлаулы һәм кызыклы дары заводы эшчесе габдулла миңнуллин нче елларда авылга китә авыл советы секретаре булып эшли ул анда беренче мәртәбә радио керткән велосипед алып кайткан беркадәр вакыт рәисе булып эшләгән габдулла агай үгет нәсыйхәтле шигырьләр язган әкиятләр чыгарган малаена шул елларда дөнья шаулаткан шагыйрь исемен кушуы да аның әдәбиятка гашыйк булуын күрсәтә башлангыч белемне авылларында алгач туфан күрше олы салтык авылында җидееллык олы карамалыда язучы ибраһим гази авылы унъеллык мәктәптә укый стена гәҗитләре чыгаруда бик теләп катнаша аларда өйрәнчек шигырьләрен бастыра елда урта мәктәпне тәмамлый омтылыш һәм әдәбиятка мәхәббәт т миңнуллинны казан университетына алып килә әмма сугыштан соңгы авыр еллар гаиләгә ярдәм итү кирәклеге яшь егетнең тормыш юлына үзгәрешләр кертә ул туган авылына кайта төрле эшләрдә эшли олы кариле һәм кама тамагы авылларында төрле урыннарда хисапчы хезмәтен башкара казанда бухгалтерларны әзерләү курсларында укый соңыннан комсомол юлламасы белән казакъстанның кустанай өлкәсендәге бер совхоз кооперациясендә баш бухгалтер булып эшли епкин исемендәге театр училиесының елгы чыгарылышы яшьләре бүгенге танылган сәхнә осталары ринат таҗетдинов равил шәрәфиев әзһәр шакиров нәҗибә ихсанова наил дунаев гөлсем исәнгулова һ б белән бергә т миңнуллин да казанга кайта аны тәмамлап кайткач башта минзәлә драма театрында аннары г камал исемендәге татар дәүләт академия театрында артист булып эшли елларда казан телестудиясендә мөхәррир чаян журналында әдәби хезмәткәр эшендә елдан т миңнуллин әдәби иҗат эше белән генә шөгыльләнә елларда мәскәүдәге югары әдәби курсларда укып кайта әмма яшьтән үк тынгылык бирмәгән студентлык елларында инде төн йокыларын качырган язучылык җене аңар уен сәнгате белән чын чынлап шөгыльләнергә ирек бирми журналистикага күчеп чаян журналында казан телевидениесендә эшли аның юмористик сәләте ачылып китә шактый санда көлкеле хикәяләр һәм уклы камчылы фельетоннар яза кече күләмле сәхнә әсәрләре иҗат итә шулай итеп беренче карашка т миңнуллин әдәбият һәм театр мохите тәрбияләп үстергән талант театр училиесында уку һәм г камал театрында эшләү еллары аннары телевидение һәм чаян да эшләү чоры аны әдәбиятның авыр төрләреннән булган драматургияне үзләштерү өчен әзерлиләр ул сәхнә сәнгате серләренә төшенә аның үзенчәлекләрен тамашачы белән бәйләнеш булдыру өчен нәрсәләр кирәген белергә өйрәнә әмма бу талантның ачылып китүендә мул җимешләр бирә башлавында тормыш аны яхшы өйрәнү кешеләрне белү аңлый алу төп сәбәпчеләрдән берсе т миңнуллинның беренче пьесаларына ук заманны һәм кешеләрне аңлау көн сорауларына заман агышына сизгерлек хас боларын исә иҗат кешесендә тормыш үзе булдыра һәм үстерә туфан миңнуллин елның маенда казан хастаханәсендә якты дөнья белән хушлаша аны соңгы юлга озату мәрасиме май көнне камал театрында уза әдип казанның яңа бистә зиратында җирләнә туфан миңнуллин әдәбиятка еллар башында юмористик хикәяләр һәм кечкенә күләмле сәхнә әсәрләре белән килә аның әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлавы мәскәүдә укыган елларына туры килә бераздан зурлар өчен чорның актуаль мәсьәләләрен күтәргән аны драматург итеп таныткан күләмле драмалар иҗат итә башлый елны туфанның безнең авыл кешеләре исемле өч пәрдәле комедиясе минзәлә драма театрында балалар өчен язылган азат исемле пьеса әкияте г камал исемендәге татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куела һәм тамашачыларның игътибарын җәлеп итә елларда татарстанның әлмәт дәүләт театрында күрше кызы г камал исемендәге татар дәүләт академия театрында миләүшәнең туган көне ә татарстан республика күчмә театры хәзерге к тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәсендә нигез ташлары һәм йөрәк янар өчен бирелгән исемле яңа пьесалары куела шул вакытларда туфан миңнуллин әдәби тәнкыйтьтә өлгергән драматург буларак телгә алына башлый туфан миңнуллин пьесаларының уңышы аларда сурәтләнгән вакыйгаларның тормышчанлыгы реалистик нигезе белән аңлатыла язучы тормышны аның үзгәрүле агышын нечкә сиземли анда әледән әле туып торган әхлакый һәм мөһим социаль мәсьәләләрне оста тотып алып аларны конкрет материал җирлегендә заманча яңгырашлы сәнгатьчә тәэсирле гыйбрәтле итеп сурәтли белә автор күпчелек әсәрләрендә олы фәлсәфи категорияләр турында кешенең дөньяда яшәү мәгънәсе аның җәмгыять һәм үз алдындагы гражданлык җаваплылыгы әхлакый сафлыгы намуслылыгы туган җиргә ватанга тугрылыгы үз халкының үткәненә ихтирамы һәм киләчәгенә ышанычы турында сүз алып бара туфан миңнуллин пьесалары илебез сәхнәләрендә иң күп уйнала торган татар драматургларының берсе аның сәхнә әсәрләре башкортстан театрларында диләфрүзгә дүрт кияү үзебез сайлаган язмыш ай булмаса йолдыз бар кырларым тугайларым һ б үзбәкстанның мөкыйми исемендәге дәүләт музыкаль театрында диләфрүзгә дүрт кияү һәм хәмзә исемендәге үзбәк дәүләт академия театрында әлдермештән әлмәндәр зур уңыш белән барды әлдермештән әлмәндәр моңсу комедиясе шулай ук шкетан исемендәге мари дәүләт басарганов исемендәге калмык дәүләт драма мурманск новокузнецк әстерхан горький мичурин һ б шәһәрләрнең рус драма театрлары сәхнәләрендә куелды ай булмаса йолдыз бар драматик хикәясе дагыстанда с стальский исемендәге лезгин һәм ә капиев исемендәге лак дәүләт драма театрларында сәхнәләштерелде мәскәүгә укырга киткәнче булачак язучы авыл һәм аның кешеләре тормышы белән яши авыл аңа бик күпне бирә авыр сугыш еллары сугыштан соңгы хәерче һәм мәшәкатьле дәвер крестьян алдына күп төрле мәсьәләләр куйды аларны хәл итә белергә авырлыкларны җиңә белергә өйрәтте крестьян ә сугыш елларында аның төп өлешен хатын кызлар һәм яшүсмерләр тәшкил итте төп бурычын намус белән үтәде фронтны азык төлек белән чимал белән тәэмин итте икмәк үстерүдә мал туар асрауда хуҗалык алып баруда ул елларда әллә кайчангы бабайлар ысуллары киредән кайтты бу чор баласы буларак туфан уфалла арбасына җигелеп урманнан утын да ташый сыер җигеп анысы да булмаганда кул белән тартып иске сука белән җир сукалауны да чабагач белән ашлык сугуны да күреп һәм үзе кичереп үсте шуның белән бергә тормышны танып белергә яшәү өчен көрәшергә өйрәнә гомумән иртә уйлый белергә олы була белергә өйрәнә боларның һәммәсе яшь туфан миңнуллин күңелендә җуелмас эз калдыра болар драматург әсәрләренең тормышчанлык нигезләрен тәэмин итешкән башлангыч чишмәләр менә ни өчен аның иң беренче пьесаларына ук алда әйтелгәнчә заманга сизгерлек һәм авыл тормышын аның кешеләрен яхшы белү аларны ярату хас шулар һәм әлбәттә табигый талант т миңнуллинга әдәби өйрәнү чорын чагыштырмача тиз узарга мөмкинлек бирәләр кече күләмле пьесалар шаян көлкеле хикәяләр театрда уйналган соңыннан аерым китап булып басылган азат һәм айга сәяхәт исемле әкият пьесалар безнең авыл кешеләре дип аталган пьеса яшь авторның кыска вакытлы өйрәнчеклек чорын тәшкил итә милләтнең олуг шәхесе туфан миңнуллин башкортстанга еш барган төрле бәйрәмнәргә хөрмәтле кунак итеп чакырыла ә инде башкортстан театрларында әсәрләре сәхнәләштерелгәндә спектакльләр премьераларына һәрчак үзе килеп рәхмәт әйтергә тырышкан туфан туфан миңнуллинның тирән фикерле әсәрләре республика театрлары тарафыннан һәрдаим сәхнәләштерелә мәҗит гафури исемендәге башкорт дәүләт академия драма театры соңгы эше итеп аның мулла әсәрен сәхнәгә куйды һәм ул зур уңыш белән бара шулай ук башкорт милли яшьләр театры уфа нур татар дәүләт театры туймазы татар театры һәм башка театрлар сәхнәләрендә туфан аганың үлемсез яңа әсәрләре дөнья күрә туфан миңнуллинны башкортстанда гел күтәреп алдылар дип әйтеп булмый татар милләте язмышы өчен борчылган һәм аны яклау өчен кыю сүзләр әйткән әдип һәм дәүләт эшлеклесе башкортстан татарларының кискен проблемаларына да күз йомып кала алмаган уфа татарлары хокукларын яклап ясаган чыгышлары өчен башкортстанның элекке хакимиятләре тарафыннан теләнмәгән шәхес персона нон грата дип игълан ителә шул хәлдән соң хәтта уфа нур татар театрында әзерләнеп беткән спектакле премьерасын да тыйдылар әлеге тыю берничә ел дәвам итә ләкин барыбер аек акыл өстен чыгып талант иясенә уфага килергә һәм әсәрләрен сәхнәләштерүгә юл ачыла ырынбур татар театрының сәнгать җитәкчесе рөстәм абдуллаев ел эчендә язучы туфан миңнуллин әсәрләре буенча унга якын спектакль куйя ә елда драматургның берьюлы ике әсәре сәхнәләштерелә нәзер һәм төш спектакле театр репертуарында аеруча популярлык казанды соңгы ике ел эчендә туфан ага артистлар белән бергә татарстанның егермеләп районында булып тамашачылар белән очрашты октябрьдә мирхәйдәр фәйзи исемендәге ырынбур дәүләт татар драма театры үзенең нче театраль сезонын драматург туфан миңнуллинның төш спектакле белән ача танылган драматург театр сезонын ябу тантанасында да катнашкан туфан миңнуллин еллардагы милли хәрәкәт активисты татарстан суверенитетын татар теленең дәүләт статусын яулап алуда аның өлеше зур дүртенче чакырылыш татарстан республикасы дәүләт советы депутаты этикасы кагыйдәләрен үтәү буенча татарстан республикасы дәүләт советы комиссиясе әгъзасы мәгариф милли проектын гамәлгә ашыруны тикшереп тору буенча татарстан республикасы дәүләт советы комиссиясе әгъзасы булып торган иде туфан миңнуллин депутатлар арасында иң өлкән яшьтә булу сәбәпле берничә чакырылышның беренче утырышларын татар телендә ачып җибәрә иде депутат буларак ул һәрвакыт татар теле мәдәнияте милләте язмышы турында чыгышлар ясый иде татар халкын дәүләт дәрәҗәсендә яклый иде үзенең соңгы чыгышын туфан миңнуллин елның апрелендә ясый дүртенче чакырылыш татарстан дәүләт советының алтынчы утырышында туфан миңнуллин елда яшәячәк татар кызына ачык хат дип исемләнгән чыгыш ясый әлеге хатында ул татарстан хөкүмәтен тәнкыйтьләп милли мәсьәләләргә акча бүленмәвен акча булмау белән түгел ә теләк булмау белән аңлата эсватини патшалыгы элеккеге свазиленд патшалыгы ингл свати африканың көньяк көнчыгыш өлешендә урнашкан каҗ белән чиктәш булган кечкенә дөньяның иң фәкыйрь илләренең берсе свазиленд африканың көньяк көнчыгышындагы дәүләт көнчыгышта мозамбик белән көньяк көнчыгышта көньякта көнбатышта һәм төньякта каҗ белән чиктәш свазиленд территориясе кв км били свазилендның башкаласы мбабане административ лобамба король резиденциясе иң эре шәһәрләр манзини мең кеше мбабане мең кеше свазиленд конституцион монархия дәүләт башы король хөкүмәт башы премьер министр канун бирүче орган ике палаталы парламент сенат һәм җыелыш палатасы илнең көнбатышында м га күтәрелүче тау чылбыры урнашкан ә үзәктә уртача биеклеге м булган плато урнашкан илнең көнчыгышын түбән ятучы вельд алып тора илнең җирләре эчендә азбис алтын алмазлар запаслары бар илнең климаты субтропиктан тропикка күчә торган җәй көне дымлы уртача айлык температуралар с тан с га кадәр явым төшемнәр илнең көнчыгышында мм дан көнбатышта мм һәм шуннан да күбрәккә кадәр була илнең төп елгалары комати зур усуту һәм умбелузи көнбатышта үсемлекләр акация һәм баобаб белән типик саванна көнчыгышта ксерофит куаклыклар хөкем сөрә хайваннар дөньясы африка саванналары өчен типик зәңгәр буйволлар винтмөгез антилопалар зебра бегемотлар елгаларда крокодиллар свазиленд халкы якынча мең кеше халыкның уртача тыгызлыгы кв км га кеше этник төркемнәр свази зулуслар европалылар телләр свази инглиз теле икесе дә дәүләт теле ышанучылар күбесенчә христианнар халыкның өчтән бер өлеше җирле традицион ышанулар тарафдарлары свазилендның король йорты елдан артык билгеле һәм африкада иң борынгыларның берсе булып тора гасыр ахырында инглиз бур сугышыннан соң свазиленд көньяк африка союзы хакимияте астына төшкән елда свазиленд көньяк африканың британия югары комиссары юрисдикциясенә тапшырылган елда ил үзидарәгә хокукка ия булган ә елның сентябренда тулы бәйсезлеккә ия булган елда конституция гамәлдән чыгарылган һәм сәяси эшчәнлек тыелган король собуз үлеменнән соң илдә хаким булмаган тәхеткә монархның улының кайсысы менәчәге чишелгән бу проблема елда чишелгән икътисади яктан әз үсеш алган ил төп авыл хуҗалыгы культуралар мәккәй шикәр камышы цитруслылар ананаслар мамык читкә куып көтү хайванчылыгы азбис ташкүмер тимер рудасы чыгару урман кисү шикәр агач эшкәртү җимеш консерва заводлары экспорт шикәр консервланган җимешләр ит урман материаллары азбис акча берәмлеге лилангени шулай ук көньяк африка ранды ирекле йөрештә сәнгать һәм архитектура лобамба свазилендның милли музее парламент бинасы королева ана авылы свазилендта җәмәгать мәктәбе танылган шәхси мәктәп һәм танылмаган шәхси мәктәп бар илдә свазиленд университеты көньяк африка назарене университеты һәм свазиленд христиан университеты бар энциклопедический справочник все страны мира издательство вече авторы составители и о родина т м пименова итальян теле итальяннарның милли теле италиядә ватиканда сан маринода швейцариядә дәүләт теле итальян телендә исемнәр җенес буенча арыла ике род бар җенесне аеру өчен артикльләр һәм кушымчалар кулланыла китап ктп исемнең сан категориясе бар күплек санын ясау өчен исемнең кушымчалары үзгәрә китап китаплар мктп мктплр итальян телендә килеш төшенчәсе юк килеш кушымчалары урынына бәйлекләр предлоглар кулланыла без мктпк барабыз мскүдн кайтам мансурның китабы итальян телендә фигыльнең инфинитив формасы кушымчасы белән ясала килергә кабатларга йокларга үткән заман сыйфат фигыль истанбул төркиянең иң зур шәһәре дөньяның иң зур шәһәрләренең берсе диңгез порты сәүдә һәм мәдәни үзәге элекке рим византия һәм госман империяләре башкаласы босфор бугазының ике ягында урнаша шәһәрнең зур өлеше аурупада кечкенәсе азиядә урын тота шәһәрнең аурупа яртысы дә ике өлешкә бүленә шәһәр мәйданы км каланың географик урнашуы бик уңайлы шәһәр халкының ы үзләрен төрек этносы белән бәйли төрек телен туган телләре дип саный үзләрен мөселман дип саный зур туристик үзәк булу сәбәпле шәһәрдә инглиз теле киң кулланылышта йөри мәсәлән истанбул метросында игъланнар төрек һәм инглиз телләрендә ясала б э к елда грециядәге мегара шәһәреннән килгән греклар хәзерге истанбул җирләрендә колонияга нигез салалар б э к елда исә бу җирдә византия исемле шәһәр корыла империя таркалганнан соң ул византия империясенең башкаласы була елдан көнчыгыш рим империясенең башкаласы елдан бердәнбер империя булып кала мең дәвамында ул византия башкаласы көнчыгыш христианлыкның иң эре үзәге дөньядагы иң зурларның берсе булга елда византия тэре йөртучеләр тарафыннан таралып аның урынына елга кадәр латин империясенә урнаштырыла төрекләр алганнан соң палеологлар династиясе хакимияте астында булган яңадан торгызылган византия елга кадәр яшәде солтан мехмед шәһәрне госманлы империясе башкаласы дип игълан итә константинопольне алганнан сон госманлылыр үз империясе шәһәрне узләштрә башладылар иң зур православие гыйбадәтханәләрен шулай ук изге софия соборын мәчетләргә әверелдерелә мехмед вакытыда топкаплар сарае яулаучы мәчете гранд базар төзелә госманлылыр мисырны яулап алганнан сон кайбер мөһим дини ядкарьләрне каһирәдән константинопольгә күчерәләр шәһәр ислам дөньясының үзәгенә хәлифәткә әверелә елларда сөләйман чорында константинополь өчен алтын гасыр җитә яңа мәчетләр мәдрәсә һәм башка биналар төзелә сөләйман мәчете төзелеше аерым урын алып тора гасыр ахырында гасыр башында берничә эре христиан гыйбадәтханәсе төзелгә шул исәптән падуанскийның изге антония католик чиркәве һәм пердагы изге троица чиркәве булдырыла төрле конфессияләр христианнары шәһәр халкының яртысын елда тәшкил итә ма күк юлы йосыф акчура гаяз исхакый садри максуди рәшит рәхмәти арат әхмәтвәли мәңгәр абдулла баттал таймас зәки вәлиди әгъдәс нигъмәт курат әхәт урал биккол истанбулда яшәгән вафат булган һәм шунда җирләнгән мәгърифәтче галим фикер иясе тарихчы фәлсәфәче һәм дин эшлеклесе шиһабетдин мәрҗанине искә алу көне көнбатыш христианнарда көнчыгыш христианнарда бердәм католик һәм православ изгеләре антоний арина ахмед бенкон бернард гермунд годо гордей гордий готфрид гудмунд густав даниэль идга изидор изор ильбмар ильмари ильмо индика ирина иоана йоварас лейкантас леймантас кара карад карша кристина лейла лейманте леонилла лида лидия малафей малахий малахия марсийонас марсе марселе марселина марцелинас марцелис марциус марцыс норгайлас норгайле норгеда норгедас норгеле норгилас озор отелло отто павла присцсилла стефания стефи сцидор тамара узиэль узон узор утенис фани фанни фульгенсий хельмер хендрик херник хервор хердис хильмар хьрдис хьялмар цтирад янина һонориуш һонорат һоноратас буддизм шинран аммония аммониуш андре андреа антис антониетта антонс анториус аполлинарий апполинария атанас атанаска афанасий афтаназий афеноген ахво беатрикс беатрис богумил бохдана варма венеранд владислав волусиано волусио гедгаудас григорий деикол десле джованни евгения зенон йогаиле йолита кирил кирилла косконий кристиан кристина кристфрид лавра лаура леобард леонардас либерата либерта лиуберта лиубертас лубарт лукиан лукьян лучио максим малгорцата маргарита мария марьета меланип мессалина мин мина минай миней михей моисей наско начо нонна охво орион паоло пиотр полина полинария приска присцила радыс радмантас радмантэ радмина радминас регина роман руско саис седзивой секлетея секлетинья синклитикия сучессо сюзанна таню тереза тинка ультрид фаустина фацио феличита феоид феона феопемпт феопент фома фостирий хильд хильда хильдор хильдур хома яйме габделкаюм габденнасыйр улы насыйров каюм насыйри февраль олы шырдан зөя өязе казан губернасы русия империясе август сентябрь казан казан өязе казан губернасы русия империясе танылган татар мәгърифәтчесе тел галиме тарихчы тәрҗемәче язучы фольклорчы аның истәлекләренә күрә атасы балаларының укуларына каршы килми ул вакытларда руханилар авызыннан кат кат әйтелгән иҗтиһат заманы монкариз иҗади фикер йөртү заманы үтте дигән карашка каршы була һәркемгә иҗтиһат кирәк эш дип балаларына һәрвакыт ишеттереп тора к насыйриның балалык вакытлары заманы өчен шундый мәдәниятле гаиләдә туган авылында уза башлангыч белемне ул атасыннан ала югары белемне казан университетында ирекле тыңлаучы буларак ала аның университетта укуының әһәмияте турында петербург университеты профессоры казан университетында алган гыйлеме к насыйрины исламга объектив карарлык югары дәрәҗәгә меңгерде ул бу яктан безнең русия мөселманнары арасында беренче кеше дип бәяләп уза к насыйриның хезмәтләре г баттал таймас г ибраһимов тарафыннан югары бәяләнә г ибраһимов елда язылган каюм бабаның йөз еллыгы һәм башлангычисемле мәкаләләрендә к насыйрины шәрекътан гаребкә көнбатышка аурупага юл яручы беренче сукмакны салучы бөек реформатор дип атый ул болай яза каюм бабаның хезмәте гыйлем дөньясы өчен яңа кануннар табып чыгаруда түгел бәлки бәйнәлмиләл гыйльми мәгълүматны татар халкына башлап бирүдә ул бездә европа гыйлемнәреннән беренче популяризатор иде бу китапның кырыгынчы бакчасына бүлегенә кергән фольклор әсәрләре шулар мәкаль кыска җыр сәламнамә мәдех чәй уңмаган килен һәм әбъят исемле бәетләр зиһен сынашмак исеме астында бирелгән табышмак мәсьәлә ике көтүче кәҗә бүре кәбестә өч сәүдәгәр бу хезмәте русча фольклор материалларына нигезләнеп языла аның беренче бүлегендә татар мифологиясенең һәм тылсымлы әкиятләрнең сюжетлары һәм персонажлары классификацияләнә шулай ук мифик затларның характеристикасы белән бергә әкиятләрдәге кеше образлары да сурәтләнә икенче һәм өченче бүлекләрендә татар халкының күп кенә ышанулары йолалары им томнары анализлана к насыйри беренче булып тәкъвим чыгара ике мәртәбә казан календаре дигәч аннан календарь дип кенә китә соңгы икесе мокаддимәдә календарь һәм горрәнамә мокаддимәдә календарь дип атала тәкъвим бары тик елларда гына чыкмый фәвакиһәл җөләсә фил әдәбият әсәре кебек үк тәкъвиме энциклопедик әсәр характерында була әлеге тәкъвимнәрнең барысында да диярлек татар халкының көндәлек тормышында чагылыш таба торган хәбәрләр бирелә эш гамәлләренә төрле һөнәрләргә өйрәтә торган язмалар басыла болар нигезендә алга таба татар теленең вакытлы матбугат һәм гамәли һөнәрчелек дигән стильләре формалаша гыйльме әшьяәшья шәй нең к әл харис фәйзи дигәч тә төште искә эшьясы әшьялар чәнчелсен инде әшьясыз да баш яши ш баб гыпльме әшья физика мн от шәй яки физика иске имлә юнанча табигать лат матди дөньяның төзелешен һәм үсешен билгеләүче тирән һәм гомуми канунчалыклар турында белем тармагын өйрәнүче фәнне белдерүче истилах физика гомуми мәгънәдә табигать турында фән табигать белеме өлеше бу фән матдәне материя һәм энергияне һәм шулай ук материяне хәрәкәткә китерүче табигатьнең тирән үзара тәэсир итешүен өйрәнә кайбер кануннар барлык материаль системалар өчен дә уртак булып тора мәсәлән энергия саклану кануны физиканы кайвакыт тирән фән дип атыйлар чөнки башка табигый фәннәр биология геология кимия һ б материаль системаларның физика кануннарына буйсынучы кайбер сыйныфларын гына өйрәнәләр мәсәлән химия атомнарны һәм алардан төзелгән матдәләрне өйрәнә ә матдәнең химик үзлекләре атом һәм молекулаларның физик үзлекләре белән билгеләнәләр физика риязият белән бик тыгыз бәйләнгән математика физикага физик кануннары төгәл китерүче ысул бирә физик назариялар теориялар һәрвакытта да диярлек математик аппарат ярдәмендә аңлатыла математик физика физиканың мөһим тармаклары булып тәҗрибәле физика эксперименталь һәм назари физика тора бу ике тармак үзара бик тыгыз бәйләнгән тәҗрибәле физика тәҗрибәләр ярдәмендә бар булган назарияларны өйрәнә һәм яңа ачышлар ясый теоретик физика бар булган тәҗриби мисалларны аңлата һәм алар буенча яңа нәтиҗәләр ясый классик механика ньютон механикасы ньютон законнарына һәм галилейның чагыштырмалылык теориясенә нигезләнгән механика төре инерциаль системалар булуы классик механикада мөһим урын алып тора классик механика өч бүлектән тора классик механика көндзлек тәҗрибәләрдә бик төгәл нәтиҗәләр бирә ләкин бик зур тизлекләр белән яктылык тизлегенә якын хәрәкәт итүче системалар өчен төгәлрәк нәтиҗәләрне релятивистик механика микроскопик системалар өчен квант механикасы ә ике тасвирламаны да үз өченә алган системаларны кырның квант теориясе бирә радиус вектор материаль ноктаның координаталар башлангычы дип аталучы дип билгеләнә пространствода алынган теләсә нинди ноктага карата торышын күрсәтә ул координаталар башлангычын кисәкчек белән тоташтыручы вектор гомуми очракта материал нокта хәрәкәт итә һәм ның ирекле башлангыч моменттан үткән вакыт аралыгы функциясе булып тора торышның вакыт үтү белән үзгәрү тизлеге болай күрсәтелә тизләнеш ягъни тизлекнең үзгәрү тизлеге тизләнеш векторы юнәлеш яки зурлык үзгәрүе нәтиҗәсендә үзгәрә вектор ускорения может меняться за счет изменения его направления величины или и того и другого бу закон ньютон тәҗрибәсе нәтиҗәсендә чыгарыла һәм түбәндәгечә укыла җисемнең көч тәсире нәтиҗәсендә алынган тизләнеше шул көчкә туры пропорцианаль ә җисемнең массасына кире пропорцианаль һәм тәсир итүче көч юнәлеше буенча юнәлгән ньютонның икенче законы кисәкчекнең массасын һәм тизлеген көч дип аталучы векторлы үлчәм белән бөйли әгәр җисемнең массасы ә җисемгә куелган көчләрнең векторлы суммасы ягъни бердәй тәэсир итүче көч булса ньютонның икенче законы түбәндәгечә языла зурлыгы импульс дип атала күп очракта җисемнең массасы вакыт үтү белән үзгәрми шуңа күрә ньютон законын гадирәк язып була монда өстә аңлатылган тизләнеш бөтен очракта да массаның вакыттан бәйсезлеге үтәлми мәсәлән ракета массасы ягулыкны куллануы буенчв кими мондый очракта ньютон законының тулы варианты кулланыла ньютонның икенче законы кисәкчекнең хәрәкәтен тасвирлау өчен җитәрлек булмаска мөмкин җисем катнашкан физик тәэсир итешүне күзәтеп өстәмә көчен тасвирларга кирәк мәсәлән ышкылу көче кисәкчекнең тизлеге функциясе буларак күрсәтелергә мөмкин монда ниндидер уңай даими зурлык җисемгә тәэсир итүче һәрбер көчнең бәйсез тигезләмәсен табып ньютон законына куйгач дифференциаль тигезләмә хәрәкәт тигезләмәсе табыла әгәр мисалны карауны дәвам иттерсәк ышкылу көче егнә бар дип алып тигезләмә түбәндәгечә була аны интеграллаштырабыз монда башлангыч тизлек бу тигезләмә җисемнең тилеге вакыт үтү белән нулгә кадәр төшкәнен күрсәтә соңгы тигезләмәне интеграллаштырып җисемнең радиус векторын вакыт функциясе итеп күрсәтеп була бөтендөнья тартылу көче һәм электромагнетизм өчен лоренц көче бик мөһим көчләр көчләрне табу өчен ньютонның өченче законын да кулланалар әгәр бер җисемгә икенче җисем көче белән тәэсир итсә икенче җисемдә аңа шул ук зурлыктагы реакция көче дип аталган көч белән тәэсир итә әгәр дә көче та хәрәкәт итүче кисәкчеккә куелган булса көч тарафыннан башкарылган эш көчнең һәм күчеш векторының скаляр тапкырчыгышы буларак күрсәтелә әгәр кисәкчекнең массасы даими ә кисәкчек тарафыннан башкарылган тулы эш кисәкчеккә куелган көчләрнең эше булса ньютонның икенче законы болай языла кая кинетик энергия материаль нокта өчен кинетик энергия кисәкчекне нуль тизлектән алып тизлегенә кадәр үстергән эш буларак билгеләнә каталаулы җисемнең кинетик энергиясе аны төзүче кисәкчекләрнең кинетик энергияләре суммасыннан гыйбарәт әгәр дә потенциаль энергия буларак билгеле булган дип язылучы скаляр функция булса һәм көч тигезләмәсен канәгатьләндерсә ул потенциаль көч дип атала әгәр кисәкчеккә тәэсир итүче барлык көчләр дә консерватив һәм тулы потенциаль энегия булса бу нәтиҗә механик энергия саклану буларак билгеле һәм ул консерватив көчләре тәэсир иткән йомык системада тулы механик энергия даими икәнен күрсәтә электродинамика физиканың электромагнит кырын һәм аның электр корылмасына ия булган җисемнәргә тәэсирен электромагнит тәэсир итешүе өйрәнүче бүлеге электродинамика үз эченә электр һәм магнит күренешләре бәйләнешен электромагнит нурланышын электр агымын алмаш һәм аның электромагнит кыры белән тәэсир итешүен ала һәрбер электр һәм магнит үзара тәэсир итешү электромагнит кыры аша бара шуңа күрә алар электродинамиканың өйрәнү өлкәсе булып торалар электродинамика термины астында күбрәк классик квант эффектларын үз эченә алмаган электродинамика карала электромагнит кырының һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсир итешүенең хәзерге квант теориясен аңлату өчен квант электродинамикасы термины кулланыла классик электродинамиканың төп эше электромагнит кырның сыйфатларын һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсир итешүен тасвирлаудан гыйбарәт бу тасвирлау электр корылмасы магнит кыры электр кыры электромагнит потенциалы кебек төп җисем һәм зурлыкларны аңлатудан башка максвелл тигезләмәләренә лоренц көче формулаларына барып тоташа шулай ук бу тасвирлау үз эченә энергия импульс саклау һәм күчерү һ б кебек мәсьәләләрне дә ала кайвакыт электродинамик эффект астында электростатикага каршы электромагнит кырының гомуми очрактагы тотышының статик очрактан аерылуын мәсәлән үзгәрүчән электр һәм магнит кырлары арасындагы динамик бәйләнеш аңлыйлар статик вакыт белән үзгәрмәүче яки өстә әйтелгән электродинамик эффектка игътибар итмәү мөмкин булырлык дәрәҗәдә акрын үзгәрүче электр кырны һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсирен физиканың аерым бүлеге электростатика өйрәнә электродинамиканың тагын бер аерым очрагы булып даими токларны һәм даими магнит кырларын кырлар вакыт үтү белән үзгәрми яки алар игътибарга алмаслык итеп акрын үзгәрәләр өйрәнүче магнитостатика тора электродинамика физик оптиканың радиодулкыннарның физик таралуының нигезендә тора ул шулай ук бөтен физиканы диярлек үтә чөнки физиканың бөтен бүлекләрендә дә электр кырлары һәм корылмалары белән эш итәргә туры килә дип әйтеп була электродинамика техникада бик зур әһәмияткә ия һәм ул радиотехника электротехника элемтә һәм радионың төрле тармакларының нигезендә ята гасыр урталарында иң төгәл физик теорияләрнең берсе квант электродинамикасы барлыкка килә кәрәзле телефон белән бутамагыз кесә телефоны мобиль элемтә өчен кулланылган телефон иң киң таралган мобиль элемтә форматы чит ил киноларында гына күргән кесә телефоннары беренче тапкыр елда кулланыла башлады нәкъ шул елда сатуга мо телефоннары чыкты х ут диодлы дисплей белән җиһазландырылган һәм төзелеш кирпече зурлыгында булган әлеге аппарат аша беренче булып елның октябрендә акшта беренче коммерция кәрәзле элемтә челтәрен сафка бастырган компаниясе президенты б барнет шалтыраткан телефон ярдәмендә сәгать буе сөйләшергә мөмкин булган ә көтү режимында эшләү вакыты сигез сәгатькә җиткән челтәрдән файдаланган өчен абонент түләве аена долларга төшкән ә бер минутлык шалтырату өчен сөйләшүләр аеруча күп булган вакытта цент һәм калган сәгатьләрдә цент түләргә туры килгән әмма бу аппаратны сатуга йогынты ясамаган ә кесә телефоннарын будильнигы кинокамерасы фотоаппараты тапшыргычлары диктофоны плейердан тыш миникомпьютеры булган смартфоннар алыштыра аларда кино карарга текст белән эшләргә интернетка чыгарга мөмкин соңгы берничә ел эчендә кәрәзле телефон элемтәсе киң үсеш алды телефоннарны сайлап алу мөмкинлеге зур булу телекоммуникация хезмәте күрсәтүнең сыйфаты яхшыру бәясе бар кешеләр өчен дә мөмкин булуы шуңа китерде дөньяда миллиардтан артык кеше кәрәзле телефон куллана кәрәзле телефоннарның хәзер түбәндәге төрләре бар модельләр буенча иң популяры аннан соң бара кәрәзле телефоннар ярдәмендә сөйләшергә җибәрергә музыка тыңларга уен уйнарга интернетка чыгарга камерага фотога төшерергә сөйләшүне яздырырга мөмкин ягъни хәзерге кәрәзле телефоннар бик күп төрле операция башкара алар бер ике өч симкалы булырга мөмкин дөньяда мобиль элемтә абонентлары бер миллиард тирәсе санала елда миллион кесә телефоны сатылган кайбер илләрдә халыкның проценты телефонсыз торалмый елда дөньяда миллиард аппарат сатылган шулардан миллионы һәм брендларыныкы бүген дөньяда өч миллиардка якын кешенең телефоны бар шул ук вакытта елына миллион телефон чүплеккә ташлана кореялеләр һәр унбер ай саен телефоннарын яңарталар радиотехник һәм радиоэлектрон приборлар ярдәмендә кешелек күзгә күренмәс электромагнитик пәрәвез барлыкка китерде югары һәм үтә югары көчәнешле электр үткәргечләре күп сандагы радио телетапшырулар станцияләре космик ретрансляторлар боларның барысы да электромагнитик нурларның табигый тәэсиренә йогынты ясый электр һәм магнит кырлары бөтен бер күренеш электромагнитик кыр ул электромагнитик кыр материянең корылмалы кисәкчекләре арасында үзара тәэсирне булдыртып торуның үзенә бер формасы тышкы электромагнитик тәэсирләр кеше организмына һәрвакыт йогынты ясый электромагнитик кырның кеше сәламәтлегенә тәэсирен өйрәнү безнең илдә узган гасырның нчы елларында башланды база станцияләре бс мобиль радиотелефоннар кәрәзле телефоннар элемтәсенең төп элементлары булып тора ә болар ультра югары диапазонлы электромагнитик нурланыш чыганагын тәшкил итә зоналарга яки кәрәзләргә бүленү гадәттә км кәрәзле телефон эшләвенең төп принцибы кулланучы трубкасындагы сигнал локаль база станция ләре тарафыннан тотыла һәм эзлекле рәвештә башка база станцияләренә җибәрелгәндә акрынлап адресланган абонент кәрәзенә якынлаша кәрәзле элемтә эшләгәндә кәрәзле телефон һәм база станциясе электромагнитик кыр тудыра термодинамика грек җылылык көч физиканың җылылыкның һәм башка төр энергиянең мөнәсәбәтләрен һәм әверелешләрен өйрәнүче бүлеге аерым дисциплинага җылылык йоту яки бүлеп чыгару белән бара торган физик химик әверелешләрне өйрәнүче химик термодинамика аерыла теоретик физикада җылылык процессларының феноменологиясен өйрәнүче феноменологик термодинамика белән бергә термодинамиканы механик нигезләү өчен барлыкка китерелгән һәм статистик физиканың беренче бүлекләреннән булган статистик термодинамиканы аерып йөртәләр классик термодинамика түбәндәге бүлекләрдән тора тагын хәзерге термодинамика түбәндәге юнәлешләрне эченә ала термодинамика эчке энергияне механик эшкә үзгәртүче эмпирик фән буларак барлыкка килә ләкин үзенең үсеше дәвамында термодинамика температура термины булган физиканың бөтен бүлекләренә дә үтеп керә һәм теоретик яктан күп кенә күренешләрне алдан сурәтләргә мөмкинлек бирә термодинамика тәҗрибә нәтиҗәләре нигезендә язылган һәм шуңа күрә постулат буларак кабул ителергә мөмкин булган өч законга башлангычларга нигезләнә ул термодинамик процесслар өчен энергия саклану законын тасвирлый гади формада түбәндәгечә язып була системаның эчке энергиясенең тулы дифференциалы һәм системага күчерелгән җылылыкның элементар күләме һәм система башкарган элементар эш һәм гади мәгънәдәге дифференциал дип санарга ярамый чөнки бу зурлыклар системаның торышын үзгәрткән процессның төренә бәйлеләр термодинамиканың икенче законы икенче төрдәге мәңгелек двигатель ясау мәмкинлеген юкка чыгара бу законның эквивалент берничә формулировкасы бар нернст теоремасы температураның абсолют нулендә теләсә нинди системаның энтропиясен нульгә тигез дип алып була һәрбер йомык термодинамик система өчен теркәлгән тышкы шартларда вакыт үтү белән килеп җитәчәк термодинамик тигезләнеш халәте бар гиббс парадоксы термодинамик тигезләнеш майкл фарадей елның сентябре елның августы инглиз физигы һәм химигы электромагнит кыр тәгълиматына нигез салучы майкл лондонда тимерче гаиләсендә туа гаиләсенең ярлы булуы аркасында майкл урта мәктәпне дә тәмамлый алмыйча яшендә китап төпләүче булып эшкә керә һәм анда ун ел буена эшли бер үк вакытта ул физика һәм химия буенча үзенә кызыклы булган барлык китапларны укып чыга китапларда тасвирланган тәҗрибәләрне үз лабораториясендә кабатлый соңрак фарадей күренекле физик гэмфри дэви белән таныша һәм аның ярдәме белән европага сәяхәт кыла сәяхәт вакытында ул а ампер м шеврель ж л гей люссак кебек физиклар белән күрешеп таныша статистик физика физиканың ихтималлык теориясе ысуллары белән тигезләнеш яисә тигезләнештә булмаган халәттәге элементар кисәкчекләр системаларының торышын өйрәнүче бүлеге статистик физиканы тигезләнешле һәм тигезләнешсез физик кинетика бүлекләргә бүләләр гадәттә мондый системаларны тикшергәндә һәрбер конкрет кисәкчекнең үз үзен тотышы игътибарга лаек статистик физика системаның кисәкчекләренең хәрәкәтеннән тулаем системаның уртачаланган эволюциясе төзелгәнен тасвирлый статистик физика күп реаль системаларның идеаль газларның реаль газларның квант газларның гади конденсацияләнгән тирәлекләрнең мәсәлән идеаль кристаллларның спин чылбырларының термодинамика нәтиҗәләрен бирә аерым очракта ул термодинамикада кулланылган термодинамик энтропия термодинамик эш эчке энергия тигезләмәләрен бирә һәм энтропиянең кимемәү законын аңлата тигезләнешсез статистик механика һәм физик кинетикасистеманың ничек билгеле тигезләнеш хәленә кергәнен өйрәнә статистик физиканың ысуллары атом һәм молекулаларга гына түгел ә башка системаларга карата да кулланылырга мөмкин статистик физиканың ярашлы бүлекчәсен катлаулы системалар физикасы дип атарга мөмкин релятивистик механика физиканың яктылык тизлеге белән чагыштырырлык зур тизлектә хәрәкәт итүче җисем һәм кисәкчекләрнең хәрәкәт законнарын өйрәнүче бүлеге яктылык тизлегеннән җитәрлек дәрәҗәдә кечкенә тизлекләрдә классик механикага күчә релятивистик механика классик механикадан аермалы буларак фәза координаталары һәм вакыт бәйсез булып торган вакыт абсолют ягъни бөтен исәп системаларында да бертөрле галилей үзгәртмәләре тәэсир иткән вакыйгалар физик өч үлчәмле фәза һәм вакытны берләштергән дүрт үлчәмле фәзада минковский фәзасы барган һәм лоренц үзгәртмәләре йогынтысы эшләгән теория димәк классик механикадан аермалы буларак вакыйгаларның хәзергелеге исәп системаларын сайлаудан тора релятивистик механиканың төп законнары ньютонның икенче законының релятивистик гомумиләштерүе һәм энегия импульс саклануының релятивистик законы лоренц үзгәртмәләрендә фәза вакыт координаталарының буталуы нәтиҗәсе тоташ тирәлекләр механикасы механиканың газсыман сыек һәм каты деформацияләнүчән җисемнәрнең хәрәкәтен өйрәнүче бүлеге тоташ тирәлекләр механикасында теоретик механикада үсеш алган ысуллар нигезендә бирелгән урынны пространствоны тулаем эзлексез тутыручы материаль җисемнәрнең аларның молекуляр төзелешенә әһәмият бирмичә хәрәкәте өйрәнелә шуның белән бергә тыгызлык тизлек кебек җисемнәрнең характеристикалары эзлексез дип санала чөнки тоташ тирәлекләр механикасында кулланылган үлчәмнәр молекула үлчәмнәреннән җитәрлек зур җисемнең бирелгән үзлекләрен өйрәнү өчен кирәк булган минималь күләм билгеләнгән күләм рус представительный объм яки физик кечкенә күләм дип атала бу гадиләштерү аппаратның эзлексез функцияләре өчен яхшы эшкәртелгән иң югары математиканы тоташ тирәлекләр механикасында кулланырга мөмкинлек бирә эзлексезлек фаразыннан гипотезасыннан башка урын һәм вакыт турында да фараз кабул ителә бөтен процесслар нокталар арасындагы ераклык билгеләнгән пространствода карала һәм алар вакыт белән үзгәрәләр тоташ тирәлекләрнең классик механикасында вакыт бөтен күзәтүчеләр өчен бертөрле ага ә релятивистикта урын һәм вакыт бергә урын вакытка берләшәләр су һава кебек гади материаль җисемнәрдән башка тоташ тирәлекләр механикасында аерым тирәлекләр дә карала кыр тирәлеге электромагнит кыр нурланыш кыры гравитация кыры һ б тоташ тирәлекләр механикасы механик мисалларны математик мисалларга ягъни математик операөияләр ярдәмендә ниндидер сан яки функция табу мисалларына чыгару ысулларын карыйлар шул ук вакытта фән деформацияләнүче җисемнәр өчен гомуми үзлекәр һәм законнар табу ысулларын тикшерә тоташ тирәлекләр механикасы тәэсире астында математиканың комплекслы анализ интеграль тигезләмәләр һәм аерым чыгарылмаларда дифференциаль тигезләмә өчен кырый мисал лар рус краевые задачи кебек өлешләре үсеш ала тоташ тирәлекләр механикасы түбәндәгеләргә бүленә бу бүлекләрнең һәрберсе таррак бүлекләргә бүленә мәсәлән каты җисемнәр механикасы сыгылмалылык теориясенә пластиклык теориясенә ярылу теориясенә һ б бүленә электр корылмасыяки электр коргысы электр корылмасы вакыт үтү белән саклана һәм квантлана элементар электр корылмасына кабатлы үзгәрә коргының саклану кануны физиканың төп законнарыннан берсе электр корылмасы зурлыгы яки электр коргысы уңай һәм тискәре тамгага ия булырга мөмкин коргы йөртүчеләрнең һәм корылган кисәкчекләрнең микъдари характеристикасы электр корылмасының билгеле йөртүчеләре булып электр корылган элементар кисәкчекләр электрон бер тискәре элементар электр корылмасы протон бер уңай элементар корылма һәм башка азрак таралган кисәкчекләр электрон корылмасы кл тулаем алганда табигатьтә уңай һәм тискәре корылмалар саны бер үк атом һәм молекулаларның корылмалар суммасы нульгә тигез ә уңай һәм тискәре ионнарның коргылары каты җисемнәрнең кристаллик рәшәткәләре бүлекләрендә үзара компенсацияләнгән галимов д г даутов г ю тимеркәев б а электростатика физиканың электр корылмаларын өйрәнүче бүлеге бертамгалы корылган җисемнәр арасында электростатик этелү ә каршы тамгалы җисемнәрдә электростатик тартылу барлыкка килә электр корылмаларын билгеләүче прибор электроскоп нигезендә бертамгалы корылган җисемнәр арасындагы электростатик этелү күренеше тора электростатика нигезендә кулон законы ята бу закон нокта электр корылмалары арасындагы тәэсир итешүне тикшерә электростатикага нигез булып кулон эшләре тора аңа кадәр ел элек зуррак төгәллек белән кавендиш шул ук нәтиҗәгә ирешсә дә кавендиш эше нәтиҗәләре гаилә архивында сакланган һәм елдан соң гына бастырып чыгарылган соңгы булып табылган электр тәэсирләшүләре законы гринга гаусска һәм пуассонга математик яктан гади теория төзергә мөмкинлек бирә грин һәм гаусс тарафыннан төзелгән потенциаллар теориясе электростатиканың мөһим өлешен алып тора электростатикадан бик күп тәҗрибәле тикшерүләрне рис үткәрә гасырның утызынчы елларында үткәрелгән фарадей тәҗрибәләре электр корылмалары тәгълиматының мөһим өйрәнүләрендә тамырдан үзгәреш китереп чыгара бу тәҗрибәләр элек электрлыкка пассив кагылган дип саналучылар ягъни изоляцияләүче матдәләр фарадей кушкан атама буенча диэлектриклар электр процессларында аерым алганда үткәргечләрнең электрлашуында билгеләүче урынны алып торганын күрсәтә алар конденсаторның ике өслеге арасындагы изоляцияләүче матдәнең конденсаторның электр сыешлыгы зурлыгында мөһим урын алып торганны ачыклыйлар конденсаторның өслекләре арасындагы һаваны сыек яки каты изолятор белән алыштыру һаваны калдырып өслекләр арсындагы ераклыкны муафыйк киметүгә тиң һава катламын башка сыек яки каты диэлектрикка алмаштыру конденсаторның электр сыешлыгын тапкыр арттыра фарадей бу к зурлыгын бирелгән диэлектрикның индуктив мөмкинлеге дип атый хәзер к зурлыгын изоляцияләүче матдәнең диэлектрик үткәрүчәнлеге дип атыйлар электр сыешлыгының шундый ук үзгәрүе җисемне һавадан үзгә изоляцияләүче тирәлеккә күчергәндә һәрбер аерым үткәрүче җисемдә дә була ләкин җисемне электр сыешлыгының үзгәрүе андагы бирелгән электр потенциалында җисемдәге корылма зурлыгының да үзгәрүенә китерә һәм киресенчә бирелгән корылмада потенциалның үзгәрхенә шул ук вакытта ул җисемнең электр энергиясен дә үзгәртә димәк изоляцияләүче тирәлекнең аңа электрлашучы җисемнәр урнаштырылган булса яки үзе белән конденсатор өслекләрен аерып торса әһәмияте бик зур изоляцияләүче матдә җисем өслегендә электр корылмасын тотып кына калмый ә аның электр халәтенә йогынты ясый фарадей тәҗрибәләре аны шундый нәтиҗәгә китерә кулон гипотезасы буенча җисменәр арасындагы элекр тәэсирләшүләр ераклыкта баручы тәэсирләшү кебек каралган ераклыктагы ике ноктада урнашкан ике һәм электр корылмасы үзләрен тоташтыручы туры сызык буенча бер берсенә түбәндәге формулада күрсәтелгән көч белән тартылалар яки этеләләр ә һәм зурлыкларын үлчи торган берәмлекләргә генә бәйле булган кәфисинт дип каралган һәм корылмалары арасындагы тирәлекнең зурлыгына бернинди әһәмияте юк дип уйлаганнар оптика бор грек күренү яки карау физиканың яктылык тотышын үзлекләрен сәбәпләрен һәм табигатен өйрәнүче аның белән бәйле күренешләрне тасвирлаучы бүлеге яктылык термины астында күзгә күренүче яктылыкны гына түгел ә аңа янәшә булган спектрның киң электромагнит нурланышын да аңлыйлар электромагнит спектрны радиодулкыннарга инфракызыл күренүче ультрашәмәхә рентген һәм гамма нурланышка бүлеп йөртәләр дулкын һәм квант закончалыклары электромагнит нурланышның бөтен спектрына да уртак дулкын озынлыгы буенча беренче планга төрле күренешләр төрле тикшерү ысуллары һәм төрле практик куллану төрләре чыга шуңа күрә оптикага күренүче яктылыкны гына өйрәнүче башкалардан күренеп торучы чик белән аерылган йомык фәнгә караган кебек карарга ярамый үзгә өлкәләрдә табылган закончалыклар һәм нәтиҗәләр спетрныд күренүче өлешендә кирәк булырга мөмкин яки киресенчә шуңа охшаш күренешләр рентген нурланышы һәм радиодулкыннар таралганда микродулкынлы мичләрдә һ б күзәтелә оптиканы электромагнетизмның өлеше дип тә карарга мөмкин кайсыбер оптик күренешәр яктылыкның квант табигатенә бәйле һәм бу оптиканың кайбер өлкәләрен квант механикасы белән бәйли чынлыкта оптик күренешләрнең бик зур өлешен максвелл тигезләмләрендә тасвирланган электромагнит тирбәнү дип карарга мөмкин оптика фәне электротехника физика психология медицина бигрәк тә офтальмология кебек фәннәрнең өлеше булып тора бу өлкәләрдә һәм башка фәнара өлкәдә кулланма оптиканың әһәмияте зур оптика төгәл механика белән берлектә оптик механик сәнәгатьнең нигезе булып тора квант оптикаы барлыкка килгәнче оптика классик электромагнетизмга нигезләнгән була классик оптика икегә бүленә геометрик оптика һәм физик оптика төп мәкалә геометрик оптика геометрик оптика яки нур оптикасы яктылык таралышын нур термины белән тасвирлый описывает распространение света термином луч гюйгенсның ньютонның фундаменталь хезмәтләре тәэсирендә язылган һәм соңрак оптикага кергән яктылыкның дулкын тәгълиматы хезмәте замандашларына бик зур йогынты ясый чыннан да гукның төсләр теориясе тарафдары булып ул ньютон хезмәтләреннән соң аларның тәҗрибәле ягы белән сокланып ләкин аның теоретик аңлатмасын якламыйча шундый нәтиҗәгә килә физик механизм ярдәмендә төсләрнең күплеген аңлату авр булганга төскә керү күренеше әле бик серле булып кала шуңа күрә үзенең хезмәтләрендә ул бу сорауны күтәрми үзенең кечкенә гыйлми әсәрендә ул беренче яктылыкның турысызыклы таралышын карый икенче өлешендә кайтарылу өченчесендә яктылык сынуын дүртенчесендә атмосфера рефракциясен бишенчесендә икеләтә нур сынуын алтынчысында линза формаларын яктылыкның турысызыклы таралышын канәгатләндерерлек дәрәҗәдә булмаган аңлатуны гюйгенс өлешчә кайтару сыну һәм тулы эчке кайтарылу бу күренешләрне дөрес булмаган аңлату ньютонны теориясен катлауландыруга мәҗбүр иткән механизмы белән яхшы аңлата гюйгенсның бу аңлатмалары әле дә бөтен дәреслекләрдә кулланалар геометрик оптика нурларның оптик система аша үтүенең кагыйдәләрен тасвирлый бу абстракт төшенчәне һәм аның белән бәйле кагыйдәләрне кабул итеп без оптика мәсәләсен сизелерлек гадиләштерәбез ләкин әле дифракция поляризация кебек күп кенә оптик эффектларны аңлатып булмый геометрик оптикада чираттагы гадиләштерү параксиаль якынайту яки почмаклар якынайтуы нурның математик үз үзен тотышы сызыкчага әйләнә һәм оптик өлешләрне гади матрицалар итеп күз алдына китерергә мөмкилек бирә гаусс оптикасы ысулларын куллану оптик системаларның беренче дәрәҗә үзлекләрен табарга мөмкилек бирә яктылыкның гаусс таралышы нурларның үз үзләрен тотышының төгәлрәк ысулын тасвирлаучы параксиаль оптиканың киңәюе параксиаль якынайтуны һәм дифракция күренешен кулланып әлеге ысуллар җыелмасы ераклык белән нурлар бөйләменең киңәешен һәм яктылык табы җыелган нурлар бәйләменең минималь зурлыгын тасвирларга мөмкинлек бирә шулай итеп геометрик һәм физик оптика арасында икеара ысул булып тора төп мәкалә физик оптика физик оптика яки дулкын оптикасы гюйгенс принцибына нигезләнә һәм дулкынның амлитудасы белән фазасын да кертеп оптик системалар аша катлаулы импульс фронтларының таралышын моделләштерә оптиканың бу бүлеге дифракцияне интерферецияне поляризация эффектларын абберацияне һәм башка катлаулы эффектларның табигатен аңлата оптиканың бу бүлегендә яктылыкның тулы электромагнит таралыш моделе түгел ә шулай ук якынайтулар кулланыла ләкин гади очракларда төгәл теория буенча тулы исәпләп чыгару мөмкин була ә исәп куәтләре артканда катлаурырак очракларда да хәзерге оптика нче йөздә популярлашкан оптик фәннең һәм хезмәтләрнең киң өлкәләрен алып тора бу өлкәләр яктылыкның электромагнит һәм квант үзлекләренә кагылалар ләкин дөреслектә башка өлкәләрне дә алалар төп мәкалә күз белән үзләштерү физиологик оптика яктылыкны күз белән тоем турындагы фән ул биофизика биохимия һәм күз тоемы психологиясе белешмәләрен брләштерә парагвай исп гуар рәсми атамасы парагвай республикасы исп гуар көньяк америкада урнашкан диңгезгә чыгышы булмаган дәүләт парагвай сүзе гуарани телендә җирле парана елгасының атамасыннан килеп чыккан республика дәүләтнең һәм хөкүмәт башлыгы халык тарафыннан биш елга сайланып куелган президент елдан башлап парагвайның президенты сайлаучы тавышларының ын җыйган фернандо луго парламент халык тарафыннан биш елга сайланучы сенатордан һәм депутаттан торучы ике палаталы конгресс парагвай җөмһүрияте көньяк американың үзәк өлешендә урнашкан һәм океанга чыгышы юк көньякта һәм көньяк көнбатышта аргентина төньякта һәм төньяк көнбатышта боливия көнчыгышта һәм төньяк көнчыгышта бразилия белән чиктәш ил парагвай елгасы белән ике тигез булмаган кисәккә бүленгән елганың көнбатышында илнең ын биләп торучы чүлле гран чако өлкәсе урнашкан халыкның төп өлеше яшәгән көнчыгышта уңдырышлы далалар һәм субтропик урманнар урнашкан электр энергиясе тышка чыгарыла үз үзен бодай һәм башка ризык төрләре белән тәэмин итә мамык һәм май культуралары аеруча җитештерелә парагвайның икътисады авыл хуҗалыгына һәм бразилия белән аргентиина базарларына нык бәйле ягулык җитештерелми банк һәм финанс секторлары үсеш алмаган икътисад тотрыксыз һәм чит ил инвестицияләре аз төп экспорт товарлары мамык ит үсемлек мае электроэнергия агач күн халыкның еллык артуы уртача гомер озынлыгы ел укый яза белү ел бәяләмәсе халыкның артыгы метислар испаннар белән индеецларның кушылмасы чиста канлы индеецлар ак халык илдә халыкара аралашуда гуарани теле киң кулланыла халыкның ы бары тик гуаранида аралаша яртысы испанча һәм гуаранича белә ы бары тик испан телен белә һәм немецча японча яки корейча сөйләшә дулкыннар интерференциясе бер урында кара каршы дулкыннарның көчәюе икенче урында кимүе белән барган дулкыннарның кушылуы интерференция нәтиҗәсе кушылучы дулкыннарның фазалар аермасына бәйле тирбәнүләр бер юнәлештә барган яки когерент һәм бертөрле ешлыкта булган дулкыннар гына интерференцияләнергә мөмкин стаөионар интерференцион сурәтне ике когерент дулкын гына бирә ала мәсәлән ике когерент нокталы чыганактан таралучы су өслегендәге ике сферик дулкын интерференция вакытында кушылма дулкын хасил итәләр кушылма дулкынның фронты булып сфера тора интерференция вакытында дулкыннарның энергияләре кушылмый дулкын интерференциясе төрле янәшә урнашкан кисәкчекләр арасында энергиянең бүленүенә китерә бу энергия саклыну законына каршы чыкмый чөнки уртача зур ераклык өчен дулкыннаның кушылма энергиясе интерференөияләүче дулкыннарның энегияләре суммасына тигез когерент булмаган дулкыннарның бер берсе өстенә өелгәндә кушылма дулкынның амплитуда квадратының уртача зурлыгы өелүче дулкыннарның амплитуда квадратларының суммасына тигез тирәлекнең теләсә нинди ноктасындагы тирбәнүләр кушылмасының энергиясе аның аерымлыкта бөтен когерент булмаган дулкыннары белән шартланучы тирбәнүләре энергиясе суммасына тигез әгәр дә нинди дә булса бертөрле һәм изотроп тирәлектә ике нокталы чыганак сферик дулкын чыгарсалар ирекле м ноктасында суперпозиция принцибы белән дулкыннарның кушылуы булырга мөмкин ике яки күбрәк дулкын килгән тирәлекнең һәрбер ноктасы һәрбер дулкын аерым китергән тирбәнүдә катнаша дулкыннар бер берсе белән тәэсирләшмиләр һәм аерым таралалар и чыганаклары тарафыннан барлыкка килүче ике бервакыт таралучы синусоидаль сферик һәм дулкыннары суперпозиция принцибы нигезендә формуласы белән язылучы тирбәнү барлыкка китерәләр сферик дулкын формуласы буенча кая дулкыннарның кушылмасында амплитуда һәм фазасы түбәндәге формула белн билгеләнәләр бразилия рәсми атамасы бразилия федератив республикасы порт көньяк америкада урнашкан дәүләтләр арасында өслек мәйданы һәм халык саны буенча беренче урында торучы дәүләт кыйтганың көнчыгыш һәм үзәк өлешләрен алып тора башкаласы бразилиа шәһәре француз гвианасы суринам гайана венесуэла колумбия перу боливия парагвай аргентина һәм уругвай белән чиктәш коры җирдәге чикләренең озынлыгы якынча мең км көнчыгыштан берничә утравы иң мөһиме фернанду ди норонья бразилиянеке булган атлантик океан белән юыла яр сызыгы озынлыгы мең км бразилия территориясендә кешенең пәйда булуы неолит дәверенә туры килә гасыргача бразилиядә берничә эре индей кабилә яшәгән алар күчмә хәят алып барганнар тупи гуарани кабиләсе генә утрак яшәгән индей кабиләләре аучылык балыкчылык белән беррәттә игенчелек белән шөгыльләнгән елның апрельдә португалия диңгезчесе педру кабрал бразилия ярларына барып җитә һәм кәшеф иткән җирне португалия биләмәсе итеп игълан итә бразилия латин америкасының иң зур дәүләте континентның яртысын диярлек биләп тора башкаласы бразилиа территориясе коры җир өслегенең ын тәшкил итә км бразилия зурлык буенча дәүләтләр арасында бишенче урында тора россия канада кытай һәм америка кушма штатларыннан соң илнең төньгында амазония үзәнлеге урнашкан төньякта ул гвиана яссы таулыгының төньяк өлешенең калкулыклы тигезлегенә күчә калган территория исә тулысынча диярлек бразилия яссы таулыгында урнашкан бразилиянең иң югары ноктасы неблин тау түбәсе м дәүләт башында халык тарафыннан елга сайланучы президент тора югары закон чыгаручы орган булып ике палаталы федераль сенат урын һәм депутатлар палатасы урын милли кәнгрис тора югары мәхкәмә хакимияте бразилия конституциясенең дөрес шәрехләнүе һәм кулланылуы өчен җавап бирүче югары федераль суд тарафыннан чынлыкка ашырыла бразилия милли гимны текстын жоаким осориу дуке эстрада көен франсиску мануэл да силва язган халык саны млн елның июль бәяләмәсе дөньяда нчы урын еллык арту фертильлек бер хатын кызга тудыру уртача гомер озынлыгы ирләрдә ел хатын кызларда ел телләр португалча рәсми һәм иң таралган шулай ук испанча немецча итальянча японча инглизчә һәм индеец телләре диннәр католицизм номиналь рәвештә протестантизм спиритуалим банту вуду башкалар атеистлар елгы исәп буенча укый яза белү елгы бәяләмә бразилия куәтле аграр җи тештерүгә ия продукцияне күпләп читкә сатучы ил һәм терлекчелек продук цияләре белән бергә экспорт күләме миллиард доллардан арта тимер рудасына бай россия кебек үк бразилия дә күпләп чимал сатуны арттырырга сәләтле чили исп рәсми атама чили җөмһүрияте исп көньяк американың көнбатышында урнашкан дәүләт тын океаны һәм анд таулары арасында бер тасма булып күренә көнбатышта тын океан белән юыла көнчыгышта аргентина төньякта перу белән төньяк көнчыгышта боливия белән чиктәш чили төньяктан көньякка тын океан яр буе буйлап километрга сузылган территориясенең шактый өлешен анд таулары биеклеге метргача төньякны атакама чүле алып тора көньякта патагония тигезлеге урнашкан чили хөдүде составына ярга якын берничә утрау утлы җир утраыының көнбатыш өлеше һәм тын океандагы кайбер утраулар пасха утравы һ б керә реьлефында буйлы анык күренә көнчыгышта андның баш кордильера таулары көнбатышта яр буе кордильера тезмәсе һәм тау арасындагы иңкүлегендә буй үзәне бар чилида янартаулар күп җир тетрәүләр еш була чили территориясендә бакыр табгый силитрә молибден саф күкерт тимер рудасы марганис кургашын алтын көмеш ташкүмер тутыя барит карамай газ чыганаклар бар төньякта тропик чүл климаты еллык явым мм дан ким субтропик урта чилинең төньякта климат коры еллык явым мм үзәктә урта диңгез климаты кышын яңгыр ява сантягода елга мм көньякта дымлы субтропик климат еллык явым мм көньяк чилидә уртача океан климаты явым күп ява елга мм тауларда бозлыклар бар уртача айлык температура төньякта дан июльдә гача гыйнварда үзәктә көньякта елгаларның һәммәсе диярлек бик кыска һәм тын океан бассейнына карый төньяк чилидә лоа елгасыннан башка даими су агымнар юк көньякта исә елгалар ел дәвамында күп сулы төньяк чилидә туфрак һәм үсемлекләр япмасы яхшы үсмәгән урта чилинең төньягы ярымчүл үзәктә аксыл кодгырт һәм коңгырт туфракларда ксерофил куаклыклар үсә анд тауларының урта битләүләре урманнары белән капланган аннан югарырак тау далалары урта чилинең көньягында көрән урман һәм сазлыланган туфракларда калын урманнар анд тауларында каракаен ылыслы урманнар һәм альп болыннары бар көньякта субантарктик катнаш урманнары кырый көньякта сазлыланган болыннар һәм торфлы җирләр очрый төньякта агуарачай төлкесе пума сөйрәлүчеләр көньякта пуду һәм уэмул боланнары кама магеллан төлкесе һ б яшиләр чилидә вильяррика бернардо о һиггинс алберто агостини лос парагуас перес росалес һ б милли парклар һәм тыюлыклар бар төп мәкалә чили тарихы чили өлкәгә ә алар провинциягә һәм җәмгыяткә бүленәләр чили латыйн америкасында икътисади яктан чагыштырмача үскән дәүләтләрдән берсе тэпта авыл хуҗалыгының өлеше сәнәгать өлеше хемәәт күрсәтүнең өлеше тәшкил итә чили дөньяда иң зур бакыр эксопртчысы шулай ук табгый силитрә молибден карамай тимер мәгъдәне алтын көмеш табигый газ ташкүмер казып алына сәнәгатьнең азык төлек һәм җиңел сәнәгать тармагы үскән авыл хуҗалыгының төп тармагы игенчелек бодай арпа мәккәй бәрәңге бөртекле кузаклылар игелә бакчачылык алма цитрус мәйвалар шәфталу һәм йөземчелек үсеш алган шикәр чөгендере җитен тәмәке зәйтүн җитештерелә терлекчелектә мэт сарык кәҗә дуңгыз елкы асрала эре шәһәрләр янында сөт терлекчелеге үсеш алган диңгездән балык һәм диңгез җанварлары тотыла урманнарда агач әзерләнелә эчке йөк ташуларда автомобил транспорты алдынгы урында автомобил юллары озынлыгы як мең км тимер юллар озынлыгы мең км тышкы сәүдә әйләнешенең төп өлеше диңгез транспорты өлешенә тия мөһим диңгез портлары уаско вальпараисо токопиля сантягода халыкара аэропорт бар чили читкә бакыр балык һәм диңгез продуктларны авыл хуҗалыгы продуктларны силитрә кәгазь йод чыгара читтән карамай химия әйберләре электрон һәм машина җиһазлары алына төп сәүдә партнрлары акча берәмлеге чили песосы чили җөмһүрият гамәлдәге конституция елда кабул ителгән һәм елдан көчкә кергән дәүләт башлыгы президент ул гомуми турыдан туры яшерен тавыш бирү юлы белән елга сайлана канун чыгаручы хакимиятне сенат һәм депутатлар пулатыннан гыйбарәт милли кәнгрис башкарма хакимиятне президент гамәлгә ашыра президент хөкүмәт башында да тора чили милли гимнының хәзерге заманда кулланыла торган текстын җирле шагыйрь эусебио лильо елда язган ә көен испан көйязары рамон карнисер елда ук иҗат иткән булган бу чилиның икенче дәүләт һәм милли гимны беренчесенең сүзләре дә көе дә елда испаниядән бәйсезлек алган вакытта барлыкка килгән аның тексты элеккеге колонизаторларга каршы рухта булган гимнның рәсми башкарыла торган тексты аргентина исп рәсми атама аргентина җөмһүрияте исп мәйданы буенча көньяк америкада бразилиядән соң икенче урында торган дәүләт башкаласы буйныс айрыс шәһәре бразилия парагвай боливия чили һәм уругвай белән чиктәш мәйдан км шуннан тыш аргентина фолкленд утрауларына көньяк георгия һәм көньяк сандвич утрауларына һәм антарктиданың өлешенә км дәгъва итә аргентинаның көнчыгышы тигезлекләрдән ә көнбатышы таулардңан гыйбарәт дәүләтнең бөтен төньяк көнчыгышны ла плата түбәнлеге көньяк көнчыгышны патагония яссытаулыгы биләп тора көнбатыштагы тау битләүләре биегәя барып анд тауларына тоташып китә көньяк американың иң биек ноктасы аконкагуа м да аргентина территориясендә файдалы казылмалар нефть газ тимер полиметаллар уран бакыр кургаш вольфрам һ б рудалар тигезле өлешенең климаты тропик һәм субтропик көньякта уртача иң эссе айның гыйнвар уртача температурасы төньякта көньякта июльнең уртача температурасы төньякта һәм көньякта с тауларда климат уртача суык явым төшемнәр саны патагониядә мм төньяк көнчыгышта мм андның көнчышы тау битләүләрендә ммгача төп елгалар парана парагвай уругвай рио саладо рио колорадо чубут рио негро аргентина күлләренең күпчелеге бозлыклардан пәйда булган нау эль уапи буйныс айрыс вьедма лаго арһентино һ б милли парклар игуасу ланин науэль уапи һ б борынгы заманнарда аргентина территориясендә күпсанлы индей кабиләләре яшәгән аларда ыруглык мөнәсәбәтләре хөкем сөргән төньяк көнбатышта диагитлар чарруа һәм керандиләр иң үскән индей кабиләләре булган алар утрак тормыш алып барганнар игенчелек балыкчылык аучылык белән шөгыльләнгәннәр төсле металлар эретүне тукучылыкны белгәннәр төньяк көнчыгышта һәм үзәктәгуаранилар тапеслар һ б яшәгән көньякта арауканнар һәм патагоннар күчмә тормыш алып барганнар гасырның яртысында хәзерге аргентина испаннар тарафыннан басып алын башлаган испанлар бу территориягә ла плата рио де ла плата елгасы исеменнән испанча көмеш елгасы исемен кушканнар колонизаторларга каршы индей кабиләләре берничә мәртәбә гыйсъян күтәргән еллар елда хәзрге аргентина территориясе рио де ла плата вице кыйраллыгы составына кушылган аргентинада зур феодаль җирбиләүчелек барлыкка килде америкадагы испан колонияләрнең еллардагы мөстәкыйльлек өчен сугышы вакытында креоллар беренче испан күчеп утыручыларның нәселләре м белграно һәм х сан мартин җитәчелеге астында елларда испан колонизаторларга каршы кораллы көрәш алып барганнар елда вилаятьләр вәкилләренең тукуман шәһәрендәге кәнгрисе ла плата берләшкән вилаятьләрнең мөстәкыйльлеген игълан итте елда аргентина федератив җөмһүрияте төзелгән гасыр дәвамында барлыкка килә башлаган буржуазия мәнәфәгатьләрен яклагане унитарийләр белән җирбиләүчеләр мәнәфәгатләрен химая иткән федерациячеләр арасында көрәш дәвам иткән гасырның чирегендә аргентинада бөекбритания тәэсире көчәя башлый елда ул фолклендларны басып алган гасырның азагында мәмләкәткә америка һәм алмания капиталы үтеп керә башлаган өстенлек итүче дәүләтләр аргентинаны сәяси һәм икътисади җиһаттан бәйлелеккә төшереп аны ит ашлык һ б чимал белән тәэмин итүче дәүләткә әйдәндлергәннәр гасырлар бусагасында аргентинада сәнәгать үсеш алган гасыр азагыннан аргентинада төрле хәрби диктатуралар хөкем сөргән икенче бөтендөнья сугышы елларында аргентина битарафлык игълан итсә дә асылда исә ул фашистлар яклы булган елның мартында генә ул алманиягә һәм япониягә каршы сугыш игълан иткән елдан аргентина бмо әгъзасы халкының ны ак тәнлеләр тәшкил итәләр нигездә испан колонистларның испан һәм итальян күчеп утыручыларның нәселләре индейлар күбесенчә илнең көньяктагы төньяктагы һәм төньяк көнчыгышындагы вилаятьләрдә яшиләр аурупа мөһаҗирләрнең иң зур дулкыннары аргентинага гасырның азагында гасырның башында килгәннәр патагониядәге чубут үзәне шактый велс чыгышлы кешеләр өчен ватан булып тора башка мөһаҗирләр төркемнәре алманиядән франциядән күбесенчә буйныс айрыста утырып калганнар скандинавиядән аеруча швециядән бөекбритания һәм ирландиядән буйныс айрыс һәм патагониядә утырып калганнар көнчыгыш аурупадан польша россия украина хорватии румыния сербия килгәннәр әлеге вакытта мөһаҗирләр күбесенчә күрше илләрдән перу парагвай чили боливия килә башкалада япония корея кытай һиндстан диаспоралары бар диндарларның христаннар күбесенчә католиклар төп сәүдә партнрлары перу пәру аймара рәсми атамасы перу җөмһүрияте аймара көньяк америкада урнашкан дәүләт төньяк көнбатышта эквадор белән төньякта колумбия белән көнчыгышта бразилия белән көньяк көнчыгышта боливия һәм чили белән чиктәш көнбатышта тын океан сулары белән юыла төп мәкалә перу тарихы тарихчылар фикеренчә бу территорияләрдә беренче кешеләр якынча б э к еллар тирәсендә килеп чыккан иң борынгы торак урыны буларак норте чико санала аның килеп чыгу вакыты б э к ел белән б э к ел арасына туры килә б э гасырында инклар кабилә булып урубамба елгасы үзәнендәге куско тирәсендә оешалар инкларның аерым халык түгеллеген ә бары тик идарә итүче класс икәнлеген искәртеп үтәргә кирәк елда алар сапа инка җитәкчелегендә дәүләтләрен киңәйтә башлыйлар дәүләтнең чәчәк атуы гасырның башына туры килә аларның дәүләтләре тауантинсуйу дип атала тауантинсуйу колумбка кадәрге американың иң зур империясе була төньякта аның чиге хәзерге колумбиядәге патия елгасы буенча көньякта хәзерге чилидагы мауле елгасы буенча үтә торган була көнчыгышта инклар хакимияте бүгенге бразилия парагвай һәм аргентина дәүләтләренең җирләрен үз эченә алган була инклар чорында җир эшкәртү киң таралган була җирне таяклар белән йомшарталар сабан билгеле булмый кукуруза маниока бәрәңге томат борчак тәмәке кока һәм мамык үстерелә йорт хайваннарыннан лама асрала мамыктан һәм йоннан кием туку чүлмәкчелек алтын көмеш бакыр һәм бронзадан әйберләр ясау гаять зур үсешкә ирешкән була кадаклар билгеле булмый халыкның төп өлеше булган игенчеләр бергәләп җир эшкәртүче җәмгыятьләр корып яшиләр уңышның өчтән бере инкларның милкенә тагын өчтән бере гыйбадәтханәләргә күчә торган була панамада яшәүче франсиско писарро диего де альмагро исемле конкистадорлар һәм эрнандо де луке исемле рухани елда перуны яулап алу эшен башлыйлар елда писарро кешелек гаскәр белән өченче экспедициясенә чыга елда писарро перу эчендәге каршылыклардан файдаланып перу дәүләтенең башкаласын куско шәһәрен ала индеецлар берничә тапкыр испаннарга каршы баш күтәрәләр алар арасында иң эресе елларда хосе габриэль кондорканка җитәкчелегендәге баш күтәрү була ләкин ул уңышка ирешми баш күтәрү канга батырыла кондорканка исә җәзалап үтерелә латин америкасының бәйсезлек өчен көрәше чорында перу испаниянең терәге булып тора моннан испан гаскәрләре күрше вице корольлекләрдәге баш күтәрүчеләргә каршы җибәрелә торган була елда испаннар перуны елда чилидан килеп перуның бәйсезлеген игълан иткән сан мартин исемле җитәкченең кулыннан кире тартып алалар азатлык игълан иткәннән соң ел дәвамында перуның тарихы боливия белән сугышларга халык күтәрелешләренә һәм хакимият алмашынуларына бай була перу департаментка һәм провинциягә бүленә перу җөмһүрият перу конституциясе буенча президент дәүләт һәм хөкүмәт башлыгы булып тора парламент перу җөмһүриятенең халык тарафыннан биш елга сайланып куелган депутаттан торучы бер палаталы конгрессы көнбатышта тын океан ярлары буенча чүлле киң түгел үзәнлекләр тамасы сузылган коста дип атала көнчыгышта метрга уаскаран тавы җитүче анд таулары сьерра шулай ук көнчыгышта амазонка үзәнлеге ята елгалар арасында иң зурысы амазонка күлләрдән титикака һәм хунин өстенлекләр файдалы казылмаларның шул исәптән нефтнең дә күплеге тын океанда балыкның күплеге мамык каһвә һәм каучык мөһим культуралар булып тора алга киткән текстиль сәнәгате кимчелекләр металларга һәм башка товарларга дөньякүләм бәягә бик нык бәйлелек бәяләрнең тибрәнүе сәүдәгә һәм инвестицияләргә комачаулый озакка сузылган приватизация коррупция һәм артта калган инфраструктура инвестицияләргә каршылык тудыра банк өлкәсе көчсез тарихчылар фикеренчә бу территорияләрдә беренче кешеләр якынча б э к еллар тирәсендә килеп чыккан иң борынгы торак урыны буларак норте чико санала аның килеп чыгу вакыты б э к ел белән б э к ел арасына туры килә б э гасырында инклар кабилә булып урубамба елгасы үзәнендәге куско тирәсендә оешалар инкларның аерым халык түгеллеген ә бары тик идарә итүче класс икәнлеген искәртеп үтәргә кирәк елда алар сапа инка җитәкчелегендә дәүләтләрен киңәйтә башлыйлар дәүләтнең чәчәк атуы гасырның башына туры килә аларның дәүләтләре тауантинсуйу дип атала тауантинсуйу колумбка кадәрге американың иң зур империясе була төньякта аның чиге хәзерге колумбиядәге патия елгасы буенча көньякта хәзерге чилидагы мауле елгасы буенча үтә торган була көнчыгышта инклар хакимияте бүгенге бразилия парагвай һәм аргентина дәүләтләренең җирләрен үз эченә алган була инклар чорында җир эшкәртү киң таралган була җирне таяклар белән йомшарталар сабан билгеле булмый кукуруза маниока бәрәңге помидор борчак тәмәке кока һәм мамык үстерелә йорт хайваннарыннан лама асрала мамыктан һәм йоннан кием туку чүлмәкчелек алтын көмеш бакыр һәм бронзадан әйберләр ясау гаять зур үсешкә ирешкән була кадаклар билгеле булмый халыкның төп өлеше булган игенчеләр бергәләп җир эшкәртүче җәмгыятьләр корып яшиләр уңышның өчтән бере инкларның милкенә тагын өчтән бере гыйбадәтханәләргә күчә торган була панамада яшәүче франсиско писарро диего де альмагро исемле конкистадорлар һәм эрнандо де луке исемле рухани елда перуны яулап алу эшен башлыйлар елда писарро кешелек гаскәр белән өченче экспедициясенә чыга елда писарро перу эчендәге каршылыклардан файдаланып перу дәүләтенең башкаласын куско шәһәрен ала индеецлар берничә тапкыр испаннарга каршы баш күтәрәләр алар арасында иң эресе елларда хосе габриэль кондорканка җитәкчелегендәге баш күтәрү була ләкин ул уңышка ирешми баш күтәрү канга батырыла кондорканка исә җәзалап үтерелә латин америкасының бәйсезлек өчен көрәше чорында перу испаниянең терәге булып тора моннан испан гаскәрләре күрше вице корольлекләрдәге баш күтәрүчеләргә каршы җибәрелә торган була елда испаннар перуны елда чилидан килеп перуның бәйсезлеген игълан иткән сан мартин исемле җитәкченең кулыннан кире тартып алалар азатлык игълан иткәннән соң ел дәвамында перуның тарихы боливия белән сугышларга халык күтәрелешләренә һәм хакимият алмашынуларына бай була радиофизика физиканың бөтен ешлыктагы электромагнит тибрәнүләрне өйрәнүне һәм куллануны үз эченә алган бүлеге радиофизиканың төп тикшерү объекты булып радиодулкыннар яки төгәлрәк аларның тирәлек һәм объектлар белән тәэсир итешүен радиодулкыннарның тигезләнештә булмаган тирәлектә һәм системаларда хәрәкәте тора радиофизика үз эченә нурланышка һәм радиодулкыннарны теркәүгә кагылган мәсьәләләрне һәм радиодулкынарның тигезләнешсез тирәлекләрдә таралышын һәм тәэсир итешүен дистанцион диагностиканың кире мәсьәләләрен ала радиофизика фән буларак радиотехникага түбәндәге җиһазларны ясау өчен кулланылган белемне бирә кабул итүче һәм җибәрүче антенналар электромагнит дулкын генераторлары һәм кабул иткечләре көчәйткечләр һәм фильтрлар модуляторлар һәм демодуляторлар радиодулкын үткәргечләр радиолокаторлар квант җиһазлары һ б радиофизика тикшергән ешлыклар берничә ун герцтан алып дистәләгән терагерцларга кадәр соңгы вакытта радиофизика мәсьәләре үз эчләренә бөтен тибрәнүче ешлыклар спектрын алып ультрафиолет нурланышны да оптика һәм акустика кебек арадаш фәннәр мәсьәләләрен ала чишелүче мәсьәләләре буенча радиофизика түбәндәгеләргә бүленергә мөмкин радиофизикада түбәндәге төп тикшеренү өлкәләре бар тота ш тирәлеклә р электродина микасы тоташ тирәлекләр физикасының тоташ тирәлекләрнең электр магнит һәм оптик үзлекләрен өйрәнүче бүлеге әгәр дә тирәлек өлешчә яки бөтенләй ионлашкан газ булса плазма физикасы термины күбрәк кулланылышлы тоташ тирәлекнең электр һәм магнит үзлекләре диэлектрик үткәрүчәнлеге тензоры магнит үткәрүчәнлеге тензоры һәм тирәлекнең чагыштырма үткәрүчәнлеге белән тасвирлана шул ук вакытта бу зурлыклар вакытка һәм урынга бәйле булырга мөмкиннәр стационар күренешләрдә диэлектрик һәм магнит үткәрүчәнлеге тензорлары тирәлектә көчәнеш сызыкларының төренә тәэсир ясыйлар ә чагыштырма үткәрүчәнлек тензоры тышкы көчләр тәэсире астында токның агышы юнәлешенә стационар булмаган күренешләр өчен һәм урынына һәм фурье сурәтләргә кертү файдалырак тирәлекнең нәкъ бу характеристикаларын тирәлектә таралучы ешлыклы яссы электромагнит дулкын сизә кагыйдә буларак һәм зурлыклары вакыттан бәйле рәвештә симметррик булмаган профильга ия бу фурье сурәтләренең комлекслы зурлыкларга әйләнүенә китерә физик яктан бу тирәлектә таралучы электромагнит дулкынның экспонциаль сүнүенә китерә әстә тасвирланган барлык тензорлар тышкы электр һәм магнит кырлары тәэсирендә үзгәрергә мөмкиннәр һәм бу төрле электрооптик һәм магнитооптик эффектларга китерә мәсәлн тышкы магнит кырын куйганда кайбер изотроп тирәлекләр ферромагнетиклар плазма үзләрен анизотроп тоталар магнит һзәм электр үткәрүчәнлекләре тензорларының диагональ булмаган компонентлары барлыкка килә электромагнит дулкын буйлы таралганда дулкын таралышы юнәлеше тышкы кырның магнит көч линияләренә параллель вакытта фарадей эффекты күзәтелә ул уң һәм сул әйләнә поляризацияле электромагнит дулкыннарның тирәлектә төрле тизлек белән таралуыннан гыйбарәт нәтиҗә буларак сызыкча полярлашкан таралучы каршы әйләнү юнәлешле әйләнә поляризацияле ике дулкынның суперпозициясе кебек күрсәтелә алган дулкын вакытында дулкын поляризациясе яссылыгы тирәлектә таралуы барышында әйләнә башка шулй ук тензорның диагональ булмаган элементлары барлыкка килү белән бәйле булган билгеле эффект даими электр тогы өстәлгәндә тирәлекнең икеләтә нур сынуы барлыкка килүеннән гыйбарәт һәм ул керр эффекты исемен йөртә магнитогидродинамика гидродинамика һәм тоташ тирәлекләр электродинамикасы кисешкән урында барлыкка килгән физик дисциплина аның тикшерү обьекты булып магнит кырындагы үткәрүче сыеклык газ динамикасы тора мондый тирәлекләрнең мисаллары төрле төрдәге плазма сыек металлар тозлы су магнитогидродинамиканың беренче тикшеренүчесе дип бу хезмәтләре өчен елда нобель премиясенә лаек булган ханнес альфвен таныла үткәрүче сыеклыкның релятивистик булмаган магнит гидродинамикасы тигезләмәләренең тулы системасы түбәндәгечә языла монда тирәлектәге басым тыгызлык сыеклыкның үткәрүчәнлеге күчешле сдвиговая үзлелек икенче үзлелек күләм үзлелеге а аның элементларының тизлекләре кыры бу система тигезләмәне үз эченә ала һәм башлангыч һәм чик шартлар бирелгән булса билгесезне табарга мөмкинлек бирә әгәр дә түбәндәге китерешләрне куллансак диссипативсыз чик максвелл тигезләмәләре системасын сгс системасында языйк түбәндәге чамалаулардан чыгып эш итәбез релятивистик булмаган очрак белән генә икләнербез ягъни бу китерүдә максвелл тигезләмәләре түбәндәгечә языла ны ом законы аша күрсәтеп беренче тигезләмәгә куябыз бу тигезләмәгә максвеллның икенче тигезләмәсеннән токны куябыз һәм табабыз идеаль үткәрүче сыеклыкның чигендә табабыз гидродинамика белән бәйләнеш өчен навье стокс тигезләмәсенә магнит кыры тарафыннан токларга тәэсир итүче ампер көче өчен җаваплы әгъза кертәләр ток максвеллның икенче тигезләмәсеннән магнит кыры көчәнешлелеге аша чыгарыла эквадор исп рәсми атама эквадор җөмһүрияте исп көньяк американың төньяк көнбатышында урнашкан дәүләт илнең исеме испан телендә экватор сүзен аңлата көнбатышта эквадор тын океан белән юыла төньякта колумбия белән чиктәш көнчыгышта һәм көньякта перу белән чиктәш эквадор составына галапагос утраулары керә эквадор төньякта колумбия көньякта вә көнчыгышта перу белән чиктәш көнбатышта тын океан сулары белән юыла эквадор территориясе табигать ягыннан өлешкә бүленә ориенте тауалды тигезлекләр сьерра анд таулары һәм коста ягъни яр буе анд таулары итәге һәм гуаяс үзәнендәге түбәнлекләр сүнгән чимборасо эквадорның иң биек ноктасы м һәм хәрәкәттәге котопахи һ б янартаулар бар файдалы казылмалар нефть табигый газ алтын көмеш күкерт ташкүмер марганис бакыр һәм полиметалл рудалары климат ориентеда экваториаль сьеррада тау экваториаль костада субэкваториаль уртача айлык температура китода м биеклектә с көньякта с еллык явым төшемнәр саны ммдан көньякта ммгача анд тауларының көнчыгыш битләүләрендә эре елгалар гуаяс путумайо напо тигро территориясенең ы урман нигездә дымлы тропик урман урманнарда аю ягуар кыргый мәче һ б сөт имезүчеләр яши елан ташбака варан диңгез игуанасы тимсах крокодил кошлар күп туфраклары көлсу кызыл тау болын һәм аллювиаль галапагос котопахи сангай һәм башка милли парклар бар эквадор территориясендә борынгыдан гасыр башларына кадәр индей кабиләләре яшәгән гасыр азагында бу җирләрне инклар басып алган елда эквадор ярына испан конкистадорлары килеп җиттеләр елларда франсиско писарро җитәкчелегендәге конкистадорлар экспедициясе экавадор территориясен басып алды елларда җирле халык испаннарга каршы гыйсъян күтәргән елларда эквадор кито ауденциясе буларак перу вицекыйраллыгы елларда яңа гранада вицекыйраллыгы составында халкының метислар европалылар һәм индейлар никахлашудан туган буыннар монтубио афроэквадорлылар һәм индейлар диндарларның күпчелеге католиклар халкының шәһәрләрдә яши эквадор вилаятькә бүленгән алар үз нәүбәтендә кантунга бүленәләр эквадор җөмһүрият гамәлдәге конституциясе елда кабул ителгән дәүләт башлыгы президент у еллык мөддәткә сайлана икенче мөддәткә сайлану мөмкин канун чыгучы хакимиятне милли кәнгрис берпулатлы парламент башкарма хакимиятне президент һәм аның тарафыннан билгеләнә торган хөкүмәт гамәлгәа ашыра президент хөкүмәт белән дә җитәчелек итә суринам голл рәсми атамасы суринам республикасы голл көньяк америкада урнашкан дәүләт көнбатышта гайана белән көнчыгышта француз гвианасы белән көньякта бразилия белән чиктәш һәм төньякта атлантик океан сулары белән юыла суринам көньяк американың төньяк көнчыгышында урнашкан дәүләт көнчыгышта француз гвианасы белән көньякта бразилия белән көнбатышта гайана белән чиктәш төньякта атлантик океан белән чиктәш суринам территориясе кв км алып тора суринам башкаласы парамарибо мең кеше суринам җөмһүрият дәүләтнең башы президент хакимият башы премьер министр төп канун бирү органы милли җыелыш суринам якынча км булган сазлыклы яр буе тигезлегеннән һәм үзәк платодан тора көньякта куе урман белән капланган таулар урнашкан илнең җирләре эчендә тимер рудасы бокситлары запаслары бар илнең климаты тропик дымлы уртача еллык температура якынча с яңгырлар фасылы декабрьдән апрельгә кадәр дәвам итә илнең төп елгалары марони курантин һәм коппенейм территориянең ыннан артыгы гел яшел булган урманнар суринамда маймыллар ягуар пума тапир кырмыскаашар броненосец крокодиллар күп еланнар һәм кошлар бар суринам ун өлкәгә бүленә халык саны ел бәяләмәсе еллык арту туу кешегә үлүләр на эмиграция кешегә этник төркемнәр индуслар креоллар индонезиялеләр явалылар маруннар качкан коллар токымы индеецлар кытайлар европалылар телләр голландча рәсми саран тонга таки таки милләтара аралашу телләреннән иң таралганы инглиз теленә нигезләнгән хинди малай теле кытайча инглиз теле диннәр индуистлар протестантлар нигездә мораваннар католиклар мөселманнар калганнар европалылар килгәнче суринамда аравак кариблар һәм варрау кабиләләре яшәгән беренче европалылар булып елда голландиялеләр булган елда суринам ул вакытта голландия гвианасы нидерландларның өлеше булып киткән елда корольлекнең тигез әгъзасы статусына ия булган елның ноябренда суринам бәйсез булган шуннан соң мең кеше голландиягә эмиграцияләгән икътисадның нигезе бокситлар табу һәм эшкәртү балчык җире әлүмин җитештерү авыл хуҗалыгы чималын эшкәртү урман кисү агач эшкәртү тропик агач җитештерү креветкалар тоту бокситлар балчык җире әлүмин агач экспорты акча берәмлеге суринам гульдены парамарибо археология мәдәният һәм табигый тарих экспонатлары белән музей энциклопедический справочник все страны мира издательство вече гвиана еш кына француз гвианасы фран дип атала франциянең диңгез арты территорияләреннән иң эресе көньяк американың төньяк көнчыгышында урнашкан административ үзәге кайенна шәһәре көнбатышта суринам белән көньякта һәм көнчыгышта бразилия белән чиктәш төньякта һәм төньяк көнчыгышта атлантик океан сулары белән юыла француз президенты департамент белән идарә итүче префектны билгели гвианы халкы франциянең парламенты булган милли ассамблеяга ике депутат һәм бер франция сенаторын сайлыйлар җирле хакимиятне гвиана халкы сайлап куючы генераль шура әгъза һәм җирле шура әгъза башкара департаментның халкы яр буенда урнашкан тар җир тасмасында яшиләр эчке территорияләр нигездә кешесез халыкның яртысыннан артыгы мулатлар креоллар алардан соң сан буенча ак кешеләр һиндстанлылар кытайлар негрлар һәм индеецлар бара алтын бокситлар нефть ниобий тантал запаслары бар ләкин бокситлар гына табыла шулай ук аз күләмдә алтын һәм тантал индивидуаль рәвештә территориянең тан артыгы урманнар белән капланган шикәр камышы үстерелә тулысынча диярлек ром җитештерүгә китә шулай ук бананнар дөге маниока цитруслар үстерелә гайана ингл көньяк американың төньяк көнчыгышын ярында урнашкан дәүләт төньяктан атлантик океан сулары белән юыла көнбатышта венесуэла белән көньякта бразилия белән көнчыгышта суринам белән чиктәш республика дәүләт башлыгы президент парламент сайлауларында җиңеп чыккан партиянең лидеры президент була президент сроклары саны чикләнмәгән елдан башлап президент бхарат джагдео парламент бер палаталы дәүләт мәҗлесе биш елга сайланып куелучы депутаттан тора халык саны мең елның июль ае бәяләмәсе халыкның ка якыны диңгез буе районнарында яши еллык халык артуы туулар кешегә үлүләр кешегә эмиграция кешегә уртача гомер озынлыгы ел телләр инглиз теле индеец телләре креол теле кариб хиндустаниы хинди диалекты урду табигый ресурслар бокситлар алтын алмазлар агач креветкалар балык тмп буенча гайана кариб диңгезе бассейны илләре арасында соңгы урында тора боливия исп рәсми атама күпмилләтле боливия дәүләте исп көньяк американың үзәгендә урнашкан дәүләт боливия көньяк американың үзәк өлешендә урнашкан дәүләт төньякта һәм көнчыгышта бразилия белән көньяк көнчыгышта парагвай белән көньякта аргентина белән көнбатышта чили һәм перу белән чиктәш боливия территориясе кв км били боливия башкаласы сукре рәсми ла пас фактик иң эре шәһәрләр ла пас мең кеше санта крус мең кеше кочабамба мең кеше оруро мең кеше сукре мең кеше потоси мең кеше илнең административ территориаль бүленеше департамент боливия җөмһүрият дәүләт һәм хөкүмәт башы президент канун бирүче орган милли кәнгрис илнең көнбатыш өлешендә төньяктан көньякка таба андлар тау чылбыры сузылган боливия территориясендә бу тауларның иң югары түбәләре бар анкохума м иллампу м һәм иллимани м таулардан көнчыгыш һәм төньяк көнчыгышка таба киң амазон тигезлекләре сузылган көньяк көнчыгышта чако үзәннәре ята илнең җир эчендә аккургаш табигый газ нефть көмеш тимер рудасы цинк вольфрам кургаш алтын запаслары бар боливиянең климаты төрле регионнарда аерылып тора таулы регионнарда салкын һәм коры үзәннәрдә җылырак тауларда уртача еллык температура с үзәннәрдә якынча с боливиянең төп елгалары арасында төньяк һәм төньяк көнчыгышта бени мадре де дьос көньяк көнчыгышта пилкомайо һәм десагуадеро төрле ландшафт булу сәбәпле боливиядә барлык диярлек климатик зоналар үсемлекләре үсә иң күренеклеләрдән каучык агачлары меңнән артык каты агач токымы ваниль сарсапарила һәм шафран фауна вәкилләре арасында лама аерылып тора шулай ук броненосец пума ягуар альпака викунья рептилияләр кошлар һәм бөҗәкләр вәкилләре күп илнең халкы якынча млн кеше халыкның уртача тыгызлыгы континентта иң түбәннәрдән берсе кв км га якынча кеше этник төркемнәр кечуа индеецлары аймара индеецлары метислар европалылар күбесенчә испаннар телләр испан теле кечуа аймара барысы да дәүләт телләре әмма индеец телләре киңрәк таралган католиклар илнең территориясендә тиванаку ломас гидравлик мәдәнияте моксена мәдәнияте аймара дәүләте кебек мәдәниятләр үсеш алган булганнар гасырда хәзерге боливия территориясе инклар империясе составына керә елда ул испан конкистадоры эрнесто писарро тарафыннан яулап алына соңрак испаннар күп санлы көмеш приисклары ачканнар ә шуннан соңгы ел дәвамында бу регион испан колонияләре арасында иң чәчәк атканнарның берсе була гасырда приискларда запаслар бетә башлый һәм гасыр ахырына алар практик рәвештә ябыла елның августында боливия бәйсезлеккә ия була соңрак берничә сугыш дәвамында боливия яр буен чилига бирә нефть белән бай чако территорияләрен парагвайга бирә һәм территориянең бер өлешен бразилияга бирә хуҗалыкның нигезе тау файдалы казылмалар чыгару сәнәгате боливия дөньяда аккургаш сөрмә вольфрам чыгару буенча беренче урыннарда шулай ук цинк кургаш һәм башка төсле металлар нефть табигый газ чыгаралар текстиль тәм азык төлек металл эшкәртү нефть эшкәртү сәнәгате төсле металлургия һәм нефть химиясе предприятиеләре төп авыл хуҗалыгы культуралары мәккәй дөге бәрәңге шикәр камышы мамык бананнар кофе көтү хайванчылыгы урман кәсепләре гевея согы җыю хинна агачының кабыгын җыю кока яфракларын җыю экспорт тау рудасы чималы бәянең ыннан артыгы нефть табигый газ акча берәмлеге боливиано сәнгать һәм архитектура ла пас милли музей һәм мең кеше сыйдыра торган елда төзелгән потоси гасыр елда төзелгән тәңкә ханәсе энциклопедический справочник все страны мира издательство вече авторы составители и о родин т м пименова боливар венесуэла җөмһүрияте кечкенә венеция көньяк американың төньягында урнашкан дәүләт венесуэла көньяк америка кыйтгасының төньяк өлешендә урнашкан һәм колумбия гвиана һәм бразилия белән чиктәш латин америка дәүләте венесуэла территориясе кв км били венесуэланың башкаласы каракас иң эре шәһәрләр каракас мең кеше маракайбо мең кеше валенсия мең кеше браксимете мең кеше венесуэла штат федераль территория федераль округ һәм федераль биләмәләр составында федерация венесуэла җөмһүрият дәүләт башы һәм хөкүмәт президент канун бирүче орган ике палаталы милли кәнгрис депутатлар палатасы һәм сенат венесуэла территориясе өч төп ландшафт зонасын кертә илнең көньягында гвиана яссы таулыгы территориянең ы төньякта андларның таулы районы иң биек нокта боливар пигы диңгез дәрәҗәсе өстеннән м һәм үзәк өлештә ориноко елгасы поймасы венесуэла мәйданының өчтән берен били кариб бассейны илләре белән чиктәш районда дүртенче зонаны аерып чыгалар кариб кордильерлары илнең җире эчендә шактый нефть табигый газ алтын алмаз тимер рудасы бокситлар запаслары бар климатның хөкем сөрүче типлары тропик һәм субэкваториаль майдан декабрьга кадәр яңгырлар фасылы дәвам итә алар кайвакыт озакка сузылучы көн характер ала январьдан майга кадәр венесуэла территориясе өстеннән антициклоннар хөкем сөрә торган вакыт һәм коры һава торышы була урта еллык температура күрсәткечләре гвиана калыккан җире өчен с уртача еллык явым төшемнәр дәрәҗәсе мм булганда ориноко поймасы өчен с уртача еллык явым төшемнәр мм булганда кариб кордильерлары мәсәлән диңгез дәрәҗәсе өстеннән м биеклектә урнашкан мерида өчен с явым төшемнәр мм булганда ориноко елгасы бассейны ил территориясенең ын су белән тукландыра үсемлекләрнең типы районнан районга үзгәрә ориноко поймасында ул сельва түбәнге ярус лианалар һәм өске катнаш урман джунглисы венесуэланың эчке районнарында сельваны саванна алмаштыра кордильер районында м биеклеккә җитүче яфраклы урман халык саны кеше халыкның биштән бер өлеше венесуэланың башкаласында каракаста яши иң тыгыз халык урнашкан район илнең үзәк яр буе районы анда каракас маракай валенсия шәһәрләре бар икенче бөтендөнья сугышыннан соң венесуэлага европа илләреннән якынча млн испан итальян португалияле кеше күчкән аклар халыкның ын тәшкил итә метислар негрлар индеецлар венесуэланың дәүләт теле испан теле индеецлар якынча төрле группа телләрендә сөйләшә венесуэлалыларның күпчелеге рим католик чиркәве тарафдарлары мәҗүси культлар цивилизациядән ерак кабиләләр арасында саклана венесуэла җирен күргән беренче европалылар колумб кораблары диңгезчеләре булган җирле кешеләр белән беренче очрашу елның августында пария ярымутравының көньяк ярлары буенда булган елларда алонсо де охеда илнең бөтен яр буе буйлап сәяхәт ясаган парагуана ярымутравына җиткәч испан диңгезчеләре аларга итальян венециясен охшаткан субайлардагы йортлардан зур бистә күргәннәр алар күрше култыкны шулай атаганнар да бу испанчадан кечкенә венеция дигәнне аңлата соңрак бу атама пария һәм гуахира ярымутраулары арасында бөтен кариб диңгезенең көньяк ярына таралган ә соңыннан илнең кыйтга өлешенә дә европалыларның венесуэла территориясендә беренче торак пункты нуэво толедо елда себастьян де окампо тарафыннан нигезләнгән елда бурычларын каплар өчен император карл венесуэланың зур өлешен вельзерлар немец банкирлар йортына биргән испаннарга алмашка венесуэлага немец алтын эзләүчеләр төркемнәре килә башлаган аларның төп максаты булып илнең эчке өлкәләрендә ышану буенча булган мета һәм омагуа шәһәрләре булган елда вельзерларның җирләрне үзләштерү хокуклары юкка чыгарылгач колонизацияне испаннар дәвам иткән алтын һәм затлы ташларга ярлы венесуэла җирләре шикәр камышы тәмәке какао үстерү өчен бик яхшы булып чыккан сулы чирәмнәре белән саванна мал туар үстерү өчен зур мөмкинчелекләр тудырган икътисадта бу юнәлешләр венесуэла өчен колониаль чорның беренче ике гасыр дәвамында төп булган гасырның еллары башында венесуэла бәйсез дәүләт статусына ия булган гасыр башына кадәр венесуэла үзара граждан сугышлары чиратын кичергән венесуэла территориясендә нефть чыганаклары ачу белән һәм аларны үзләштерү башлану белән тиз темплар белән илнең икътисады үсә башлаган нче еллар ахырында венесуэла нефть экспорты буенча дөньяда беренче урыннарның берсендә булган нәкъ менә нефть чыгару һәм эшкәртү венесуэлага ахыр чиктә эчке икътисади халәтен тотрыкландырырга ярдәм иткән нефтьтан кала гвиана яссы таулылыгы чикләрендә бокситлар алтын ярым затлы ташлар чыгарыла җанга исәпләнгән керемнәр буенча хәзерге заманда венесуэла латин америкасы илләре арасында беренче урыннарның берсен алып тора венесуэла икътисадының нигезе нефть сәнәгате нефть чыгаруның төп районнары маракайбо күле кариб диңгезенең шельфы шулай ук табигый газ тимер рудасы ташкүмер алтын алмазлар чыгаралар иң үсеш алганнар нефть эшкәртү химик һәм нефтехимик сәнәгать кара металлургия автотөзелеш эре азык төлек текстиль сәнәгате авыл хуҗалыгында эре җирбиләүчелек хөкем сөрә төп авыл хуҗалыгы культуралары мәккәй ногыт борчаклылар кофе какао шикәр камышы хайванчылыкта эре мөгезле мал туар сарыклар һәм кәҗәләр үрчетү тропик агач әзерләү балыкчылык экспортның ы нефть һәм нефть продуктлары акча берәмлеге боливар сәнгать һәм архитектура каракас с боливарга һәйкәл беренче ел колонизациясе җир тетрәве тарафыннан җимерелгән чиркәү урынында кафедраль креол музее колониаль сәнгать музее хәзерге сәнгать музее иң яхшы венесуэла рәссамнарыннан башка музей экспозициясенә миро шагал лежер һәм пикассо рәсемнәре керә милли сәнгать галереясы гә якын испан чоры авторлары эшләре һәм испан яулауларына кадәр индеец халыкларның сәнгатен күрсәтүче археологик табылмалар нәзек сәнгатьләр музее изге роза чәсәүнәсе монда елның июленда венесуэланың бәйсезлеге игълан ителгән изге франциск чиркәве бай инкрустацияләнгән алтаре өчен мәшһүр пантеон пантеон авышлы өслекләре ынчы елларда с боливар тормышыннан күренешләр күрсәтүче тито салас рәсемнәре белән бизәлгән капитолий биналары комплексы ботаник бакча энциклопедический справочник все страны мира издательство вече авторы составители и о родин т м пименова флүн мөслах улы мусин күренекле татар галиме әдәбият белгече профессор татарстан язучылар берлеге әгъзасы мирас вакыфын оештыручы елларда мирас хәзерге безнең мирас журналының баш мөхәррире флүн мусин елның февралендә тассрның мөслим районы иске карамалы авылында колхозчы гаиләсендә туган үз авылларындагы башлангыч мәктәпне һәм күрше күбәк авылындагы урта мәктәпне тәмамлаганнан соң елларда м в ломоносов исемендәге мәскәү дәүләт университетының филология факультетында укый университетны уңышлы тәмамлагач казанга килә һәм бер ел чамасы социалистик татарстан газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр вазифасын башкара флүн мусин татарстан язучылар союзының көндәлек әдәби тормышында актив катнаша теоретик конференцияләрдә һәм иҗат җыелышларында докладлар белән чыгышлар ясый елдан бирле ул язучылар союзы каршындагы тәнкыйтьчеләр иҗат секциясенә җитәкчелек итә ул ссср язучылар союзының тәнкыйть һәм әдәбият фәне советы әгъзасы татарстан язучылар союзы идарәсе казан утлары журналы редколлегиясе әгъзасы чечен республикасы чечня чеч нохчийн республика нохчийчоь россия федерациясе составында җөмһүрият көньяк федераль округка керә көнбатышта ингушетия һәм төньяк осетия белән көнчыгышта дагстан белән төньякта ставрополь төбәге белән һәм көньякта гөрҗистан белән чиктәш диңгезгә чыгышы юк башкаласы грозный чечня зур кавказ тауларының чечнядә иң биек ноктасы тебулосмта тавы м төньяк битләүләрендә һәм аңа тоташкан чичән тигезлеге һәм терек кума түбәнлегендә урнашкан нефть газ төзелеш материаллари чыганаклары бар икълиме континенталь гыйнварның уртача температурасы терек кума түбәнлегендә тауларда гача июльдә уртача еллык явым мм эре елгалар терек сунжа туфраклар тигезлекләрдә нигезлдә болын кәтәнә вә аксым кәстәнә калкулыкларда карбонатлы кара елга үзәнләрендә аллювиаль тауларда тау урман һәм тау болын терек кума түбәнлегендә әрем алабута үсемлекләре чичән тигезлегендә дала һәи урманлы дала үсемлекләре үсә җөмһүриятнең халык саны кеше халык тыгызлыгы кеше км шәһәр халкы өлеше милләтләр буенча чичәнстан халкы сәнәгатьнең төп тармаклары нефть чыгару нефть эшкәртү нефть химиясе машиналар төзү азык төлек агач эшкәртү җиңел сәнәгать төзелеш материаллары эшләп чыгарыла һөнәрмәндчелек үсеш алган авыл хуҗалыгында бодай дөге көнбагыш шикәр чөгендере җитештерелә бакчачылык йөземчелек вә яшелчәчелек белән шөгыльләнәләр терлекчелектә мэт сарык асрала колумбия исп рәсми атама колумбия җөмһүрияте исп көньяк американың төньяк көнбатышында урнашкан дәүләт башкала богота шәһәре бразилия һәм венесуэла белән көнчыгышта эквадор һәм перу белән көньякта панама белән көнбатышта чиктәш колумбия территориясе кв км били колумбиянең башкаласы богота иң эре шәһәрләр богота мең кеше медельин мең кеше кали мең кеше барранкилья мең кеше картахена мең кеше илнең административ территориаль бүленеше департамент һәм башкала округы колумбия җөмһүрият дәүләт һәм хөкүмәт башы президент канун бирүче хакимият конгресска карый сенат һәм вәкилләр палатасы илнең көнбатыш провинцияләре буйлап төньяктан көньякка өч тау чылбыры итеп сузылган андлар территориянең ын алып тора колумбия территориясенең ын аның көнчыгыш өлешен түбәнлек алып тора территориянең калган өлеше биек таулы яр буе бу дөньяда иң биек диңгез яр буе с боливар пигы м га җитә к колон пигы м га илнең җир эчләрендә нефть запаслары табигый газ тимер рудасы күмер никел бакыр алтын зөбәрҗәтләр бар бөтен колумбия экватор зонасында ята шуның белән бергә бу ил өчен климатик шартларның төрлелеге хас тауларда мәңге карлар районнары бар тигезлектә ел буе эссе һава торышы була экваториаль колумбиядә ике ел фасылы бар коры һәм дымлы шул ук вакытта андларда календарь елы дәвамында ике коры һәм ике дымлы период була ә тигезлектә декабрьдан мартка кадәр яңгырлар була ә калган вакытта коры һава торышы була амазонка бассейны өчен ел буе яңгырлы һава торышы хас колумбиянең башкаласы богота биеклектә ята якынча м богота районында уртача еллык температуралар с тан да артык түгел богота өчен температураның әһәмияткә ия булган зурлыгы белән үзгәрүе хас эреләр магдалена гуавьяре мета колумбия фаунасы өчен ягуар маймыллар тапир кырмыскаашар ленивец пума броненосец игуана кәлтәләр крокодил күп кошлар һәм еланнар хас колумбиядә млн кеше яши ил территориясе буенча халык шактый тигезсез урнашкан күпчелек өлеше якынча андларда һәм яр буенда концентрацияләнгән хәзерге колумбия департаментлары кундинамарка һәм буайакада испаннар килгәнче чибча тел төркеме индеецлары яшәгән алар эльдорадо бай иле турында риваять өчен ат казанган муиска мәдәнияте вәкилләре хәзерге заманда колумбия халкының төп өлеше кушылган раса кешеләре метислар мулатлар самбо чиста европалылар өлешенә күбесенчә испаниядән чыккан туры килә негрлар якынча һәм җирле индеец халкына дән ка кадәр колумбиянең дәүләт теле испан теле кайбер кабиләләр индеецлары арасында билингвизм күренеше бар инглиз теле изге әндри утравы халкы арасында хөкем сөрә колумбиялеләрнең күпчелеге рим католик чиркәвенә карый протестант төркемнәре күп түгел башка дөньядан изоляциядә яшәгән индеец кабиләләре мәҗүси йолаларын үти инк һәм ацтек цивилизацияләреннән аермалы буларак колумбия индеецлары компактрак яшәгән колумбия индеецлары алтын көмеш эшкәртүдә уңышларга ирешкәннәр чүлмәкчелек эшен камил белгән сан августин янында культ корылмалар үзләренең масштаблары белән һәм ясаучылар сәнгате белән сокландыра көньяк американың төньяк көнчыгыш өлешен испаннар тарафыннан яулап алу елда башланган ул вакытта родриго бастидас атлантик океан яр буенда санта марта шәһәрен нигезләгән яр буенда ныгып испаннар көнбатышка континент эченә хәрәкәтләнә башлаган һәм елда санта марта губернаторы педро де эрредиа компаньоннар белән картахена крепостена нигез сала елда санта мартадан магдалена елгасы агымы буенча өскә кешеле испаннар төркеме хәрәкәт итә башлый аның башы гонсало хименес де касада була соңрак богота дип аталган плато районында испаннар җир эшкәртүче чибча индеецларын очраткан һәм аларны буйсындыра алган шул ук вакытта колумбия территориясен тагын ике төркем конкистадор тикшергән магдалена елгасының өске өлешләрендә кито губернаторы себастьян де белалькасар командлавы астында һәм венесуэладан хәрәкәт итүче вельзер банкир йортына хезмәт итүче немец ялланган кешесе николас фридман төркеме елның апреленда яңа ачылган җирләрдә бер генә төркем калырга тиеш икәне ачык күренә башлады сөйләшүләр уздырылган сөйләшүләр нәтиҗәсендә чибча индеецлары хакиме булып х де каскада билгеләнгән һәм бу җирләр яңа гранада исемен ала баката индеец крепосте урынында киләчәк колумбиянең башкаласы санта фе де богота шәһәре нигезләнә аннаң соңрак дистәләр елларда яңа гранадага гуахиро бонда тайрон мотилон ре һ б индеец кабиләләрнең җирләре кушылган бай индеец гыйбадәтханәләрен һәм сарайларын талаган конкистадорлар алмашына колонизаторлар килгән магдалена каука елгалары һәм аларның кушылдыклары үзәннәренда алтын башка затлы металлар һәм ташлар табу урыннары табылган рудниклар приискалар һәм шахталар янында вакыт белән шәһәрләргә әйләнгән торак пунктлары пәйда булган попаян калото кали картаго арма санта ана һәм башкалар гасырлар дәвамында колумбиянең төп байлыгы алтын табу кискен үскән елларда попаян приискаларыннан гына король казнасы кг затлы металл алган иң бай алтын приискалары чокуда булган елдан чоко һәм барбакоса приискаларында платина чыгара башлаганнар марикита памплона супиа рудникларында көмеш чыгару үсә сус һәм тиманда приискалар король казнасын зөбәрҗәтләр белән тулыландырган моникира велес районында сәнәгать металлары бакыр тимер терекөмеш чыгару башланган елда яңа гранада составыннан венесуэла аерылып чыккан бу реформалар вакыты булган аннан соң сугышлар чоры булган башта инглизләр белән аннан соң испания белән һәм елда бәйсез колумбия җөмһүрияте игълан итү белән тәмамланган колумбия составына венесуэла һәм яңа гранада кергән җөмһүрият территориясе өч департаментка бүленгән венесуэла кито һәм кундинамарка элеккеге яңа гранада башкалалары каракас кито һәм боготада булган җөмһүриятнең беренче президенты булып симон боливар билгеләнгән елда мең көн дип аталучы сугыш башланган аның барышында мең кеше һәлак була гасыр башында колумбиядән элек аның провинциясе булган панама аерылып чыга бу беренче чиратта панама каналы төзү белән бәйле булган аны контрольдә акш тоткан гасырның бөтен беренче яртысы күпсанлы эчке сәяси конфликтлар партизан сугышлары мафия белән көрәш белән билгеләнгән елның июленда колумбиянең яңа конституциясе гамәлгә керә ул дәүләттә президент хаким итү типын раслый төп канун бирүче орган булып ике палаталы парламент тора колумбия аграр индустриаль ил товар авыл хуҗалыгы культуралары кофе бананнар мамык какау шикәр камышы кулланучы культуралар бәрәңге дөге мәккәй экстенсив ит хайванчылыгы эре мөгезле мал туар дуңгызчылык сарыкчылык балыкчылык нефть һәм табигый газ ташкүмер алтын көмеш платина зөбәрҗәт чыгару азык төлек текстиль химик һәм нефтехимик сәнәгать машиналар төзү экспорт авыл хуҗалыгы культуралары химик товарлар чәчәкләр кара металлургия продукциясе нефть продуктлары зөбәрҗәтләр акча берәмлеге колумбия песосы сәнгать һәм архитектура богота конгресс бинасы классик грек стиленда төзелгән гадел хөкем сарае археологик музей испан чорына кадәрге чүлмәк эшләнмәләре бай тупланмасы сәнгатьләр һәм халык йолалары музее алтын музее колумбка кадәр американың индеецларының меңнән артык сәнгать эшләнмәләре экспонатлары шәһәр үсеше музее колониаль период сәнгате музее дини сәнгать музее дәүләт музее хәзерге заман сәнгате музее боливар музее күп католик чиркәүләр һәм монастырьлар ботаник бакча әдәбият г гарсия маркес елда туган язучы нобель премиясе лауреаты тарихы латин америкасы һәм кешелек үсешенең метафорасы булган фантасмагорик дөнья тасвирлаучы йөз ел ялгызлык роман эпопеясе авторы энциклопедический справочник все страны мира издательство вече авторы составители и о родин т м пименова хәтер көне кешеләр төркеменең тарихында урын алган котычкыч вакыйгаларны искә алуга багышланган көн һәр халыкта яки кешеләр җәмгыятендә багышланган вакыйга һәм искә алу өчен билгеләнгән көн төрле булса да гадәттә сугыш яки башка охшаш конфликтның тууына һәм аның дәвамында үлгәннәренә багышлана шулай да исемнәре төрлечә була бүгенге көндә иң билгеле хәтер көне беренче бөтендөнья сугышын туктату аңлашмасында рәсми килеш билгеләнгән ноябрь көне казан татарларының күпчелеге бүгенге көндә яшәгән илендә төп хәтер көне буларак бөек ватан сугышы башланган июнь көнендә билгеләнә кар десанты еллардагы бөек ватан сугышы елларында һәлак булган сугышчыларның истәлеген мәңгеләштерергә булышлык итүче студентлар хәрәкәте акциясе чикләрендә таратылган хәтер символы казан шәһәре тарихына иң тирән булып кергән һәм татар халкы тарафыннан әлегә иң актив билгеләнеп торган хәтер көне буларак елның октябрь көнендә башкаласы булган ны гаскәрләре алганда шәһәрне яклаганда хәлакъ булганнарны искә алу көне дип исәпләнә татарстанда елдан башлап билгеләнә бүгенге көндә чаралар азатлык татар яшьләре берлеге тарафыннан оештырыла гамәлдәге рәисе наил нәбиуллин бу көнне казанны яклаганда хәлакъ төшкәннәренә колшәриф һәм күп санлы билгесез гаскәриләр һәм гади ватандашлар һәйкәлнең булмаганы искә төшерелә казанны алу дәвамында рус патшасы иван гаскәре ягыннан елда ачылган 
